Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 7 · Tin giáo dục

Toán 7: Hộp quà và chân đế lịch để bàn của em

Tự dựng hình khai triển hộp lập phương và dải bìa chân đế lịch, phân biệt đường cắt gấp, diện tích các mặt và điều kiện của mô hình.

Hình khai triển gồm hàng A B C D, E nằm trên B và F nằm dưới B. Mỗi ô cạnh4cm. Cạnh chung nét đứt để gấp, đường ngoài để cắt.

Hoạt động này vận dụng hình lập phương và hình lăng trụ đứng tam giác để làm hai mô hình bằng bìa. Mục tiêu không chỉ là có một sản phẩm đẹp, mà còn là đọc được hình khai triển, phân biệt đường cắt với đường gấp và giải thích diện tích phần bìa tạo thành các mặt. Các kích thước dưới đây là phương án luyện tập mới, không phải số đo suy từ hình trong sách.

1. Chuẩn bị và làm việc an toàn

Em cần giấy hoặc bìa mỏng, bút chì, thước thẳng, kéo học sinh và băng dính. Chọn mặt bàn phẳng, đủ sáng, không để đồ ăn hoặc đồ uống cạnh chỗ cắt. Nếu bìa quá cứng với kéo đang có, hãy đổi sang bìa mỏng hơn hoặc nhờ người lớn hỗ trợ, không cố dùng dao rọc giấy hoặc dụng cụ sắc không phù hợp.

Khi cắt, giữ tay còn lại cách đường kéo đi qua và cắt chậm theo đường viền ngoài. Không dùng đầu kéo để miết đường gấp. Có thể dùng thước làm điểm tựa và gấp nhẹ bằng tay. Thu gom mẩu giấy sau mỗi bước để bàn làm việc không bị lẫn phần thừa với các mặt còn cần dùng.

Phương án trong bài dùng băng dính ở các đường ghép nên không tự cộng mép dán vào hình khai triển. Chiều rộng và độ bám của băng dính phụ thuộc vật liệu thực tế; bài không đưa một số đo tùy ý rồi coi đó là tiêu chuẩn bắt buộc. Nếu muốn thêm tai dán bằng bìa, cần thiết kế riêng và kiểm tra va chạm, không dùng ngay diện tích sáu mặt làm tổng diện tích cả tai.

2. Hộp lập phương: sáu mặt vuông bằng nhau

Chọn cạnh hộp mô hình bằng 4 cm. Vẽ bốn hình vuông thành một hàng, đặt tên A, B, C, D từ trái sang phải. Thêm hình vuông E ở phía trên B và hình vuông F ở phía dưới B. Mỗi hình vuông đều có cạnh 4 cm; các mặt nối nhau bằng trọn một cạnh chung, không chỉ chạm nhau tại một đỉnh.

Hình khai triển này có thể gấp thành hình lập phương. Khi gấp, A, B, C, D tạo một vòng bốn mặt bên; E và F khép hai phía còn lại. Những cạnh chung giữa các ô vuông là đường gấp, không được cắt rời. Chỉ cắt theo đường biên ngoài của toàn bộ hình để giữ sáu mặt thành một miếng liên tục.

Không phải mọi cách ghép sáu ô vuông đều tạo được hộp. Các mặt có thể chồng lên nhau khi gấp hoặc không khép kín. Vì vậy, hãy thử bằng giấy nháp trước khi trang trí bìa chính. Việc có đúng sáu ô vuông mới là điều kiện cần về số mặt, chưa đủ để kết luận một bố trí bất kì là hình khai triển hợp lệ.

3. Gấp hộp và giữ nắp mở được

Miết nhẹ năm đường gấp giữa những mặt đang kề nhau trên giấy. Dựng hàng bốn mặt thành vòng, đưa mép ngoài A và D lại gần nhau, rồi nối bằng băng dính. Kiểm tra các cạnh thẳng hàng trước khi dán cố định. Nếu mô hình bị xoắn, mở mối nối để chỉnh, không ép mạnh làm rách bìa.

Chọn F làm đáy và E làm nắp. Gấp F vào vị trí, nối các cạnh tự do của đáy với vòng mặt bên. Với E, giữ cạnh chung với B làm bản lề bằng bìa, không dán kín các cạnh tự do nếu muốn mở nắp. Nắp không có tai khóa trong phương án này; nó có thể không tự giữ chặt, nên đây là mô hình học tập chứ không phải bao bì vận chuyển.

Trang trí sau khi đã thử đóng mở để tránh đặt chữ ngược chiều. Chỉ đặt vật nhẹ, không sắc nhọn vào mô hình. Số đo hình học dùng bề dày bằng không; dung tích chứa thực tế còn phụ thuộc độ dày và cách ghép. Không quảng cáo mô hình là hộp chịu lực hoặc hộp bảo vệ đồ dễ vỡ.

4. Bài luyện A: diện tích hộp và phần giấy bao ngoài

Đề bài

a) Với cạnh 4 cm, tính tổng diện tích sáu mặt vuông và thể tích hình lập phương lí tưởng.

b) Hình chữ nhật nhỏ nhất có cạnh song song với các cạnh ô vuông và bao trọn hình khai triển đã nêu có kích thước bao nhiêu?

c) So sánh diện tích hình chữ nhật bao ngoài với diện tích sáu mặt. Phần chênh lệch có phải diện tích tai dán không?

Lời giải

a) Một mặt có diện tích 4·4 = 16 \(\mathrm{cm}^{2}\). Sáu mặt có tổng 6·16 = 96 \(\mathrm{cm}^{2}\). Thể tích hình lập phương lí tưởng bằng \(4^{3}\) = 64 \(\mathrm{cm}^{3}\). Hai đại lượng có đơn vị khác nhau; số 96 không thể dùng để chỉ dung tích.

b) Hàng bốn ô rộng 4·4 = 16 cm. Từ ô E phía trên đến ô F phía dưới có ba hàng ô, cao 3·4 = 12 cm. Vì thế hình chữ nhật bao ngoài theo hướng đã chọn có kích thước 16 cm và 12 cm.

c) Hình chữ nhật có diện tích 16·12 = 192 \(\mathrm{cm}^{2}\), lớn hơn diện tích sáu mặt 96 \(\mathrm{cm}^{2}\). Chênh lệch cũng là 96 \(\mathrm{cm}^{2}\), là phần giấy ngoài hình khai triển trong khung ấy. Nó không phải tai dán vì phương án đã xác định không có tai dán.

5. Chân đế lịch: ba mặt chữ nhật tạo vòng

Chọn một dải bìa hình chữ nhật dài 18 cm và rộng 24 cm. Chia chiều rộng 24 cm thành ba phần đều 8 cm. Hai đường gấp song song với cạnh dài 18 cm, đi hết chiều dài dải bìa. Như vậy ta có ba mặt chữ nhật, mỗi mặt kích thước 18 cm nhân 8 cm.

Gấp theo hai đường chia rồi đưa hai mép ngoài dài 18 cm lại sát nhau, không chồng chúng lên nhau. Nối mép bằng băng dính để tạo vòng có tiết diện tam giác đều cạnh 8 cm trong mô hình lí tưởng. Đường nối là cạnh thứ ba của vòng. Hai đầu tam giác để hở, không thêm miếng đáy tam giác.

Mô hình này biểu diễn phần mặt bên của một hình lăng trụ đứng tam giác. Ba cạnh của tiết diện tam giác đều bằng 8 cm, còn chiều cao lăng trụ là 18 cm. Không gọi 8 cm là chiều cao tam giác đều; độ dài cạnh và đường cao tam giác là hai đại lượng khác nhau.

Dải bìa18cm nhân24cm chia thành ba mặt18cm nhân8cm bằng hai đường gấp. Ghép hai mép dài18cm sát nhau bằng băng dính,hai đầu tam giác hở.
Sơ đồ không theo tỉ lệ; tự vẽ bằng thước theo số đo. Dải bìa gốc không có mép chồng. Phần nối bằng băng dính không được tính là một mặt chữ nhật thứ tư.

6. Bài luyện B: tính và đọc đúng phần bìa

Đề bài

a) Tính diện tích một mặt chữ nhật và diện tích toàn bộ dải bìa làm chân đế.

b) Kiểm tra tổng diện tích bằng công thức diện tích xung quanh của lăng trụ đứng.

c) Có được gọi diện tích dải bìa là diện tích toàn phần của hình lăng trụ không? Vì sao?

Lời giải

a) Một mặt có diện tích 18·8 = 144 \(\mathrm{cm}^{2}\). Ba mặt có tổng 432 \(\mathrm{cm}^{2}\). Kiểm tra trực tiếp từ dải ban đầu: 18·24 = 432 \(\mathrm{cm}^{2}\). Không cộng thêm diện tích băng dính vào diện tích bìa vì đó là hai vật liệu khác nhau.

b) Chu vi tam giác đáy là 8 + 8 + 8 = 24 cm. Nhân với chiều cao lăng trụ 18 cm được diện tích xung quanh 24·18 = 432 \(\mathrm{cm}^{2}\), đúng bằng ba mặt chữ nhật. Cách kiểm tra này giải thích vì sao tổng chiều rộng ba phần là chu vi tiết diện.

c) Không, vì diện tích toàn phần của hình lăng trụ kín còn gồm hai đáy tam giác. Chân đế ở đây để hở hai đầu nên chỉ dùng phần mặt bên. Không tự lấy 8·8 : 2 làm diện tích tam giác đều, vì hai cạnh 8 cm không vuông góc.

7. Kiểm tra bằng bản thử, không suy đoán từ hình

Trước khi dán lịch, đặt chân đế trên bàn và xem ba mặt có phẳng không, mối ghép có bị chồng mép không. Nếu cạnh của tiết diện bị ngắn đi do chồng bìa, mô hình thực tế không còn đúng với phương án ba cạnh đều 8 cm. Cần sửa mối ghép hoặc ghi nhận sai khác, không giữ nguyên kết luận chỉ vì bản tính ban đầu đúng.

Thông tin dán lên một mặt nên được thiết kế theo kích thước mặt chữ nhật đã có. Hãy thử một tờ nháp, kiểm tra chiều đọc và khoảng cách đến đường gấp. Không cần dùng lịch sinh hoạt riêng của gia đình; có thể tạo một bảng nhắc việc giả định như đọc sách, luyện toán, sắp xếp bàn học mà không ghi tên, địa chỉ hoặc thông tin cá nhân.

8. Bài luyện C: sửa lỗi thiết kế

Đề bài

a) Một bạn cắt cả đường chung giữa B và E trong hình hộp. Hình còn là một miếng khai triển sáu mặt như thiết kế ban đầu không?

b) Một bạn chia chiều rộng dải lịch thành 7 cm, 8 cm và 9 cm. Có thể gọi tiết diện tạo được là tam giác đều không?

c) Với dải ba phần 8 cm, một bạn ghi chiều cao lăng trụ là 24 cm. Hãy sửa và giải thích số 24 có ý nghĩa gì.

Lời giải

a) Không, vì mặt E đã tách khỏi phần còn lại. Có thể dùng băng dính để sửa thành một cấu tạo khác, nhưng không còn đúng trạng thái một miếng liên tục như thiết kế. Đường chung B và E phải là đường gấp để nắp còn gắn với thân hộp.

b) Không thể gọi là tam giác đều vì ba cạnh khác nhau. Ba số 7, 8, 9 thỏa mãn điều kiện tạo tam giác, nhưng đó là phương án khác và không có ba cạnh bằng nhau. Việc tổng vẫn bằng 24 cm không quyết định hình dạng tam giác.

c) Chiều cao lăng trụ là 18 cm, bằng độ dài cạnh bên nối hai đầu tương ứng. Số 24 cm là chu vi tiết diện tam giác và cũng là chiều rộng dải bìa trước khi gấp. Cần phân biệt chiều dài dải, chiều rộng dải và tên gọi của chúng sau khi tạo hình.

9. Ghi lại sản phẩm và tự đánh giá

Một bản ghi ngắn có thể gồm sơ đồ trước khi gấp, các số đo tự chọn, phép tính diện tích và một lỗi đã phát hiện lúc thử. Em nên nói rõ đâu là kết quả hình học lí tưởng và đâu là nhận xét từ mô hình thật. Không ghi “đã thử chắc chắn” nếu mới chỉ nhìn bản vẽ hoặc tính trên giấy.

Cuối hoạt động, kiểm tra hộp có đủ sáu mặt, nắp còn mở được, chân đế có ba mặt bên và hai đầu hở. Đếm lại những đường đã cắt hoặc gấp thay vì chỉ nhìn màu trang trí. Mục tiếp theo trong sách là Bài tập ôn tập cuối năm; hai sản phẩm thủ công là cơ hội củng cố kiến thức hình khối trước khi ôn tập rộng hơn.

Bài trước và bài sau của Toán 7

Bài trước: Vòng quay may mắn.

Bài sau: Bài tập ôn tập cuối năm.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗