Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 7 · Tin giáo dục

Toán 7 Kết nối tri thức: Vòng quay may mắn

Đọc luật vòng quay, nhận biết biến cố, ghi bảng kết quả và phân biệt xác suất mô hình với xác suất thực nghiệm. Có bài luyện tự biên soạn.

Sáu ô đồng khả năng: hai ô xanh và bốn ô cam không tạo hai màu đồng khả năng

Hoạt động Vòng quay may mắn của Toán 7 Kết nối tri thức giúp em nối ba việc: đọc luật của một phép thử, nhận biết biến cố và thống kê kết quả thực hiện. Muốn giải đúng, hãy tách xác suất suy ra từ mô hình với tỉ lệ tính từ số lượt đã ghi. Một màu xuất hiện nhiều trong vài lượt chưa đủ để kết luận vòng quay bị lệch.

Bài này dùng một vòng quay và các bảng số liệu tự biên soạn, không chép kết quả thực hành của học sinh. Mọi số lượt dưới đây là dữ liệu giả định để luyện tập. Em có thể hoàn thành toàn bộ phần đọc bảng mà không cần làm thiết bị hoặc tổ chức trò chơi có phần thưởng thật.

Trước khi bắt đầu: cần biết gì và học được gì?

Em cần biết rút gọn phân số, đổi phân số sang phần trăm và phân biệt biến cố chắc chắn, không thể, ngẫu nhiên. Một kết quả cụ thể có thể đồng thời làm nhiều biến cố xảy ra. Chẳng hạn ô số 2 vừa là ô chẵn, vừa có số nhỏ hơn 4. Do đó, không phải hai tên biến cố khác nhau thì chúng luôn loại trừ nhau.

Sau hoạt động, em cần mô tả được một lượt hợp lệ, liệt kê các kết quả của lượt đó, giải thích khi nào có thể coi các ô đồng khả năng, lập bảng đếm và so sánh kết quả thống kê với dự đoán ban đầu. Điều quan trọng là nói rõ căn cứ của từng kết luận, thay vì chỉ viết một phân số không có lời giải thích.

Đọc mô hình vòng quay trước khi tính

Xét mô hình giả định gồm sáu hình quạt bằng nhau, đánh số từ 1 đến 6. Các ô 1, 2 màu xanh; các ô 3, 4, 5, 6 màu cam. Mỗi lượt chỉ ghi số của ô mà kim chỉ vào khi đã dừng. Nếu kim nằm trên đường phân chia thì bỏ lượt đó và thực hiện lại, theo quy ước thống nhất từ trước.

Đề bài giả sử cơ chế quay công bằng: trong các lượt hợp lệ, sáu ô có khả năng được chọn như nhau. Khi ấy mỗi ô có xác suất 1/6. Việc vẽ sáu phần bằng nhau chỉ mô tả hình dạng; với một thiết bị thật, ma sát, cách lắp và cách quay có thể ảnh hưởng kết quả. Vì vậy không dùng riêng hình vẽ để chứng nhận một vật thật là công bằng.

Hai màu không đồng khả năng trong mô hình này. Xanh chiếm hai trong sáu ô, còn cam chiếm bốn trong sáu ô. Biến cố ra xanh có xác suất \(\frac{2}{6}\) = \(\frac{1}{3}\); biến cố ra cam có xác suất \(\frac{4}{6}\) = 2/3. Không được lấy \(\frac{1}{2}\) chỉ vì bảng có hai tên màu. Đơn vị đồng khả năng đã cho là từng ô, không phải từng màu.

Ở đây mỗi ô có đúng một màu, nên xanh và cam không thể cùng xảy ra trong một lượt, đồng thời một trong hai màu luôn xuất hiện ở lượt hợp lệ. Hai phân số \(\frac{1}{3}\) và \(\frac{2}{3}\) cộng lại bằng 1 là phép kiểm tra hữu ích. Nếu tổng khác 1, hãy xem có đếm thiếu ô, đếm lặp hoặc dùng sai mẫu số hay không.

Ví dụ 1: xác định biến cố từ luật đã nêu

a) Tính xác suất kim chỉ vào ô mang số chẵn trong mô hình sáu ô đồng khả năng.

b) Tính xác suất kim chỉ vào ô vừa màu xanh vừa mang số chẵn.

c) Phân loại hai biến cố “số ghi trên ô không vượt quá 6” và “số ghi trên ô bằng 8”.

Lời giải

a) Các ô thuận lợi là 2, 4, 6. Có ba ô trong sáu ô đồng khả năng, nên xác suất bằng \(\frac{3}{6}\) = 1/2. Từ “chẵn” không nói về màu của ô; vì vậy phải kiểm tra cả ô xanh và ô cam khi liệt kê.

b) Các ô xanh là 1 và 2, trong đó chỉ ô 2 mang số chẵn. Xác suất bằng 1/6. Từ “vừa… vừa…” yêu cầu đồng thời hai điều kiện, nên không cộng số ô xanh với số ô chẵn. Nếu cộng như vậy, ô 2 còn bị đếm hai lần.

c) Mọi ô đều mang số từ 1 đến 6, nên biến cố thứ nhất chắc chắn xảy ra và có xác suất 1. Không có ô nào mang số 8, nên biến cố thứ hai không thể xảy ra và có xác suất 0. Đây là kết luận từ danh sách kết quả, không cần quay thử.

Ghi kết quả sao cho người khác kiểm tra được

Nếu thực hành bằng một mô hình học tập, hãy thống nhất trước việc ghi số ô hay màu, cách xử lí lượt không hợp lệ và số lượt cần ghi. Một bảng có cột thứ tự lượt và số ô là đủ để suy ra màu theo quy ước đã cho. Ghi số ô trước còn giúp kiểm tra các câu hỏi mới, chẳng hạn ra số chẵn, mà không phải thực hiện lại toàn bộ hoạt động.

Không xoá một lượt chỉ vì kết quả không giống dự đoán. Chỉ loại lượt theo quy tắc đã nêu, chẳng hạn kim dừng trên ranh giới. Nếu đổi luật hoặc đổi thiết bị, cần đánh dấu thành đợt khác; khi gộp dữ liệu phải nói rõ các đợt có cùng điều kiện hay không. Trong bài luyện dưới đây, mọi lượt đều được giả định hợp lệ và cùng mô hình.

Giả sử 18 lượt cho chuỗi kết quả: 1, 3, 2, 5, 4, 6, 3, 1, 5, 4, 2, 3, 6, 5, 4, 3, 2, 6. Đếm theo số ô lần lượt thu được 2, 3, 4, 3, 3, 3 lượt. Tổng 2 + 3 + 4 + 3 + 3 + 3 = 18 khớp số lượt đã ghi, nên bảng đếm vượt qua bước kiểm tra tổng.

Gộp theo màu, xanh có 2 + 3 = 5 lượt và cam có 4 + 3 + 3 + 3 = 13 lượt. Cả hai cách phân loại đều dựa trên cùng 18 lượt, nhưng trả lời các câu hỏi khác nhau. Khi đã gộp chỉ còn hai màu, em không thể suy ngược chính xác số lần xuất hiện từng ô nếu mất bảng gốc.

Dữ liệu giả định 18 lượt: xanh 5 lượt và cam 13 lượt; không đồng nhất với xác suất mô hình
Bảng đếm tự biên soạn: tổng số lượt của hai màu bằng 18.

Ví dụ 2: đọc xác suất thực nghiệm đúng mẫu số

a) Tính xác suất thực nghiệm ra xanh trong 18 lượt đã cho.

b) Tính xác suất thực nghiệm ra số chẵn trong chính chuỗi đó.

c) Có thể kết luận xác suất ra xanh của mô hình bằng \(\frac{5}{18}\) thay cho \(\frac{1}{3}\) không?

Lời giải

a) Xanh xuất hiện 5 lần trong 18 lượt hợp lệ, nên xác suất thực nghiệm bằng 5/18, xấp xỉ \(27{,}78\%\). Mẫu số là tổng số lượt thực hiện, không phải số ô trên vòng quay. Viết \(\frac{5}{6}\) ở đây sẽ trộn số lượt quan sát với số kết quả có thể xảy ra.

b) Các ô chẵn 2, 4, 6 có số lượt lần lượt là 3, 3, 3. Tổng số lượt thuận lợi bằng 9, nên xác suất thực nghiệm bằng \(\frac{9}{18}\) = 1/2. Kết quả trùng xác suất mô hình trong ví dụ này, nhưng sự trùng nhau của một bảng không chứng minh mọi bảng đều như vậy.

c) Không. Phân số \(\frac{5}{18}\) mô tả dữ liệu giả định đã ghi, còn \(\frac{1}{3}\) suy ra từ giả thiết sáu ô đồng khả năng và hai ô xanh. Hai phân số có vai trò khác nhau. Một mẫu ngắn không buộc tỉ lệ thực nghiệm phải bằng xác suất mô hình và cũng không đủ chứng nhận thiết bị thật bị thiên lệch.

Gộp nhiều đợt: cộng số lượt trước, chia sau

Xét một bài luyện khác: đợt thứ nhất có 12 lượt, trong đó 5 lượt xanh; đợt thứ hai có 18 lượt, trong đó 7 lượt xanh. Cả hai đợt giả định dùng cùng luật và mọi lượt đều hợp lệ. Tổng số lượt xanh là 12, tổng số lượt thực hiện là 30, nên tỉ lệ gộp bằng \(\frac{12}{30}\) = \(\frac{2}{5}\) = \(40\%\).

Nếu lấy trung bình cộng của \(\frac{5}{12}\) và 7/18, em nhận được 29/72, xấp xỉ \(40{,}28\%\), khác \(40\%\). Lỗi nằm ở việc cho hai đợt trọng số bằng nhau dù số lượt khác nhau. Cách cộng số lần thuận lợi rồi chia tổng số lượt giữ đúng đóng góp của từng quan sát. Chỉ khi các đợt có cùng số lượt thì trung bình cộng các tỉ lệ mới cho tỉ lệ gộp.

Cũng không thể dựa vào việc xanh ít xuất hiện ở đợt trước để khẳng định đợt sau chắc chắn ra xanh nhiều hơn nhằm bù lại. Kết quả đã ghi không tạo ra nghĩa vụ cân bằng cho lượt tiếp theo. Hoạt động này rèn cách đọc biến động, không cung cấp phương pháp dự báo chắc chắn một lượt quay hoặc một chuỗi kết quả cụ thể.

Tự luyện với dữ liệu và luật rõ ràng

Bài 1. Đổi cách tô màu

Một mô hình mới vẫn có sáu ô đồng khả năng mang số từ 1 đến 6, nhưng tô ba ô đầu màu tím và ba ô sau màu vàng. Mỗi lượt chỉ nhận một ô; xử lí ranh giới như quy ước ban đầu.

a) Tính xác suất ra tím và ra vàng.

b) Tính xác suất ra ô có số nhỏ hơn 3.

c) Hai biến cố ra tím và ra số nhỏ hơn 3 có phải cùng một biến cố không?

Lời giải Bài 1

a) Mỗi màu có ba ô trong sáu ô đồng khả năng. Vì vậy cả hai xác suất đều bằng \(\frac{3}{6}\) = 1/2. Sự bằng nhau ở đây có căn cứ là số ô của hai màu bằng nhau, không chỉ vì có hai lựa chọn.

b) Các số nhỏ hơn 3 là 1 và 2; số 3 không được tính. Xác suất bằng \(\frac{2}{6}\) = 1/3. Cần đọc đúng “nhỏ hơn”, phân biệt với “không vượt quá” vốn sẽ nhận thêm ô số 3.

c) Không. Ô 3 màu tím nhưng không mang số nhỏ hơn 3. Chỉ cần tìm được kết quả làm một biến cố xảy ra còn biến cố kia không xảy ra là đã thấy chúng khác nhau. Biến cố nhỏ hơn 3 nằm trong biến cố ra tím.

Bài 2. Kiểm tra bảng tổng hợp

Một bảng luyện tập giả định ghi 24 lượt hợp lệ của vòng quay ban đầu. Số lượt của các ô 1 đến 6 lần lượt là 4, 5, 3, 4, 2, 6. Không dùng bảng này làm bằng chứng về một thiết bị thực tế.

a) Kiểm tra tổng và tính tỉ lệ thực nghiệm ra xanh.

b) Tính tỉ lệ thực nghiệm ra số lớn hơn 4.

c) Ô xuất hiện nhiều nhất có chắc chắn xuất hiện ở lượt tiếp theo không?

Lời giải Bài 2

a) Tổng bằng 4 + 5 + 3 + 4 + 2 + 6 = 24. Hai ô xanh có 4 + 5 = 9 lượt, nên tỉ lệ là \(\frac{9}{24}\) = \(\frac{3}{8}\) = \(37{,}5\%\). Bảng khớp tổng nhưng điều đó chỉ xác nhận phép cộng, không xác nhận nguồn dữ liệu ngoài đời.

b) Các ô 5 và 6 có tổng 2 + 6 = 8 lượt. Tỉ lệ thực nghiệm bằng \(\frac{8}{24}\) = 1/3. Số 4 bị loại vì không lớn hơn 4, dù bảng ghi ô này xuất hiện nhiều lần.

c) Không. Ô 6 xuất hiện nhiều nhất trong bảng với 6 lượt, nhưng bảng quá khứ không xác định kết quả lượt sau. Trong mô hình sáu ô đồng khả năng đã giả định, xác suất một lượt ra ô 6 vẫn là \(\frac{1}{6}\); đó không phải lời hứa rằng sáu lượt bất kì sẽ có đúng một lần ra ô 6.

Viết kết luận của hoạt động

Một kết luận tốt nên nêu luật, giả thiết và bằng chứng riêng rẽ. Chẳng hạn: với mô hình sáu ô đồng khả năng, hai ô xanh có xác suất tổng cộng \(\frac{1}{3}\); trong bảng giả định 18 lượt, xanh xuất hiện 5 lần nên tỉ lệ thực nghiệm là 5/18. Sự khác nhau giữa hai số chưa đủ để phủ nhận mô hình. Cách viết này giúp người đọc biết em đang suy luận từ đâu.

Trước khi nộp bài, kiểm tra tổng các lượt, điều kiện của biến cố, mẫu số và dấu xấp xỉ khi làm tròn. Nếu dữ liệu chưa có thì để trống bảng và ghi chưa thực hiện, không tự đặt số rồi trình bày như kết quả quan sát thật. Dữ liệu tự tạo chỉ được dùng khi nói rõ đó là ví dụ hoặc bài luyện, như toàn bộ các bảng trong bài này.

Nguồn và phạm vi bài học

Phạm vi hoạt động được đối chiếu với SGK Toán 7 tập hai, Kết nối tri thức, thư viện số NXBGDVN: nhận biết biến cố, dự đoán khả năng, ghi kết quả, tổng hợp và so sánh xác suất thực nghiệm. Ví dụ, hình và lời giải ở đây được biên soạn riêng, không phải lời chép các bảng thực hành trong sách.

Bài trước và bài sau của Toán 7

Bài trước: Đại lượng tỉ lệ trong đời sống.

Bài sau: Hộp quà và chân đế lịch để bàn của em.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗