Luyện tập chung sau Bài 12 trong Toán 8 Kết nối tri thức, Tập 1 giúp học sinh phối hợp tính chất và dấu hiệu nhận biết hình bình hành. Bài học đứng trước Bài 13 Hình chữ nhật. Nội dung dưới đây dùng bài tập tự biên soạn để luyện cách chọn căn cứ, tính toán và trình bày chứng minh. Đây không phải bản sao bài tập hoặc đáp án của sách giáo khoa.
Khi nhìn một hình có vẻ nghiêng giống hình bình hành, ta mới có một gợi ý quan sát. Muốn kết luận, cần dữ kiện về các cặp cạnh đối, các góc đối hoặc hai đường chéo. Hình vẽ giúp sắp xếp suy nghĩ nhưng không tự tạo ra quan hệ song song, bằng nhau hay vuông góc. Thói quen phân biệt điều đã cho với điều cần chứng minh sẽ giúp tránh lập luận vòng quanh.
1. Chọn một dấu hiệu đủ mạnh
Hình bình hành là tứ giác có hai cặp cạnh đối song song. Khi đã chứng minh được định nghĩa này, ta được sử dụng các tính chất: các cạnh đối bằng nhau, các góc đối bằng nhau và hai đường chéo cắt nhau tại trung điểm của mỗi đường. Hai góc kề một cạnh bù nhau vì chúng là hai góc trong cùng phía giữa hai đường thẳng song song.
Để nhận biết, không nhất thiết phải chứng minh cả hai cặp cạnh song song từ đầu. Một tứ giác có các cặp cạnh đối bằng nhau là hình bình hành. Một tứ giác có một cặp cạnh đối vừa song song vừa bằng nhau cũng là hình bình hành. Cần nhấn mạnh rằng hai điều kiện sau phải thuộc cùng một cặp cạnh, không được lấy song song ở một cặp rồi lấy bằng nhau ở cặp còn lại.
Một dấu hiệu khác dùng hai đường chéo: nếu chúng cắt nhau tại trung điểm của mỗi đường thì tứ giác là hình bình hành. Điều này không nói hai đường chéo có độ dài bằng nhau. Ví dụ, một đường chéo có thể dài \(10\,\mathrm{cm}\), đường kia dài \(14\,\mathrm{cm}\); tại giao điểm, mỗi đường chỉ cần được chia thành hai nửa tương ứng \(5\,\mathrm{cm}\) và \(7\,\mathrm{cm}\).
Với bài tập có nhiều dữ kiện, nên chọn dấu hiệu cần ít bước phụ nhất. Nếu đề đã cho trung điểm của hai đường chéo, không cần cố chứng minh thêm cạnh bằng nhau. Nếu đề cho một cặp cạnh đối song song và có thể tính được chúng bằng nhau, hãy dùng ngay dấu hiệu đó. Cách chọn này làm lời giải ngắn nhưng vẫn đầy đủ, không phải bỏ qua lý do.
2. Từ dữ kiện cạnh đến góc và chu vi
Đề tự luyện
Cho tứ giác lồi KLMN có \(KL\parallel MN\), \(KL = MN = 9\,\mathrm{cm}\), \(KN = 6\,\mathrm{cm}\) và \(\angle K = 65^\circ\). Các đỉnh được gọi theo thứ tự liên tiếp trên đường biên.
a) Chứng minh KLMN là hình bình hành.
b) Tính ba góc còn lại.
c) Tính chu vi và giải thích vì sao chưa thể tính diện tích chỉ bằng cách nhân 9 với 6.
Lời giải
a) Cặp cạnh đối KL và MN vừa song song vừa bằng nhau. Theo dấu hiệu nhận biết, tứ giác KLMN là hình bình hành. Cả hai dữ kiện cần thiết đều gắn với cùng cặp cạnh KL, MN nên cách áp dụng là hợp lệ. Không cần lấy độ dài KN để hoàn thành bước chứng minh này.
b) Các góc đối của hình bình hành bằng nhau nên \(\angle M = \angle K = 65^\circ\). Hai góc kề cạnh KL bù nhau, vì vậy \(\angle L = 180^\circ - 65^\circ = 115^\circ\). Góc N đối với góc L nên bằng \(115^\circ\). Tổng kiểm tra là \(65^\circ + 115^\circ + 65^\circ + 115^\circ = 360^\circ\).
c) Hai cạnh đối bằng nhau cho \(LM = KN = 6\,\mathrm{cm}\). Chu vi bằng \(9 + 6 + 9 + 6 = 30\,\mathrm{cm}\). Diện tích phải lấy đáy nhân chiều cao tương ứng, không phải nhân hai cạnh kề bất kỳ. Cạnh KN không vuông góc KL vì góc K là \(65^\circ\), nên độ dài \(6\,\mathrm{cm}\) không phải chiều cao ứng với đáy KL.
Câu hỏi về diện tích nhằm phân biệt dữ kiện đủ để tính chu vi với dữ kiện dùng trực tiếp trong công thức diện tích. Trong phạm vi các công cụ đang học ở bài này, chưa có chiều cao được cho để thay vào công thức. Không nên tự đo chiều cao trên hình màn hình rồi coi số đo xấp xỉ ấy là dữ kiện chính xác của đề.
3. Trung điểm trên cạnh và một hình bình hành mới
Đề tự luyện
Cho hình bình hành ABCD. M và N lần lượt là trung điểm của AD và BC. Gọi O là giao điểm của hai đường chéo AC, BD của hình ban đầu.
a) Chứng minh ABNM là hình bình hành.
b) Chứng minh \(MN = AB\) và \(MN\parallel AB\).
c) Có thể kết luận O là trung điểm của AN chỉ vì O là tâm của hình ABCD không? Giải thích bằng vị trí giao điểm đường chéo của hình ABNM.
Lời giải
a) Vì M và N là trung điểm, \(AM=\frac{AD}{2}\) và \(BN=\frac{BC}{2}\). Mà \(AD = BC\) nên \(AM = BN\). Hai đoạn AM và BN nằm trên hai đường thẳng AD và BC song song, do đó \(AM\parallel BN\). Trong tứ giác ABNM, AM và BN là hai cạnh đối vừa song song vừa bằng nhau. Vậy ABNM là hình bình hành.
b) Trong hình bình hành ABNM, AB và NM là hai cạnh đối, nên chúng song song và bằng nhau. Suy ra \(MN = AB\) và \(MN\parallel AB\). Lập luận này dùng dấu hiệu nhận biết và tính chất hình bình hành, không cần gọi đến định lí đường trung bình chưa được học ở phần này.
c) Không. Hai đường chéo của ABNM là AN và BM, nên trung điểm của AN là giao điểm của AN với BM. Điểm O được xác định bằng hai đường chéo khác là AC và BD. Hơn nữa, nếu O nằm trên AN thì vì O nằm trên AC, hai đường AN và AC qua A sẽ trùng nhau; điều đó buộc N nằm trên AC. Nhưng N nằm giữa B và C, nên không nằm trên AC của tứ giác lồi. Vì vậy O không nằm trên AN, càng không thể là trung điểm của AN.
Điểm cần chú ý trong bài này là tên tứ giác mới. ABNM có các cạnh AB, BN, NM, MA, còn AN và BM là đường chéo. Nếu vô tình viết ABMN rồi vẫn dùng các cạnh như cũ, ta đã thay đổi thứ tự nối điểm. Hãy đọc tên hình theo đúng đường biên trước khi gọi một cặp đoạn là cạnh đối hay đường chéo.
Hình bình hành mới có tâm riêng, dù nó được dựng bên trong một hình bình hành đã có tâm. Một tính chất gắn với hình nào phải được áp dụng cho chính hình đó. Không thể chuyển mọi kết luận về giao điểm đường chéo của hình lớn sang hình nhỏ chỉ vì chúng có chung một vài đỉnh.

4. Diện tích khi một đường chéo là đường cao
Đề tự luyện
Cho hình bình hành EFGH có đường chéo \(EG vuông \angle EH\). Biết \(EG = 8\,\mathrm{cm}\) và \(EH = 6\,\mathrm{cm}\). Dữ kiện vuông góc được nêu rõ trong đề, không suy ra từ cách vẽ.
a) Chứng minh \(EG vuông \angle FG\) và tính FG.
b) Tính diện tích hai tam giác EHG và EFG.
c) Tính diện tích hình bình hành và giải thích đơn vị của kết quả.
Lời giải
a) Trong hình bình hành, \(EH\parallel FG\) và \(EH = FG\). Vì \(EG vuông \angle EH\) nên EG cũng vuông góc FG. Do đó \(FG = 6\,\mathrm{cm}\). Đây là hệ quả của quan hệ song song và vuông góc, không phải nhận xét rằng mọi đường chéo hình bình hành đều vuông góc với một cạnh.
b) Tam giác EHG vuông tại E, có hai cạnh góc vuông \(EH = 6\,\mathrm{cm}\) và \(EG = 8\,\mathrm{cm}\), nên diện tích bằng một nửa tích hai cạnh này, được \(24\,\mathrm{cm}^2\). Tam giác EFG vuông tại G, có \(EG = 8\,\mathrm{cm}\) và \(FG = 6\,\mathrm{cm}\), nên cũng có diện tích \(24\,\mathrm{cm}^2\). Hai góc vuông nằm ở hai đỉnh khác nhau.
c) Đường chéo EG chia hình bình hành thành hai tam giác có phần trong không chồng lấn. Diện tích toàn hình bằng \(24 + 24 = 48\,\mathrm{cm}^2\). Mỗi tích độ dài theo xentimét tạo ra đơn vị xentimét vuông; không ghi cm cho diện tích và không ghi \(\mathrm{cm}^2\) cho độ dài đường chéo.
Trong cấu hình này, đường chéo EG đúng là chiều cao ứng với cạnh EH vì nó nối E thuộc đường thẳng EH với G thuộc đường thẳng FG và vuông góc cả hai. Tuy nhiên, chỉ được dùng nhận xét ấy sau khi đã xác minh dữ kiện. Nếu bỏ điều kiện \(EG vuông \angle EH\), phép tính lấy EG nhân EH nói chung không còn là công thức diện tích của hình bình hành.
5. Tự kiểm tra mà không thêm giả thiết
Trước khi nộp bài, kiểm lại mỗi lần dùng từ “vì”. Câu phía sau phải là dữ kiện đề cho, kết quả vừa chứng minh hoặc một tính chất được phép dùng. Nếu lý do duy nhất là hình vẽ trông cân đối, bước đó chưa đạt. Với trung điểm, phải có cả nằm giữa và hai đoạn bằng nhau; chỉ có hai độ dài bằng nhau chưa đủ nếu vị trí điểm không được xác định.
Với bài số, kiểm tổng góc và đơn vị. Với bài chứng minh, kiểm đúng cặp cạnh đối, đúng thứ tự đỉnh và đúng hai đường chéo. Một kết quả có thể đúng nhưng lời giải vẫn thiếu nếu dùng tính chất hình bình hành trước khi chứng minh hình đó là hình bình hành. Sắp xếp lại thứ tự lập luận sẽ làm rõ đâu là giả thiết, đâu là kết luận.
Phần liền trước là Bài 12 Hình bình hành; phần tiếp theo là Bài 13 Hình chữ nhật. Bài luyện tập này không giả sử hình bình hành có góc vuông, hai đường chéo bằng nhau hoặc vuông góc với nhau. Những điều kiện đặc biệt chỉ được dùng khi đề nêu hoặc khi đã được chứng minh, tránh biến một hình tổng quát thành hình đặc biệt ngoài ý muốn.
Khi tính diện tích bằng cách chia hình, hãy kiểm riêng vị trí các góc vuông trước khi nhân. Hai tam giác trong ví dụ có chung đường chéo nhưng góc vuông không ở cùng một đầu mút. Ghi tên hai cạnh góc vuông của từng tam giác sẽ giúp tránh lấy cạnh xiên làm chiều cao rồi tình cờ thu được một kết quả có vẻ hợp lí.
Khi kẻ thêm đoạn thẳng vào hình, hãy dành một dòng ghi rõ đoạn mới là cạnh hay đường chéo của hình nào. Nếu một điểm là trung điểm của đoạn này, điều đó không cho phép chuyển sang đoạn khác có cùng đầu mút. Để kiểm tra, em có thể lần theo chu vi của từng hình bằng bút chì rồi mới viết tên các đường chéo.
Nguồn đối chiếu: SGK Toán 8, tập một, Kết nối tri thức với cuộc sống, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, trang 62. Bài tập do ClassOn biên soạn riêng.
Bài trước và bài sau của Toán 8
Bài trước: Bài 12. Hình bình hành
Bài sau: Bài 13. Hình chữ nhật