Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 8 · Tin giáo dục

Toán 8 Kết nối tri thức Bài 11: Hình thang cân

Hiểu góc kề đáy, cạnh bên và đường chéo hình thang cân. Có phản ví dụ về dấu hiệu thiếu giả thiết cùng bài tập tự biên soạn, lời giải từng ý.

Hình thang cân ABCD với hai đáy song song, hai cạnh bên và hai đường chéo bằng nhau

Hình thang cân là hình thang có hai góc kề một đáy bằng nhau. Để nhận biết bằng đường chéo, phải biết trước tứ giác là hình thang rồi mới dùng điều kiện hai đường chéo bằng nhau. Bỏ giả thiết song song sẽ làm dấu hiệu nhận biết không còn đúng.

Bài 11 Toán 8 Kết nối tri thức giúp em chuyển từ nhìn hình sang chứng minh tính chất. Bài viết dùng ví dụ và bài tập tự biên soạn, theo phạm vi hình thang, đường cao, hình thang cân và dấu hiệu nhận biết trong SGK Toán 8 tập một của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Em cần nhớ góc tạo bởi đường thẳng song song và các trường hợp bằng nhau của tam giác đã học.

1. Đọc đúng đáy, cạnh bên và đường cao

Cho tứ giác lồi ABCD có AB song song CD. Khi đó ABCD là hình thang; AB và CD là hai đáy, AD và BC là hai cạnh bên. Hai đường chéo là AC và BD. Tên gọi cạnh bên phụ thuộc cặp cạnh được chọn làm đáy, không phụ thuộc cạnh ấy nằm nghiêng hay thẳng đứng trên trang giấy.

Đường cao được kẻ từ một đỉnh vuông góc với đường thẳng chứa đáy đối diện. Nếu H nằm trên đường thẳng CD và AH vuông góc CD thì AH là một đường cao. Độ dài AH là khoảng cách giữa hai đường thẳng chứa hai đáy. Không được lấy độ dài cạnh bên AD làm chiều cao nếu chưa biết AD vuông góc với đáy.

Định nghĩa hình thang trong bài này yêu cầu có hai cạnh đối song song, không yêu cầu chỉ có đúng một cặp cạnh đối song song. Vì vậy, không tự thêm chữ “duy nhất”. Một hình chữ nhật cũng thỏa định nghĩa hình thang và có hai góc kề một đáy bằng nhau. Các tài liệu dùng quy ước khác cần được đọc trong phạm vi riêng; khi học bài này, em theo định nghĩa của SGK đang xét.

2. Góc kề đáy khác góc kề cạnh bên

Với AB song song CD, hai góc A và D kề cạnh bên AD có tổng \(180^{\circ}\). Tương tự, góc B và C có tổng \(180^{\circ}\). Đây là hệ quả của hai góc trong cùng phía khi đường thẳng AD hoặc BC cắt hai đường thẳng song song. Kết luận này đúng cho mọi hình thang, chưa cần hình thang cân.

Nếu thêm góc A bằng góc B, hình thang là hình thang cân theo định nghĩa. Khi ấy \(\angle D = 180^{\circ} - \angle A\) và \(\angle C = 180^{\circ} - \angle B\), nên góc C bằng góc D. Như vậy, bằng nhau ở một cặp góc kề đáy kéo theo bằng nhau ở cặp góc kề đáy còn lại.

Chẳng hạn, hình thang cân ABCD có AB song song CD và góc A bằng \(116^{\circ}\). Ta có góc B bằng \(116^{\circ}\), góc D bằng \(64^{\circ}\) và góc C bằng \(64^{\circ}\). Kiểm tra tổng bốn góc được \(360^{\circ}\). Không được cho góc D bằng \(116^{\circ}\) chỉ vì AD là cạnh bên của hình thang cân.

3. Hai tính chất về cạnh bên và đường chéo

Trong hình thang cân ABCD có hai đáy AB, CD, hai cạnh bên AD và BC bằng nhau, hai đường chéo AC và BD bằng nhau. Những đẳng thức này là tính chất suy ra sau khi hình đã được xác nhận là hình thang cân. Hình vẽ cân đối chỉ là minh họa; giả thiết hoặc chứng minh mới là căn cứ sử dụng.

Có thể giải thích tính chất cạnh bên trong trường hợp AB nhỏ hơn CD bằng các đường cao. Gọi H, K lần lượt là hình chiếu vuông góc của A, B trên CD. Trong hình thang cân có đáy nhỏ AB, hai chân đường cao nằm trên CD. Hai đường cao AH, BK có độ dài bằng nhau vì cùng là khoảng cách giữa hai đường thẳng song song.

Hai tam giác vuông ADH và BCK có góc ADH bằng góc BCK, là hai góc ở đáy lớn, và có \(AH = BK\). Chúng bằng nhau theo trường hợp một cạnh góc vuông và một góc nhọn tương ứng. Vì thế \(AD = BC\). Đây là cách hiểu qua hai tam giác vuông; nó cũng cho \(DH = CK\). Trường hợp hai đáy bằng nhau không thuộc giả thiết AB nhỏ hơn CD của cách dựng này.

Để giải thích tính chất đường chéo, xét tam giác ADC và BCD. Ta có \(AD = BC\) theo tính chất cạnh bên vừa nêu, DC là cạnh chung và góc ADC bằng góc BCD vì là hai góc kề đáy CD. Hai tam giác bằng nhau theo cạnh, góc, cạnh. Các cạnh tương ứng AC và BD do đó bằng nhau.

Khi viết hai tam giác, cần giữ đúng thứ tự đỉnh: A tương ứng B, D tương ứng C và C tương ứng D. Nhờ vậy, em không nhầm AC với BC. Mỗi lần suy ra hai đoạn bằng nhau từ hai tam giác bằng nhau, hãy kiểm tra chúng có thực sự ở vị trí tương ứng hay không.

4. Dấu hiệu nhận biết cần đủ giả thiết

Muốn chứng minh một tứ giác là hình thang cân, em có thể chứng minh một cặp cạnh đối song song rồi chứng minh hai góc kề một đáy bằng nhau. Cách thứ hai là chứng minh hình là hình thang rồi chứng minh hai đường chéo bằng nhau. Cả hai cách đều cần bước xác nhận hình thang.

Không thể đảo mọi tính chất một cách máy móc. Hình thang cân có hai cạnh bên bằng nhau, nhưng với định nghĩa hình thang đang dùng, chỉ biết hình thang có hai cạnh bên bằng nhau chưa đủ. Một hình bình hành không có góc vuông có thể có hai cạnh được chọn làm cạnh bên bằng nhau, nhưng hai góc kề đáy không bằng nhau. Phần luyện tập sau bài sẽ làm rõ một điều kiện bổ sung liên quan đến hai đáy khác nhau.

Tương tự, một tứ giác bất kỳ có hai đường chéo bằng nhau chưa chắc là hình thang. Hãy nhìn phản ví dụ minh họa: hai đường chéo đều có độ dài bốn đơn vị, nhưng hai cặp cạnh đối đều không song song. Không được dùng dấu hiệu của hình thang khi điều kiện hình thang chưa được thỏa mãn.

Tứ giác có hai đường chéo AC và BD đều dài bốn đơn vị nhưng không có cặp cạnh đối song song
Phản ví dụ tự dựng: hai đường chéo bằng nhau chưa đủ để kết luận hình thang cân.

5. Bài tập tự luyện có lời giải từng ý

Các dữ kiện sau là bài tập giả định. Em không cần đo hình để lấy đáp án. Hãy phân biệt điều đề cho với điều cần chứng minh, ghi tên định nghĩa hoặc tính chất cạnh bước suy luận tương ứng.

Nhóm 1. Tính góc

a) Hình thang cân ABCD có AB song song CD, góc D bằng \(68^{\circ}\). Tính ba góc còn lại.

b) Hình thang ABCD có AB song song CD, góc A bằng \(118^{\circ}\) và góc C bằng \(62^{\circ}\). Chứng minh hình thang cân.

c) Hình thang ABCD có AB song song CD, góc A bằng \(118^{\circ}\) và góc C bằng \(70^{\circ}\). Hình có cân không?

Lời giải nhóm 1

a) Góc C bằng góc D nên bằng \(68^{\circ}\). Góc A và D bù nhau, do đó góc A bằng \(112^{\circ}\); góc B cũng bằng \(112^{\circ}\). Tổng kiểm tra là \(112^{\circ} + 112^{\circ} + 68^{\circ} + 68^{\circ} = 360^{\circ}\).

b) \(\angle B = 180^{\circ} - 62^{\circ} = 118^{\circ}\), bằng góc A. Hình đã là hình thang, hai góc kề đáy AB bằng nhau, nên đó là hình thang cân.

c) \(\angle B = 180^{\circ} - 70^{\circ} = 110^{\circ}\), khác góc A. Hai góc kề đáy AB không bằng nhau, nên hình thang này không cân. Góc D bằng \(62^{\circ}\), tổng bốn góc vẫn là \(360^{\circ}\); tổng ấy không phải dấu hiệu nhận biết hình thang cân.

Nhóm 2. Dùng tính chất sau khi đã biết hình cân

a) Hình thang cân EFGH có EF song song GH, cạnh EH dài 7 cm. Tính FG.

b) Cùng hình đó, đường chéo EG dài 11 cm. Tính FH.

c) Nếu hai đáy EF, GH lần lượt dài 6 cm và 12 cm, tính chu vi từ dữ kiện cạnh bên ở câu trước.

Lời giải nhóm 2

a) EH và FG là hai cạnh bên của hình thang cân nên \(FG = EH = 7\) cm.

b) EG và FH là hai đường chéo của hình thang cân nên \(FH = EG = 11\) cm. Không thể lấy độ dài đường chéo làm cạnh bên khi tính chu vi.

c) Chu vi là \(6 + 12 + 7 + 7 = 32\) cm. Dữ kiện đường chéo 11 cm ở câu trước không dùng trong phép cộng chu vi. Chu vi chỉ cộng bốn cạnh tạo thành đường bao của hình.

Nhóm 3. Đọc chiều suy luận

a) Cho tứ giác lồi MNPQ có MN song song PQ và \(MP = NQ\). Kết luận hình gì, dựa vào dấu hiệu nào?

b) Chỉ biết tứ giác lồi MNPQ có \(MP = NQ\). Có đủ kết luận hình thang cân không?

c) Cho hình thang cân MNPQ có MN song song PQ. Có thể kết luận hai đường chéo vuông góc không?

Lời giải nhóm 3

a) MN song song PQ cho biết MNPQ là hình thang. MP và NQ là hai đường chéo và chúng bằng nhau, nên hình thang MNPQ cân theo dấu hiệu đường chéo.

b) Chưa đủ. Thiếu điều kiện có một cặp cạnh đối song song. Phản ví dụ trong hình minh họa cho thấy một tứ giác có hai đường chéo bằng nhau vẫn có thể không phải hình thang.

c) Không thể kết luận. Tính chất đang học là hai đường chéo bằng nhau, không phải vuông góc. Chẳng hạn hình chữ nhật có kích thước hai cạnh kề khác nhau thỏa định nghĩa hình thang cân của bài nhưng hai đường chéo không vuông góc.

Nhóm 4. Chứng minh bằng tam giác

a) Cho tam giác IJK cân tại I. Lấy E trên IJ, F trên IK sao cho E, F khác các đỉnh và EF song song JK. Chứng minh EFKJ là hình thang cân.

b) Từ kết quả đó, nêu hai đường chéo bằng nhau và hai cạnh bên bằng nhau.

c) Nếu góc J bằng \(58^{\circ}\), tính bốn góc của hình thang EFKJ.

Lời giải nhóm 4

a) EF song song JK nên EFKJ là hình thang. Góc EJK bằng góc IJK và góc FKJ bằng góc IKJ. Tam giác IJK cân tại I nên hai góc ấy bằng nhau. Vì vậy hình thang có hai góc kề đáy JK bằng nhau và là hình thang cân.

b) Hai đường chéo là EK và FJ, do đó \(EK = FJ\). Hai cạnh bên là EJ và FK, do đó \(EJ = FK\). IJ và IK không phải cạnh bên của tứ giác đang xét.

c) Hai góc tại J, K đều bằng \(58^{\circ}\). Hai góc tại E, F đều bằng \(180^{\circ} - 58^{\circ} = 122^{\circ}\). Tổng bốn góc bằng \(360^{\circ}\). Góc tại E của tứ giác dùng tia EJ, không dùng tia EI, nên cần chọn đúng góc khi nhìn tam giác lớn.

6. Tự kiểm tra lập luận

Trước khi kết luận hình thang cân, hãy gạch dưới cặp cạnh song song và khoanh điều kiện bổ sung: góc kề đáy bằng nhau hoặc đường chéo bằng nhau. Sau khi hình đã được chứng minh cân, em mới dùng tính chất hai cạnh bên bằng nhau. Trật tự này giúp tránh lấy chính điều phải chứng minh làm giả thiết.

Đo bằng thước hoặc quan sát hình có thể giúp dự đoán, nhưng không thay thế chứng minh. Đặc biệt, hai đoạn gần bằng nhau trên ảnh không có nghĩa bằng nhau chính xác. Một lời giải tốt nêu đủ giả thiết, chọn đúng dấu hiệu và kiểm tra rằng góc hay cạnh được gọi tên đúng vị trí trong hình.

Bài trước và bài sau của Toán 8

Bài trước: Bài 10. Tứ giác

Bài sau: Luyện tập chung sau Bài 11

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗