Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 9 · Tin giáo dục

Toán 9 Kết nối tri thức Bài 13: Mở đầu về đường tròn

Phân biệt đường tròn và hình tròn, vị trí điểm theo bán kính, tâm và trục đối xứng; ví dụ tự soạn có lời giải từng ý.

Đường tròn bán kính 5 với điểm M nằm trên, N nằm trong và P nằm ngoài

Mở đầu về đường tròn là Bài 13 của Toán 9 Kết nối tri thức, tập một, mở đầu chương \(V\) sau Bài tập cuối chương IV. Bài học tập trung vào định nghĩa đường tròn, vị trí một điểm so với đường tròn và tính đối xứng. Các ví dụ dưới đây được tự biên soạn để học sinh biết giải thích bằng khoảng cách, thay vì chỉ nhìn hình rồi đoán.

Một đường cong trông tròn trên màn hình chưa phải dữ kiện đủ để kết luận một điểm thuộc đường tròn. Trong bài toán, ta cần biết tâm và bán kính, sau đó so sánh khoảng cách từ điểm đang xét đến tâm. Cách làm này vẫn đúng khi hình vẽ bị phóng to, thu nhỏ hoặc khi một nhãn điểm che mất một phần đường cong.

Phạm vi đối chiếu theo Bài 13, trang 83–86 của SGK Toán 9 Kết nối tri thức tập một của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Các dữ kiện hình học được tự biên soạn.

1. Đường tròn là tập hợp các điểm cách tâm một khoảng cố định

Đường tròn tâm \(O\) bán kính \(R\), với \(R > 0\), gồm tất cả các điểm cách \(O\) một khoảng bằng \(R\). Kí hiệu thường dùng là \((O; R)\), hoặc viết gọn (O) khi không cần nhắc bán kính. Điều kiện \(R\) dương loại trường hợp suy biến chỉ còn một điểm; trong bài này không gọi bán kính bằng không là một đường tròn.

Nếu \(M\) thuộc đường tròn thì \(OM = R\). Ngược lại, nếu biết \(OM = R\) thì có thể kết luận \(M\) thuộc đường tròn tâm \(O\) bán kính \(R\). Hai chiều này giúp vừa sử dụng giả thiết điểm nằm trên đường tròn, vừa chứng minh một điểm mới thuộc đường tròn. Đừng chỉ dùng định nghĩa theo một chiều rồi quên cách kiểm tra chiều còn lại.

Tâm \(O\) không nằm trên đường tròn bán kính dương, vì \(OO = 0\) nhỏ hơn \(R\). Tâm nằm trong đường tròn. Đây là ví dụ đơn giản cho thấy cần phân biệt đường tròn là đường biên với hình tròn là cả phần bên trong và đường biên. Một điểm nằm trong vẫn thuộc hình tròn, nhưng không thuộc đường tròn.

2. Ba vị trí của một điểm

Với đường tròn \((O; R)\), điểm \(M\) nằm trên khi \(OM = R\), nằm trong khi \(OM < R\) và nằm ngoài khi \(OM > R\). Ba trường hợp loại trừ nhau. Nếu dữ kiện là một độ dài gần đúng, cần thận trọng khi kết luận bằng nhau; các ví dụ trong bài dùng số đo chính xác đã cho để tránh lẫn sai số đo với quan hệ hình học.

Khi tính khoảng cách bằng định lí Pythagore, có thể so sánh bình phương khoảng cách với \(R^{2}\) vì cả khoảng cách và bán kính đều không âm. Chẳng hạn \(OM^{2} = 41\) và \(R^{2} = 25\) thì \(OM > R\). Không cần lấy căn rồi làm tròn trước khi phân loại vị trí của \(M\).

Đề bài tự soạn

a) Trong mặt phẳng tọa độ, xét đường tròn tâm \(O\) là gốc tọa độ, bán kính 5 đơn vị. Điểm \(M(3; 4)\) nằm ở vị trí nào so với đường tròn?

b) Phân loại hai điểm \(N(0; 3)\) và \(P(6; 0)\). Điểm nào trong ba điểm \(M\), \(N\), \(P\) thuộc hình tròn tâm \(O\) bán kính 5?

c) Điểm \(Q(-3; -4)\) có thuộc cùng đường tròn không? Giải thích vì sao không dùng tổng tọa độ để tính OQ.

Lời giải

a) Từ Pythagore, \(OM^{2} = 3^{2} + 4^{2} = 25\), nên \(OM = 5\). Khoảng cách bằng bán kính, do đó \(M\) nằm trên đường tròn. Tọa độ ba và bốn là hai độ dịch chuyển theo phương vuông góc, không phải hai đoạn nối tiếp trên cùng đường thẳng.

b) \(ON = 3\) nhỏ hơn 5 nên \(N\) nằm trong; \(OP = 6\) lớn hơn 5 nên \(P\) nằm ngoài. Hình tròn gồm cả phần trong và đường biên, vì vậy \(M\) và \(N\) thuộc hình tròn, còn \(P\) không thuộc. Nếu câu hỏi chỉ nói đường tròn thì trong ba điểm này chỉ \(M\) được nhận.

c) Ta có \(OQ^{2} = (-3)^{2} + (-4)^{2} = 25\), nên \(OQ = 5\) và \(Q\) thuộc đường tròn. Tổng tọa độ là \(-7\) không thể là độ dài, vì độ dài không âm. Ngay cả lấy trị tuyệt đối của tổng cũng không đúng: khoảng cách ở đây phải được tính theo tam giác vuông tạo bởi hai phương tọa độ.

3. Đường kính và tâm đối xứng

Nếu \(A\) và \(B\) là hai điểm trên đường tròn, đoạn AB đi qua tâm \(O\) thì AB là một đường kính. Khi đó \(O\) nằm giữa \(A\) và \(B\), \(OA = OB = R\) nên \(AB = 2R\). Ngược lại, nếu \(O\) là trung điểm của đoạn AB có hai đầu khác nhau, đường tròn tâm \(O\) bán kính OA đi qua cả \(A\) lẫn \(B\).

Hai điểm phân biệt \(M\) và \(M^{\prime}\) đối xứng nhau qua \(O\) khi \(O\) là trung điểm đoạn \(MM^{\prime}\). Điều này gồm cả sự thẳng hàng lẫn hai khoảng cách bằng nhau. Chỉ có \(OM = OM^{\prime}\) chưa đủ: nhiều điểm trên cùng đường tròn cách \(O\) bằng nhau nhưng không phải từng cặp nào cũng đối xứng tâm.

Nếu \(M\) thuộc đường tròn tâm \(O\) và \(M^{\prime}\) đối xứng với \(M\) qua \(O\) thì \(OM^{\prime} = OM = R\), nên \(M^{\prime}\) cũng thuộc đường tròn. Vì vậy tâm của đường tròn là tâm đối xứng của nó. Ảnh của một điểm trên đường tròn qua tâm là đầu kia của đường kính đi qua điểm ấy, không phải một điểm tùy ý có cùng khoảng cách tới tâm.

4. Trục đối xứng: mỗi đường thẳng qua tâm đều dùng được

Hai điểm phân biệt \(M\) và \(M^{\prime}\) đối xứng nhau qua đường thẳng d khi d là đường trung trực của \(MM^{\prime}\). Nghĩa là d đi qua trung điểm và vuông góc với đoạn nối hai điểm. Nếu điểm \(M\) nằm ngay trên d thì ảnh của nó qua d là chính \(M\); trường hợp này không tạo một đoạn nối hai điểm phân biệt để nói về đường trung trực.

Xét đường thẳng d đi qua tâm \(O\). Nếu \(M\) ngoài d và \(M^{\prime}\) là ảnh của \(M\) qua d, vì \(O\) nằm trên đường trung trực \(MM^{\prime}\) nên \(OM = OM^{\prime}\). Khi \(M\) nằm trên đường tròn, \(M^{\prime}\) cũng nằm trên đường tròn. Nếu \(M\) nằm trên d thì ảnh trùng \(M\), đương nhiên vẫn thuộc đường tròn. Như vậy mọi đường thẳng qua tâm là một trục đối xứng.

Đường tròn có một tâm đối xứng và vô số trục đối xứng. Phải phân biệt đường thẳng qua tâm với đoạn đường kính: khi nói trục đối xứng, ta nói cả đường thẳng chứa đường kính. Một đường thẳng không đi qua tâm không phải trục đối xứng của đường tròn đó.

Điểm M(3; 4) có ảnh U(−3; 4) qua trục đứng và ảnh Q(−3; −4) qua tâm O
Ảnh qua trục và ảnh qua tâm là hai điểm khác nhau trong ví dụ này.

Ba câu hỏi về ảnh đối xứng

a) Với \(M(3; 4)\), tìm điểm đối xứng qua tâm \(O\) và điểm đối xứng qua trục đứng đi qua \(O\).

b) Điểm \(T(0; 5)\) nằm trên trục đứng. Ảnh qua trục ấy là điểm nào? Có thể luôn tìm ảnh bằng giao điểm thứ hai của một đường vuông góc với trục và đường tròn không?

c) \(M\) và \(U(-3; 4)\) đều cách \(O\) bằng 5. Hai điểm này có đối xứng nhau qua \(O\) không?

Lời giải

a) Ảnh qua tâm là \(Q(-3; -4)\), vì trung điểm của \(M\) và \(Q\) là \(O\). Ảnh qua trục đứng là \(U(-3; 4)\), vì hai điểm cùng độ cao, ở hai phía của trục với khoảng cách bằng nhau. Cả \(Q\) và \(U\) đều cách \(O\) bằng năm nên đều nằm trên đường tròn.

b) Ảnh của \(T\) là chính \(T\). Không được yêu cầu một giao điểm khác trong mọi trường hợp: đường ngang qua \(T\) ở đây chỉ chạm đường tròn tại \(T\). Cách tìm giao điểm khác chỉ dùng khi điểm ban đầu không thuộc trục và các điều kiện tương ứng được bảo đảm.

c) Không. Trung điểm của \(M\) và \(U\) là \((0; 4)\), không phải \(O\). Hai điểm này đối xứng qua trục đứng, không đối xứng qua tâm \(O\). Khoảng cách đến \(O\) bằng nhau chỉ chứng minh chúng cùng nằm trên một đường tròn, chưa chứng minh \(O\) là trung điểm đoạn nối chúng.

5. Chứng minh nhiều điểm cùng thuộc một đường tròn

Cho tam giác ABC vuông tại \(A\), \(AB = 6\) cm và \(AC = 8\) cm. Gọi \(I\) là trung điểm BC. Theo Pythagore, \(BC = 10\) cm. Trong tam giác vuông, trung điểm cạnh huyền cách đều ba đỉnh, nên \(IA = IB = IC = 5\) cm. Từ định nghĩa đường tròn, ba điểm \(A\), \(B\), \(C\) cùng thuộc đường tròn tâm \(I\) bán kính 5 cm.

Lời giải cần nêu cả tâm lẫn bán kính hoặc ít nhất chứng minh ba khoảng cách tới một điểm cố định bằng nhau. Không kết luận ba điểm cùng thuộc đường tròn chỉ vì hình có vẻ cân đối. Ở ví dụ này tính chất trung điểm cạnh huyền là căn cứ đã học, không phải điều suy ra bằng cách đo ảnh.

Nếu một hình vuông cạnh 4 cm có tâm \(I\) là giao điểm hai đường chéo, mỗi đường chéo dài \(4\sqrt{2}\) cm. Hai đường chéo bằng nhau và cắt nhau tại trung điểm nên \(I\) cách đều bốn đỉnh, mỗi khoảng cách bằng \(2\sqrt{2}\) cm. Bốn đỉnh thuộc đường tròn tâm \(I\) bán kính \(2\sqrt{2}\) cm; bán kính không bằng cạnh hình vuông.

6. Tìm lại tâm bằng gấp giấy và tự kiểm tra

Với một mảnh giấy hình tròn lý tưởng, gấp sao cho hai nửa đường biên trùng nhau tạo một nếp qua tâm. Gấp lần thứ hai theo hướng khác, cũng để hai nửa trùng nhau; giao điểm hai nếp gấp là tâm. Hai nếp phải là hai đường khác nhau, không gấp lại đúng nếp cũ rồi coi đó là hai thông tin độc lập.

Trên giấy thật, mép cắt không hoàn hảo và nếp gấp có độ dày nên kết quả chỉ gần đúng. Bài toán hình học lý tưởng giải thích nguyên tắc, không cam kết độ chính xác tuyệt đối của thao tác thủ công. Không cần dùng kéo hoặc công cụ sắc để thực hiện phần kiểm tra này; có thể dùng hình tròn giấy được chuẩn bị sẵn.

Trước khi chuyển sang Bài 14 Cung và dây của một đường tròn, hãy tự kiểm tra ba ý: thuộc đường tròn nghĩa là khoảng cách bằng bán kính; ảnh qua tâm cần trung điểm, còn ảnh qua trục cần đường trung trực; điểm nằm trên trục có ảnh trùng chính nó. Các ý này giúp tránh nhầm hình tròn với đường tròn và tránh suy luận chỉ từ vẻ ngoài.

7. Vì sao trục đối xứng phải qua tâm?

Giả sử đường thẳng d là một trục đối xứng của đường tròn. Qua tâm \(O\), xét đường thẳng vuông góc với d. Đường thẳng này cắt đường tròn tại hai điểm ở hai phía của tâm, cách tâm cùng một bán kính. Phép đối xứng qua d biến đường thẳng vuông góc đó thành chính nó. Vì đường tròn cũng được giữ nguyên, ảnh của hai điểm cắt phải vẫn là hai điểm cắt ấy.

Hai điểm phân biệt này không thể cùng nằm trên d, vì hai đường thẳng vuông góc chỉ có một điểm chung. Cũng không thể chỉ một điểm được giữ nguyên: nếu một điểm đứng yên thì điểm còn lại phải đứng yên để phép đối xứng vẫn ghép đúng hai điểm khác nhau. Do đó hai điểm phải đổi chỗ cho nhau. Trục d đi qua trung điểm của chúng, mà trung điểm chính là \(O\). Lập luận này cho chiều ngược lại của tính chất đã học: chỉ các đường thẳng qua tâm mới là trục đối xứng.

Có thể kiểm chứng nguyên tắc bằng một hình minh họa trên lưới. Với đường tròn tâm \(O\) là gốc tọa độ và bán kính năm, hai điểm \((5; 0)\) và \((-5; 0)\) đều nằm trên đường tròn. Phản chiếu qua đường thẳng đứng có hoành độ một, điểm \((5; 0)\) chuyển thành \((-3; 0)\), không còn cách \(O\) đủ năm đơn vị. Một phản ví dụ như vậy đủ bác bỏ việc gọi đường thẳng đứng đó là trục; nó không thay cho chứng minh tổng quát ở trên.

Khi tự giải bài, hãy ghi rõ đang kiểm một cặp điểm hay đang chứng minh tính chất của toàn đường tròn. Một cặp may mắn có ảnh vẫn nằm trên đường tròn không đủ để gọi một đường là trục. Tính đối xứng của cả hình đòi hỏi mọi điểm trên đường tròn đều có ảnh vẫn thuộc đường tròn.

Bài trước và bài sau của Toán 9

Bài trước: Bài tập cuối chương IV

Bài sau: Bài 14. Cung và dây của một đường tròn

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗