Bài tập cuối chương IV Toán 9 Kết nối tri thức kết nối tỉ số lượng giác của góc nhọn với các hệ thức cạnh, góc trong tam giác vuông. Muốn giải đúng, em cần nhận ra tam giác vuông đang dùng, chọn góc làm mốc rồi xác định cạnh đối, cạnh kề và cạnh huyền. Hình vẽ phải phù hợp giả thiết trước khi công thức được áp dụng.
Đây là phần ôn sau Luyện tập chung sau Bài 12, trước Bài 13 Mở đầu về đường tròn của Tập 1. Bài viết có ví dụ và bài luyện mới, gồm nhận dạng tỉ số, góc phụ nhau, giải tam giác, chứng minh một hệ thức và mô hình hình học giả định. Không cần sử dụng kiến thức đường tròn của chương tiếp theo.
Đọc hình theo một góc cụ thể
Cho tam giác ABC vuông tại \(A\), \(AB = 12\) cm, \(AC = 16\) cm. Pythagore cho \(BC = 20\) cm. Xét góc \(B\), cạnh đối là AC, cạnh kề là AB và cạnh huyền là BC. Do đó \(\sin B = \frac{4}{5}\), \(\cos B = \frac{3}{5}\), \(\tan B = \frac{4}{3}\) và \(\cot B = \frac{3}{4}\).
Nếu xét góc \(C\), hai cạnh góc vuông đổi vai trò: AB là cạnh đối, AC là cạnh kề. Khi ấy \(\sin C = \frac{3}{5}\), \(\cos C = \frac{4}{5}\), \(\tan C = \frac{3}{4}\) và \(\cot C = \frac{4}{3}\). Cạnh huyền BC vẫn giữ nguyên vì nó đối diện góc vuông, không phụ thuộc góc nhọn được chọn.
Với góc nhọn, sin và cos nằm giữa 0 và 1, còn tan và cot dương nhưng có thể lớn hơn 1. Vì thế \(\tan B = \frac{4}{3}\) không sai chỉ vì lớn hơn 1. Ngược lại, một kết quả \(\cos B = \frac{5}{3}\) là dấu hiệu đảo tử mẫu, vì cạnh kề luôn ngắn hơn cạnh huyền.
Góc phụ nhau giúp đổi tỉ số
Hai góc nhọn của một tam giác vuông cộng lại bằng \(90^{\circ}\). Vì vậy \(\sin B = \cos C\), \(\cos B = \sin C\), \(\tan B = \cot C\) và \(\cot B = \tan C\). Những hệ thức này có thể thấy trực tiếp từ các tỉ số cạnh, không phải chỉ là mẹo nhớ tên hàm.
Ví dụ \(\sin 28^{\circ} = \cos 62^{\circ}\) vì \(28^{\circ} + 62^{\circ} = 90^{\circ}\). Tương tự, \(\tan 37^{\circ} = \cot 53^{\circ}\). Không thay cot bằng cos: hai tỉ số có mẫu khác nhau nên công thức \(\tan 37^{\circ} = \cos 53^{\circ}\) không đúng nói chung.
Với góc đặc biệt, \(\sin 30^{\circ} = \frac{1}{2}\), \(\cos 30^{\circ} = \frac{\sqrt{3}}{2}\) và \(\tan 30^{\circ} = \frac{1}{\sqrt{3}}\). Góc \(60^{\circ}\) phụ với góc \(30^{\circ}\) nên \(\sin 60^{\circ} = \frac{\sqrt{3}}{2}\), \(\cos 60^{\circ} = \frac{1}{2}\). Các giá trị này cần gắn với góc và tỉ số tương ứng, tránh chỉ nhớ ba số rồi chọn tùy ý.
Điều kiện đủ để giải tam giác vuông
Giải tam giác vuông là tìm các cạnh và góc chưa biết. Hai cạnh hợp lệ, hoặc một cạnh và một góc nhọn, đủ xác định hình. Chỉ biết hai góc thì biết hình dạng nhưng chưa biết kích thước; các tam giác đồng dạng có thể có cạnh dài gấp đôi, gấp ba mà vẫn giữ mọi góc.
Ví dụ ABC vuông tại \(A\), \(BC = 26\) cm và \(AB = 10\) cm. Cạnh còn lại \(AC = \sqrt{26^{2}-10^{2}} = \sqrt{576} = 24\) cm. Ta có \(\cos B = \frac{10}{26} = \frac{5}{13}\), nên \(\angle ABC \approx 67{,}38^{\circ}\), còn \(\angle ACB \approx 22{,}62^{\circ}\). Nếu làm tròn đến độ, ghi \(\angle ABC \approx 67^{\circ}\), \(\angle ACB \approx 23^{\circ}\).
Không dùng căn của tổng hai bình phương khi đã biết cạnh huyền và một cạnh góc vuông. Pythagore cho bình phương cạnh còn lại bằng bình phương huyền trừ bình phương cạnh đã biết. Cạnh 26 lớn hơn 10 là điều kiện cần; nếu dữ kiện ngược lại thì không có tam giác vuông như mô tả.
Chứng minh \(\sin^{2}\alpha+\cos^{2}\alpha=1\)
Trong tam giác ABC vuông tại \(A\), đặt \(\alpha = \angle ABC\). Theo định nghĩa, \(\sin \alpha = \frac{AC}{BC}\) và \(\cos \alpha = \frac{AB}{BC}\). Bình phương hai tỉ số rồi cộng: \(\sin^{2} \alpha + \cos^{2} \alpha = \frac{AC^{2} + AB^{2}}{BC^{2}}\).
Theo định lí Pythagore, \(AC^{2} + AB^{2} = BC^{2}\). Thay vào tử số được \(\sin^{2} \alpha + \cos^{2} \alpha = \frac{BC^{2}}{BC^{2}} = 1\). Phép chia hợp lệ vì cạnh huyền dương. Đây là chứng minh cho mọi góc nhọn có thể đặt trong tam giác vuông, không chỉ kiểm một vài số đo cụ thể.
Nếu \(\sin \alpha = \frac{8}{17}\) và \(\alpha \) nhọn, hệ thức cho \(\cos^{2} \alpha = 1-\frac{64}{289} = \frac{225}{289}\). Vì \(\cos \alpha \) dương nên \(\cos \alpha = \frac{15}{17}\). Từ đó \(\tan \alpha = \frac{8}{15}\). Không nhận \(\cos \alpha = \frac{-15}{17}\) trong phạm vi góc nhọn đang xét.
Kí hiệu \(\sin^{2} \alpha \) có nghĩa là \((\sin \alpha )^{2}\), không phải \(\sin (\alpha ^{2})\). Cũng không suy ra \(\sin \alpha + \cos \alpha = 1\) bằng cách bỏ bình phương. Ví dụ với góc \(45^{\circ}\), tổng sin và cos bằng \(\sqrt{2}\), không bằng 1, dù tổng hai bình phương vẫn bằng 1.
Tỉ lệ góc và đồng dạng
Xét các tam giác vuông có một góc nhọn gấp ba góc nhọn còn lại. Gọi góc nhỏ là \(\beta \) thì góc lớn là 3β. Do chúng phụ nhau, \(4\beta = 90^{\circ}\), suy ra \(\beta = 22{,}5^{\circ}\) và góc lớn bằng \(67{,}5^{\circ}\).
Mọi tam giác trong nhóm này có cùng ba góc \(90^{\circ}\), \(22{,}5^{\circ}\), \(67{,}5^{\circ}\), nên đồng dạng theo trường hợp góc góc. Không thể kết luận chúng bằng nhau nếu chưa có thêm dữ kiện về độ dài. Tỉ số các cạnh tương ứng giống nhau nhưng từng cạnh có thể khác nhau.
Để tính gần đúng tỉ số lượng giác của góc \(67{,}5^{\circ}\), có thể dùng máy theo đơn vị độ và ghi kết quả xấp xỉ. Tuy nhiên việc chứng minh đồng dạng không cần giá trị gần đúng của sin hoặc cos. Hãy tách yêu cầu về hình dạng khỏi yêu cầu tính số để không làm bài dài hơn cần thiết.
Mô hình mái cân và góc nghiêng
Trong một mô hình trên giấy, tiết diện mái là tam giác cân có đáy dài 8 m và đường cao từ đỉnh đến đáy dài 3 m. Đường cao chia đáy thành hai đoạn bằng nhau dài 4 m. Mỗi nửa tạo tam giác vuông với hai cạnh góc vuông 3 m và 4 m, nên cạnh mái dài 5 m.
Gọi \(\alpha \) là góc giữa cạnh mái và đường đáy. Ta có \(\tan \alpha = \frac{3}{4}\), nên \(\alpha \approx 36{,}86989765^{\circ}\). Đổi phần thập phân ra phút: \(0{,}86989765 \times 60 \approx 52{,}193859\) phút. Làm tròn đến phút, góc bằng khoảng \(36^{\circ}52^{\prime}\).
Không đọc \(36{,}87^{\circ}\) thành \(36^{\circ}87^{\prime}\). Một độ có 60 phút, nên phải nhân phần lẻ với 60. Nếu làm tròn phần phút lên 60 thì tăng một độ và ghi 0 phút. Dữ liệu trên là giả định, không dùng kết quả góc này để kết luận mái thật đáp ứng quy chuẩn xây dựng hoặc chịu lực.
Phân biệt đường xiên, độ cao và tổng chiều dài
Một mô hình gồm đoạn đứng OH và đoạn xiên HT, với \(O\) và \(T\) trên cùng đường ngang, OH vuông góc OT. Biết \(OT = 6\) m và \(\angle HTO = 30^{\circ}\). Khi đó \(OH = 6\tan 30^{\circ} = 2\sqrt{3}\) m, còn \(HT = \frac{6}{\cos 30^{\circ}} = 4\sqrt{3}\) m.
Nếu đề hỏi tổng chiều dài \(OH + HT\), đáp án là \(6\sqrt{3}\) m, xấp xỉ 10,39 m. Không trả lời riêng độ cao OH hoặc đường xiên HT. Trên hình, cả hai đoạn đều là thành phần của tổng cần tìm, còn OT chỉ là khoảng ngang dùng để tính.
Đây là mô hình hình học giả định, không yêu cầu đến gần cây gãy hay cấu trúc mất ổn định. Khi một bài thực tế cho hình, cần xem rõ góc được đo từ phương ngang hay phương đứng. Đổi hướng tham chiếu sẽ đổi cạnh đối và cạnh kề, nên phải lập lại tỉ số phù hợp.
Bài tập tự luyện
Các bài sau dùng dữ liệu mới. Hãy viết tỉ số cạnh trước khi bấm máy và giữ kết quả chưa làm tròn cho đến dòng cuối. Trong bài hình học, ghi đơn vị độ dài; trong chứng minh, chỉ rõ căn cứ thay vì chỉ nêu công thức cần chứng minh.
Nhóm 1. Đọc cạnh theo góc
Cho ABC vuông tại \(A\), \(AB = 15\) cm, \(AC = 20\) cm.
a) Tính BC.
b) Tính \(\sin B\) và \(\cos B\).
c) Tính \(\tan C\) và \(\cot C\).
Nhóm 2. Góc phụ và hệ thức
a) Viết \(\sin 41^{\circ}\) dưới dạng côsin của một góc nhọn.
b) Viết \(\tan 26^{\circ}\) dưới dạng côtang của một góc nhọn.
c) Với \(\alpha \) nhọn và \(\cos \alpha = \frac{12}{13}\), tính \(\sin \alpha \) và \(\tan \alpha \).
Nhóm 3. Giải tam giác vuông
Cho ABC vuông tại \(A\), \(BC = 16\) cm và \(\angle ABC = 30^{\circ}\).
a) Tính góc \(C\).
b) Tính AC và AB ở dạng chính xác.
c) Kiểm tra kết quả bằng Pythagore.
Nhóm 4. Mô hình mái giả định
Một tiết diện mái cân có đáy 12 m và chiều cao 4,5 m.
a) Tính độ dài mỗi cạnh mái.
b) Tính góc giữa mái và đáy, làm tròn đến phút.
c) So sánh góc nghiêng với mô hình đáy 8 m, cao 3 m đã học. Giải thích bằng tỉ số, không chỉ bằng số gần đúng.
Lời giải từng ý
Nhóm 1
a) \(BC = \sqrt{15^{2} + 20^{2}} = \sqrt{625} = 25\) cm. Lấy căn dương vì đây là độ dài.
b) \(\sin B = \frac{AC}{BC} = \frac{20}{25} = \frac{4}{5}\). \(\cos B = \frac{AB}{BC} = \frac{15}{25} = \frac{3}{5}\). Hai kết quả đều nằm giữa 0 và 1, phù hợp góc nhọn.
c) Theo góc \(C\), cạnh đối là AB nên \(\tan C = \frac{15}{20} = \frac{3}{4}\); \(\cot C = \frac{20}{15} = \frac{4}{3}\). Không dùng lại cạnh đối của góc \(B\).
Nhóm 2
a) Góc phụ của \(41^{\circ}\) là \(49^{\circ}\), nên \(\sin 41^{\circ} = \cos 49^{\circ}\). Không thay bằng \(\cos 41^{\circ}\) vì hai góc không phụ nhau.
b) Góc phụ của \(26^{\circ}\) là \(64^{\circ}\), nên \(\tan 26^{\circ} = \cot 64^{\circ}\). Côtang khác côsin.
c) \(\sin^{2} \alpha = 1-\frac{144}{169} = \frac{25}{169}\). Vì \(\alpha \) nhọn nên \(\sin \alpha = \frac{5}{13}\), từ đó \(\tan \alpha = \frac{\frac{5}{13}}{\frac{12}{13}} = \frac{5}{12}\).
Nhóm 3
a) \(\angle ACB = 90^{\circ}-30^{\circ} = 60^{\circ}\). Đây là góc nhọn còn lại của tam giác vuông.
b) \(AC = 16\sin 30^{\circ} = 8\) cm. \(AB = 16\cos 30^{\circ} = 8\sqrt{3}\) cm. Cạnh đối góc \(60^{\circ}\) dài hơn cạnh đối góc \(30^{\circ}\), phù hợp.
c) \(AC^{2} + AB^{2} = 64 + 192 = 256 = 16^{2} = BC^{2}\). Điều này xác nhận các độ dài tìm được nhất quán với góc vuông tại \(A\).
Nhóm 4
a) Nửa đáy dài 6 m. Cạnh mái bằng \(\sqrt{6^{2} + 4{,}5^{2}} = \sqrt{56{,}25} = 7{,}5\) m.
b) Tang góc nghiêng bằng \(\frac{4{,}5}{6} = \frac{3}{4}\). Vậy góc xấp xỉ \(36{,}86989765^{\circ}\), làm tròn đến phút được \(36^{\circ}52^{\prime}\).
c) Hai mô hình có cùng tỉ số chiều cao trên nửa đáy là \(\frac{3}{4}\). Các tam giác vuông nửa mái đồng dạng, nên góc nghiêng bằng nhau chính xác. Mô hình sau có các chiều dài gấp 1,5 lần mô hình trước.
Đổi góc tham chiếu trước khi dùng máy tính
Trong một mô hình khác, một đoạn xiên nối hai điểm có chênh cao năm đơn vị và cách nhau mười hai đơn vị theo phương ngang. Góc giữa đoạn xiên và phương ngang có tang bằng \(\frac{5}{12}\). Nếu hỏi góc giữa chính đoạn xiên ấy và phương đứng, câu trả lời không thể dùng nguyên tỉ số đó. Hai góc phụ nhau; theo góc đo từ phương đứng, đoạn ngang là cạnh đối và đoạn đứng là cạnh kề, nên tang là \(\frac{12}{5}\).
Chiều dài đoạn xiên là mười ba đơn vị theo Pythagore. So với góc đo từ phương ngang, sin của góc bằng \(\frac{5}{13}\) và cos của góc bằng \(\frac{12}{13}\). Với góc đo từ phương đứng, hai giá trị đổi chỗ. Hãy thử kiểm bằng hình: đoạn ngang dài hơn đoạn đứng, nên góc so với phương ngang nhỏ hơn góc so với phương đứng. Suy luận này giúp phát hiện việc nhập nhầm tỉ số trước khi làm tròn.
Một bước kiểm nữa là chọn đúng kết quả mà đề yêu cầu. Nếu hỏi góc, đừng ghi tỉ số dưới dạng số đo độ. Tang là một tỉ số không mang đơn vị; góc tìm được qua tỉ số mới mang đơn vị độ hoặc độ và phút. Nếu hỏi độ dài, ghi đúng đơn vị và kiểm xem cạnh huyền có lớn hơn mỗi cạnh góc vuông không. Cùng một tam giác nhưng dữ kiện cần ghi cuối bài thay đổi theo câu hỏi.
Khi đọc lời giải của bạn, hãy nhìn dòng xác định cạnh đối và cạnh kề trước dòng bấm máy. Nếu hai bạn dùng hai góc khác nhau, có thể cả hai phép tính đều đúng nhưng đang trả lời hai câu hỏi khác nhau. Đặt tên góc bằng ba chữ cái, với đỉnh ở giữa, là một cách tránh hiểu nhầm trong hình có nhiều đoạn kẻ thêm.
Rà soát trước khi chuyển chương
Hãy kiểm xem công thức đang dùng thuộc góc nào, cạnh huyền đã xác định đúng chưa, đơn vị góc có phải độ không và yêu cầu làm tròn là độ hay phút. Với bài mô hình, gạch chân đại lượng cuối cùng cần tìm: góc, cạnh xiên, độ cao hay tổng chiều dài là các đáp án khác nhau.
Phạm vi được đối chiếu với phần cuối chương IV trong SGK Toán 9 Tập 1 của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, trang 81–82. Chương tiếp theo bắt đầu với đường tròn. Bài ôn này không đưa số liệu lịch sử hoặc số đo thực tế chưa kiểm chứng thành dữ kiện khẳng định.
Bài trước và bài sau của Toán 9
Bài trước: Luyện tập chung sau Bài 12
Bài sau: Bài 13. Mở đầu về đường tròn