Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 9 · Tin giáo dục

Toán 9 Kết nối tri thức Bài 12: Một số hệ thức giữa cạnh, góc trong tam giác vuông và ứng dụng

Dùng sin, cos, tan, cot để tính cạnh và giải tam giác vuông. Ví dụ mới, mô hình chiều cao có độ cao quan sát và bài tập giải từng ý.

Tam giác ABC vuông tại A, cạnh huyền BC 18 cm, góc B 30 độ, cạnh đối AC 9 cm và cạnh kề AB bằng 9 căn 3 cm.

Trong tam giác vuông, cạnh góc vuông bằng cạnh huyền nhân với sin góc đối hoặc côsin góc kề. Khi biết một cạnh góc vuông, có thể dùng tang hoặc côtang để tìm cạnh góc vuông còn lại. Muốn áp dụng đúng, cần xác định góc đang xét và phân biệt cạnh đối, cạnh kề, cạnh huyền trước khi thay số.

Bài 12 Toán 9 Kết nối tri thức có tên Một số hệ thức giữa cạnh, góc trong tam giác vuông và ứng dụng. Bài thuộc Chương IV, Tập 1, nằm ngay sau Bài 11 và trước Luyện tập chung. Nội dung dưới đây dùng hình và dữ liệu tự biên soạn để luyện công thức, giải tam giác vuông và xây dựng mô hình đo chiều cao trên giấy.

Thống nhất kí hiệu trước khi tính

Cho tam giác ABC vuông tại A. Cạnh BC đối diện góc vuông nên là cạnh huyền. Xét góc B thì AC là cạnh đối, AB là cạnh kề. Xét góc C thì AB trở thành cạnh đối, AC trở thành cạnh kề. Cạnh huyền không thay đổi khi chuyển từ góc nhọn này sang góc nhọn kia.

Trong bài này, có thể đặt \(a = BC\), \(b = AC\), \(c = AB\). Khi ấy b đối diện góc B và c đối diện góc C. Tuy nhiên không bắt buộc học thuộc chữ cái: cách an toàn hơn là nhìn tên hai đầu cạnh và xác định nó nằm đối diện hay kề góc đang dùng.

Hai góc nhọn thỏa \(B + C = 90^\circ \). Mọi độ dài đều dương, cạnh huyền lớn hơn từng cạnh góc vuông. Những điều kiện này giúp kiểm tra kết quả: nếu tính được cạnh góc vuông dài hơn cạnh huyền hoặc một góc nhọn vượt \(90^\circ \), cần xem lại tỉ số đã chọn.

Từ sin và côsin đến độ dài cạnh

Theo định nghĩa, \(\sin B = \frac{AC}{BC}\) và \(\cos B = \frac{AB}{BC}\). Nhân hai vế với BC dương, ta có \(AC = BC \cdot \sin B\) và \(AB = BC \cdot \cos B\). Như vậy cạnh đối góc B dùng sin, cạnh kề góc B dùng cos khi cạnh đã biết là cạnh huyền.

Nếu dùng góc C, công thức tương ứng là \(AB = BC \cdot \sin C\) và \(AC = BC \cdot \cos C\). Đây không phải bốn quy tắc rời rạc; chúng đều xuất phát từ tỉ số đối trên huyền hoặc kề trên huyền. Khi chưa chắc công thức, hãy viết tỉ số trước rồi biến đổi.

Ví dụ tam giác ABC vuông tại A, \(BC = 18\text{ cm}\) và \(B = 30^\circ \). Ta có \(C = 60^\circ \), \(AC = 18 \sin 30^\circ = 9\text{ cm}\), \(AB=18\cos30^\circ=9\sqrt3\text{ cm}\). Kiểm Pythagore: \(9^2+(9\sqrt3)^2=81+243=324=18^2\).

Không lấy \(AC = 18 \cos 30^\circ \) trong ví dụ này, vì AC đối diện góc B, không kề góc ấy. Nếu đổi sang góc \(C = 60^\circ \) thì \(AC = 18 \cos 60^\circ \) lại đúng. Công thức phải gắn với góc cụ thể, không chỉ với hình vẽ chung chung.

Dùng tang và côtang giữa hai cạnh góc vuông

Với cùng tam giác, \(\tan B = \frac{AC}{AB}\) nên \(AC = AB \cdot \tan B\). Đồng thời \(\cot B = \frac{AB}{AC}\) nên \(AB = AC \cdot \cot B\). Cạnh đối bằng cạnh kề nhân tang; cạnh kề bằng cạnh đối nhân côtang, trong đó đối và kề đều tính theo góc B.

Nếu biết cạnh đối AC và muốn tìm cạnh kề AB, cũng có thể viết \(AB=\frac{AC}{\tan B}\). Với góc nhọn, \(\tan B\) dương và khác 0 nên phép chia có nghĩa. Không nhầm chia cho tang với nhân tang khi đổi đại lượng cần tìm.

Ví dụ \(AB = 7\text{ cm}\), \(B = 45^\circ \). Khi đó \(AC = 7 \tan 45^\circ = 7\text{ cm}\) và \(C = 45^\circ \). Cạnh huyền \(BC=\frac{AB}{\cos45^\circ}=7\sqrt2\text{ cm}\). Hai cạnh góc vuông bằng nhau phù hợp với hai góc nhọn bằng nhau; đây là một cách kiểm bằng đặc điểm hình học.

Giải tam giác vuông là tìm những gì?

Giải tam giác vuông nghĩa là tìm các cạnh và góc còn thiếu từ dữ kiện đủ. Biết hai cạnh hợp lệ, hoặc biết một cạnh và một góc nhọn, thì xác định được tam giác vuông. Nếu chỉ biết hai góc nhọn mà không biết cạnh nào, có vô số tam giác đồng dạng với kích thước khác nhau nên chưa tìm được độ dài cụ thể.

Cho ABC vuông tại A, \(AB = 8\text{ cm}\), \(AC = 15\text{ cm}\). Pythagore cho \(BC=\sqrt{64+225}=17\text{ cm}\). Vì \(\tan B = \frac{15}{8}\) nên B xấp xỉ \(61{,}93^\circ \), còn C xấp xỉ \(28{,}07^\circ \). Nếu đề yêu cầu làm tròn đến độ, ghi \(B \approx 62^\circ \), \(C \approx 28^\circ \).

Khi tìm góc bằng máy, phép tính cần dùng là góc có tang bằng \(\frac{15}{8}\), không phải nghịch đảo của tang \(\frac{15}{8}\). Trong cách viết toán học, có thể ghi \(B=\arctan\left(\frac{15}{8}\right)\). Máy cần làm việc theo đơn vị độ để kết quả phù hợp với kí hiệu ° trong đề.

Bài viết không khẳng định đã chạy một model máy hay giao diện ClassOn. Tên nút và cách chọn đơn vị phụ thuộc thiết bị. Sau khi tính, luôn kiểm hai góc nhọn cộng thành \(90^\circ \) và góc đối diện cạnh 15 lớn hơn góc đối diện cạnh 8.

Biết một góc nhọn và một cạnh

Xét ABC vuông tại A, \(AB = 10\text{ cm}\), \(B = 35^\circ \). Góc \(C = 55^\circ \). Vì AC đối diện góc B và AB là cạnh kề, \(AC = 10 \tan 35^\circ \approx 7{,}002\text{ cm}\). Cạnh huyền \(BC=\frac{10}{\cos35^\circ}\approx12{,}208\text{ cm}\), nếu làm tròn đến ba chữ số thập phân.

Đừng dùng \(BC = 10 \cos 35^\circ \), vì công thức này sẽ cho cạnh huyền nhỏ hơn cạnh AB đã biết. Công thức \(AB = BC \cos B\) khi giải theo BC phải chuyển thành \(BC=\frac{AB}{\cos B}\). Kiểm kích thước giúp phát hiện lỗi đảo công thức mà không cần tính lại toàn bài.

Giữ các giá trị lượng giác chưa làm tròn khi tính cạnh. Nếu làm tròn góc hoặc tang quá sớm rồi dùng kết quả ấy ở các bước sau, sai số có thể tăng. Chỉ làm tròn độ dài ở dòng kết luận theo yêu cầu của đề; không dùng dấu bằng giữa giá trị chính xác và số đã làm tròn.

Mô hình chiều cao: cộng thêm độ cao quan sát

Trong một mô hình giả định trên mặt phẳng thẳng đứng, chân một cột là O, đỉnh cột là T. Điểm quan sát M cao 1,5 m so với mặt đất nằm ngang, cách phương thẳng đứng OT theo phương ngang 12 m. Góc nâng từ đường ngang qua M đến MT bằng \(45^\circ \). Hãy tính chiều cao cột trong mô hình.

Gọi H là giao điểm của đường ngang qua M với OT. Khi đó \(MH = 12\text{ m}\), \(OH = 1{,}5\text{ m}\) và tam giác MHT vuông tại H. Ta có \(HT = MH \tan 45^\circ = 12\text{ m}\). Chiều cao cần tìm là \(OT = OH + HT = 13{,}5\text{ m}\), không phải chỉ 12 m.

Các giả thiết cột thẳng đứng, mặt đất nằm ngang và góc đo từ đường ngang là cần thiết. Nếu 12 m là đoạn xiên MT, phải dùng tỉ số với cạnh huyền, không dùng đoạn xiên như khoảng ngang. Nếu một góc được cho so với phương thẳng đứng, hãy đổi sang góc phụ đo từ đường ngang. Riêng góc \(45^\circ \) trùng số đo với góc phụ của nó; điều đó không đúng cho mọi góc.

Mô hình cột đứng OT: khoảng ngang MH 12 m, góc nâng tại M 45 độ, OH cao 1,5 m. HT dài 12 m, cột OT cao 13,5 m.
Dữ liệu giả định: \(HT = 12\text{ m}\) nhưng chiều cao toàn bộ \(OT = 13{,}5\text{ m}\).

Hai vị trí quan sát và cùng một độ cao mắt

Một mô hình khác có hai điểm quan sát nằm trên cùng đường ngang, cùng phía so với cột và cách nhau 10 m. Điểm gần thấy đỉnh với góc nâng \(45^\circ \), điểm xa thấy với góc nâng \(30^\circ \). Cả hai đều ở độ cao 1,5 m so với mặt đất. Gọi d là khoảng ngang từ điểm gần đến cột, h là phần chiều cao trên đường ngang quan sát.

Từ điểm gần, \(h=d\tan45^\circ=d\). Từ điểm xa, \(h=(d+10)\tan30^\circ=\frac{d+10}{\sqrt3}\). Suy ra \(d\sqrt3=d+10\), nên \(d=\frac{10}{\sqrt3-1}=5(\sqrt3+1)\). Vậy h bằng cùng giá trị này và chiều cao toàn bộ là \(5(\sqrt3+1)+1{,}5\approx15{,}16\text{ m}\).

Điểm xa phải cho góc nhỏ hơn trong mô hình này; \(30^\circ \) nhỏ hơn \(45^\circ \) là phù hợp. Hai điểm cùng phía nên khoảng ngang thứ hai là d + 10, không phải 10 − d. Đây là bài toán trên giấy, không hướng dẫn trèo cao, đặt thang hoặc tiếp cận công trình để đo thật.

Bài tập tự luyện

Trong ba nhóm đầu, tam giác ABC luôn vuông tại A. Ghi đủ đơn vị cho cạnh và dùng độ cho góc. Nếu đề cho góc đặc biệt, nên giữ độ dài ở dạng căn chính xác. Các ý a), b), c) là những yêu cầu riêng.

Nhóm 1. Biết cạnh huyền và góc

Cho \(BC = 20\text{ cm}\) và \(B = 30^\circ \).

a) Tính góc C.

b) Tính AC.

c) Tính AB và kiểm tra Pythagore.

Nhóm 2. Biết cạnh kề và góc

Cho \(AB = 6\text{ cm}\) và \(B = 60^\circ \).

a) Tính AC bằng tang.

b) Tính BC bằng côsin.

c) Tính góc C và kiểm tra thứ tự độ dài ba cạnh.

Nhóm 3. Biết hai cạnh góc vuông

Cho \(AB = 9\text{ cm}\), \(AC = 12\text{ cm}\).

a) Tính BC.

b) Tính góc B, làm tròn đến độ.

c) Tính góc C, làm tròn đến độ và nêu vì sao B lớn hơn C.

Nhóm 4. Mô hình chiều cao giả định

Điểm quan sát cao 1,6 m so với mặt đất ngang, cách phương thẳng đứng của cột 8 m theo phương ngang. Góc nâng đến đỉnh cột bằng \(45^\circ \).

a) Tính phần chiều cao cột phía trên đường ngang quan sát.

b) Tính chiều cao toàn bộ cột.

c) Một bạn nhận 8 m làm chiều cao cột. Hãy chỉ ra dữ kiện đã bị bỏ quên.

Lời giải từng ý

Nhóm 1

a) \(C = 90^\circ - 30^\circ = 60^\circ \) vì hai góc nhọn của tam giác vuông phụ nhau.

b) AC đối diện góc B, nên \(AC = 20 \sin 30^\circ = 10\text{ cm}\). Không dùng côsin của B cho cạnh đối.

c) \(AB=20\cos30^\circ=10\sqrt3\text{ cm}\). Kiểm tra \(10^2+(10\sqrt3)^2=100+300=400=20^2\), đúng.

Nhóm 2

a) \(AC=AB\tan B=6\tan60^\circ=6\sqrt3\text{ cm}\). Đây là cạnh đối góc B, được tính từ cạnh kề.

b) \(BC=\frac{AB}{\cos B}=\frac6{1/2}=12\text{ cm}\). Cạnh huyền phải lớn hơn cạnh góc vuông 6 cm.

c) \(C = 30^\circ \). Ba cạnh theo thứ tự tăng dần là 6, \(6\sqrt{3}\), 12 vì \(1 \lt \sqrt{3} \lt 2\). Cạnh đối góc \(60^\circ \) dài hơn cạnh đối góc \(30^\circ \).

Nhóm 3

a) \(BC=\sqrt{9^2+12^2}=\sqrt{225}=15\text{ cm}\), lấy độ dài dương.

b) \(\tan B = \frac{12}{9} = \frac{4}{3}\), nên \(B \approx 53{,}13^\circ \), làm tròn được \(53^\circ \). Không lấy \(\frac{9}{12}\) nếu đang xét góc B.

c) \(C = 90^\circ - B \approx 36{,}87^\circ \), làm tròn được \(37^\circ \). Góc B đối diện cạnh 12, góc C đối diện cạnh 9 nên B lớn hơn C, phù hợp kết quả.

Nhóm 4

a) Phần chiều cao trên đường ngang quan sát bằng \(8 \tan 45^\circ = 8\text{ m}\).

b) Chiều cao toàn bộ bằng \(8 + 1{,}6 = 9{,}6\text{ m}\), do chân cột nằm thấp hơn đường ngang quan sát 1,6 m.

c) Bạn đã bỏ quên độ cao điểm quan sát. Con số 8 chỉ mô tả đoạn từ đường ngang qua mắt đến đỉnh cột, không phải từ mặt đất đến đỉnh.

Tự kiểm trước khi kết luận

Đánh dấu góc vuông và góc đang dùng trên hình; xác định đúng cạnh đối, kề, huyền; kiểm đơn vị độ; giữ số chưa làm tròn; và đọc lại đại lượng cần tìm. Với mô hình chiều cao, hãy phân biệt phần cao hơn điểm quan sát với chiều cao tính từ mặt đất.

Phạm vi được đối chiếu với SGK Toán 9 Tập 1 của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Các tình huống trong bài là mô hình hình học giả định, không chứng nhận điều kiện an toàn của thiết bị hoặc phép đo ngoài thực tế.

Trước khi tính, hãy chỉ tên đoạn đã biết và đoạn cần tìm trên cùng một tam giác vuông. Nếu hai đoạn đều là cạnh góc vuông, tỉ số tang hoặc côtang có thể nối chúng trực tiếp. Nếu một đoạn là cạnh huyền, hãy nghĩ đến sin hoặc côsin. Đối với bài toán chiều cao, cần tách phần nằm trên đường ngang quan sát khỏi toàn bộ vật thể. Viết rõ đoạn nào trả lời câu hỏi giúp phát hiện trường hợp công thức đúng nhưng đáp số chưa đủ.

Nguồn đối chiếu: SGK Toán 9 Kết nối tri thức với cuộc sống, Tập 1 (NXBGDVN), trang 74–78. Ví dụ và bài tập tự biên soạn.

Bài trước và bài sau của Toán 9

Bài trước: Bài 11. Tỉ số lượng giác của góc nhọn

Bài sau: Luyện tập chung sau Bài 12

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗