Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 9 · Tin giáo dục

Toán 9 Bài 11: Tỉ số lượng giác của góc nhọn

Hiểu sin, cos, tan, cot qua cạnh tam giác vuông; bảng góc đặc biệt, góc phụ nhau và bài tập có lời giải, kiểm tra đơn vị góc.

Tam giác ABC vuông tại A, AB 20 cm, AC 21 cm và BC 29 cm. Xét góc B: AC đối, AB kề và BC huyền.

Tỉ số lượng giác của góc nhọn là Bài 11 trong Toán 9 Kết nối tri thức, tập một, mở đầu chương IV sau phần bài tập cuối chương III. Bài học giải thích sin, côsin, tang và côtang bằng tỉ số cạnh của tam giác vuông. Ta cũng học các giá trị đặc biệt, quan hệ giữa hai góc phụ nhau và cách dùng máy tính để tìm giá trị gần đúng hoặc số đo góc.

Phạm vi ở đây là góc nhọn, tức góc lớn hơn không độ và nhỏ hơn chín mươi độ. Các ví dụ và bài tập bên dưới được tự biên soạn. Không dùng công thức của góc tù hay đường tròn lượng giác để thay thế cách hiểu bằng tam giác vuông ở lớp chín. Việc nhận đúng cạnh đối, cạnh kề và cạnh huyền phải đi trước thao tác tính toán.

1. Cạnh đối và cạnh kề phụ thuộc góc đang xét

Xét tam giác ABC vuông tại A. Cạnh BC đối diện góc vuông nên là cạnh huyền, đồng thời là cạnh dài nhất. Nếu đang xét góc B, cạnh AC đối diện góc ấy nên gọi là cạnh đối; cạnh AB là cạnh góc vuông nằm sát góc B nên gọi là cạnh kề. Cạnh huyền cũng chạm góc B nhưng không được gọi là cạnh kề trong công thức lượng giác này.

Khi chuyển sang góc C, cạnh huyền BC không thay đổi, nhưng hai cạnh góc vuông đổi vai trò: AB trở thành cạnh đối và AC trở thành cạnh kề. Vì vậy không có một cạnh được gọi cố định là cạnh đối cho cả hình. Mỗi lần viết tỉ số, hãy nói rõ đang xét góc nào để tránh tráo tử và mẫu.

Hai tam giác vuông có cùng một góc nhọn thì đồng dạng. Khi các cạnh tương ứng cùng tăng theo một hệ số, tỉ số của chúng không thay đổi. Đây là lý do những tỉ số cạnh dùng để đặc trưng cho góc nhọn, chứ không phụ thuộc vào việc vẽ tam giác to hay nhỏ. Hình vẽ chỉ hỗ trợ nhận cạnh, không thay thế giả thiết về độ dài hoặc góc vuông.

2. Bốn tỉ số cần hiểu theo định nghĩa

Với một góc nhọn α trong tam giác vuông, \(\sin \alpha \) bằng cạnh đối chia cạnh huyền; \(\cos \alpha \) bằng cạnh kề chia cạnh huyền; \(\tan \alpha \) bằng cạnh đối chia cạnh kề; \(\cot \alpha \) bằng cạnh kề chia cạnh đối. Đọc cả tên hai cạnh rồi mới thế số sẽ chắc chắn hơn một câu mẹo nhớ bị dùng khi chưa xác định đúng góc.

Các độ dài cạnh đều dương nên cả bốn tỉ số đều dương. Sin và cos nhỏ hơn một vì cạnh góc vuông ngắn hơn cạnh huyền. Tang và côtang không nhất thiết nhỏ hơn một: nếu cạnh đối dài hơn cạnh kề thì tang lớn hơn một. Hai tỉ số \(\tan \alpha \) và \(\cot \alpha \) là nghịch đảo của nhau, nên \(\cot\alpha=\frac1{\tan\alpha}\).

Tỉ số lượng giác không mang đơn vị độ dài. Khi hai cạnh cùng tính bằng centimet, đơn vị triệt tiêu trong phép chia. Nếu đề cho một cạnh bằng mét và cạnh kia bằng centimet, phải đổi về cùng đơn vị trước khi lập tỉ số. Không lấy số đo khác đơn vị chia trực tiếp rồi coi đó là giá trị của sin hay tang.

3. Ví dụ tính theo cạnh, rồi đổi góc đang xét

Đề bài tự soạn

a) Cho tam giác ABC vuông tại A, \(AB = 20\text{ cm}\) và \(AC = 21\text{ cm}\). Tính cạnh huyền BC bằng định lí Pythagore.

b) Tính \(\sin B\), \(\cos B\), \(\tan B\) và \(\cot B\). Nêu rõ cạnh đối và cạnh kề của góc B.

c) Tính bốn tỉ số lượng giác của góc C. So sánh \(\sin B\) với \(\cos C\), \(\tan B\) với \(\cot C\).

Lời giải

a) Vì tam giác vuông tại A nên \(BC^2 = AB^2 + AC^2 = 400 + 441 = 841\). Độ dài BC dương, do đó \(BC = 29\text{ cm}\). Không viết thêm nghiệm âm hai mươi chín cho một độ dài. Kiểm tra lại cạnh huyền lớn hơn cả hai cạnh góc vuông.

b) Đối với góc B, cạnh đối là \(AC = 21\) và cạnh kề là \(AB = 20\). Vì thế \(\sin B = \frac{21}{29}\), \(\cos B = \frac{20}{29}\), \(\tan B = \frac{21}{20}\) và \(\cot B = \frac{20}{21}\). Tang lớn hơn một trong ví dụ này là hoàn toàn hợp lệ, không phải dấu hiệu tính sai.

c) Đối với góc C, cạnh đối là AB còn cạnh kề là AC. Ta có \(\sin C = \frac{20}{29}\), \(\cos C = \frac{21}{29}\), \(\tan C = \frac{20}{21}\) và \(\cot C = \frac{21}{20}\). Vậy \(\sin B = \cos C\) và \(\tan B = \cot C\). Hai góc này có tổng chín mươi độ vì góc A đã là góc vuông.

4. Bảng góc đặc biệt có thể suy ra từ hình

Với góc bốn mươi lăm độ, dùng tam giác vuông cân có hai cạnh góc vuông bằng a dương. Cạnh huyền là \(a\sqrt2\). Từ định nghĩa suy ra \(\sin 45^\circ = \cos 45^\circ = \frac{\sqrt{2}}{2}\), còn \(\tan 45^\circ = \cot 45^\circ = 1\). Không cần học bốn giá trị như bốn thông tin tách rời nếu đã hiểu cấu trúc tam giác vuông cân.

Với góc ba mươi và sáu mươi độ, kẻ đường cao của tam giác đều cạnh 2a, trong đó a dương. Mỗi nửa là tam giác vuông có cạnh huyền 2a, một cạnh góc vuông a và cạnh kia \(a\sqrt3\). Cạnh đối với góc ba mươi độ là a, nên \(\sin 30^\circ = \frac{1}{2}\); cạnh kề là \(a\sqrt3\), nên \(\cos 30^\circ = \frac{\sqrt{3}}{2}\).

Giá trị chính xác của ba góc nhọn đặc biệt
Góc sin cos tan cot
\(30^\circ \) \(\frac{1}{2}\) \(\frac{\sqrt{3}}{2}\) \(\frac{\sqrt{3}}{3}\) \(\sqrt{3}\)
\(45^\circ \) \(\frac{\sqrt{2}}{2}\) \(\frac{\sqrt{2}}{2}\) 1 1
\(60^\circ \) \(\frac{\sqrt{3}}{2}\) \(\frac{1}{2}\) \(\sqrt{3}\) \(\frac{\sqrt{3}}{3}\)

Bảng trên chỉ chứa ba góc nhọn được học ở bài này. Khi tính một biểu thức có những góc ấy, nên giữ giá trị phân số và căn chính xác thay vì làm tròn sớm. Chẳng hạn \(2\sin30^\circ+\tan45^\circ\) bằng hai chính xác, không phải một số gần hai do nhập số thập phân bị thiếu chữ số.

5. Hai góc phụ nhau: đổi tên tỉ số đúng cặp

Nếu α và β đều nhọn, \(\alpha+\beta=90^\circ\), thì \(\sin \alpha = \cos \beta \), \(\cos \alpha = \sin \beta \), \(\tan \alpha = \cot \beta \) và \(\cot \alpha = \tan \beta \). Có thể giải thích ngay bằng hai góc nhọn của cùng tam giác vuông: cạnh đối của góc này là cạnh kề của góc kia, còn cạnh huyền dùng chung.

Ví dụ \(\sin 68^\circ = \cos 22^\circ \) vì \(68 + 22 = 90\). Tương tự \(\tan 71^\circ = \cot 19^\circ \). Không viết \(\sin 68^\circ = \sin 22^\circ \) chỉ vì hai góc phụ nhau; quy tắc đổi cả góc và tên tỉ số theo đúng cặp. Với bốn mươi lăm độ, góc phụ trùng chính nó nên sin và cos bằng nhau.

Nếu α và β là hai góc nhọn có tổng 90 độ, sin α bằng cos β, cos α bằng sin β, tan α bằng cot β và cot α bằng tan β.
Điều kiện là phụ nhau, không phải hai góc bất kỳ.

6. Máy tính: kiểm đơn vị góc và hiểu phím ngược

Khi đề dùng độ, hãy đặt máy ở chế độ độ, thường được ghi DEG. Tên và vị trí phím tùy loại máy, vì vậy hướng dẫn ở đây mô tả thao tác toán học, không khẳng định đã thử trên một thiết bị cụ thể. Muốn tính \(\cot \alpha \) khi máy không có phím cot riêng, có thể tính \(\frac1{\tan\alpha}\) với α nhọn.

Ví dụ \(\sin38^\circ\approx0{,}616\) khi làm tròn đến ba chữ số thập phân. \(\cot38^\circ\approx1{,}280\). Đây là các giá trị gần đúng nên dùng dấu xấp xỉ. Không nhầm \(38^\circ 30^{\prime}\) với 38,30 độ: ba mươi phút bằng nửa độ, vì một độ có sáu mươi phút, nên \(38^\circ 30^{\prime}\) bằng 38,5 độ.

Khi biết \(\sin \alpha = 0{,}6\) và α nhọn, dùng hàm tìm góc ngược của sin cho \(\alpha\approx36{,}8699^\circ\), làm tròn đến phút là \(36^\circ 52^{\prime}\). Ký hiệu \(\sin^{-1}\) trên phím tìm góc không phải lấy nghịch đảo \(\frac1{\sin\alpha}\). Tương tự, để tìm góc từ \(\cot \alpha \), có thể đổi sang \(\tan\alpha=\frac1{\cot\alpha}\) rồi dùng hàm tìm góc của tang.

7. Bài tự luyện cuối bài

Câu hỏi

a) Trong tam giác vuông, góc nhọn α bằng \(30^\circ \), cạnh huyền dài 14 cm. Tính cạnh đối với α.

b) Tính \(\frac{\tan 28^\circ}{\cot 62^\circ}\) và giải thích vì sao mẫu khác không.

c) Một bạn tính cos của góc nhọn bằng \(\frac{29}{20}\) từ tam giác ví dụ. Hãy chỉ ra lỗi và sửa kết quả nếu góc đang xét là B.

Đáp án và giải thích

a) Theo định nghĩa, \(\sin \alpha \) bằng cạnh đối chia cạnh huyền. Cạnh đối bằng \(14\sin30^\circ=\frac{14}{2}=7\text{ cm}\). Góc đã cho là ba mươi độ nên có thể dùng giá trị chính xác trong bảng, không cần làm tròn bằng máy.

b) Hai góc \(28^\circ \) và \(62^\circ \) phụ nhau nên \(\tan 28^\circ = \cot 62^\circ \). Cả hai dương vì đều là tỉ số các cạnh dương của góc nhọn. Do đó thương bằng một. Phải biết mẫu khác không trước khi kết luận một biểu thức chia cho chính nó bằng một.

c) Bạn đã lấy cạnh huyền chia cạnh kề, ngược định nghĩa côsin. Với góc B, kết quả đúng là \(\cos B=\frac{AB}{BC}=\frac{20}{29}\). Số \(\frac{29}{20}\) lớn hơn một cũng giúp phát hiện lỗi vì côsin của góc nhọn phải nằm giữa không và một.

Khi làm tròn góc đến phút, tách phần nguyên là số độ, lấy phần thập phân nhân sáu mươi rồi làm tròn số phút. Với 36,8699 độ, phần phút gần 52,194 nên nhận 52 phút. Nếu phép làm tròn cho sáu mươi phút, phải đổi thành một độ và không phút ở phần sau, chứ không giữ một cách ghi không chuẩn.

Cuối cùng, đừng đo góc hoặc cạnh từ hình minh họa để thay thế dữ kiện. Một hình trên màn hình có thể bị co giãn; độ dài đã nêu trong đề và dấu vuông mới là cơ sở lập luận. Bài này cung cấp đủ dữ kiện bằng chữ để người học vẫn giải được ngay cả khi không xem hình.

8. Học tiếp đúng phạm vi

Cuối Bài 11, sách có khung đọc thêm về lịch sử các tên sin, côsin, tang và côtang. Đây là phần đọc thêm trong bài, không phải mục bài học độc lập. Nội dung chính để luyện vẫn là xác định cạnh theo góc, dùng định nghĩa, giá trị đặc biệt, quan hệ góc phụ và thao tác tính gần đúng có kiểm soát.

Bài tiếp theo là Bài 12 Một số hệ thức giữa cạnh, góc trong tam giác vuông và ứng dụng. Trước khi chuyển bài, hãy tự vẽ một tam giác vuông rồi lần lượt xét cả hai góc nhọn. Nếu giải thích được vì sao cạnh đối và cạnh kề đổi vai trò nhưng cạnh huyền không đổi, bạn đã có nền tảng để sử dụng các tỉ số thay vì chỉ học thuộc tên.

Đọc một tỉ số như một phép so sánh

Trước khi thay số, hãy thử che các nhãn độ dài và chỉ vào góc mà đề yêu cầu. Cạnh huyền vẫn giữ nguyên vì nó luôn đối diện góc vuông. Trong hai cạnh còn lại, cạnh chạm vào góc đang xét là cạnh kề, còn cạnh không chạm vào góc đó là cạnh đối. Khi chuyển sang góc nhọn kia, chỉ hai cạnh góc vuông đổi vai. Thói quen gọi tên từng cạnh trước khi viết phân số giúp tránh việc ghi nhớ một vị trí cố định như “cạnh nằm ngang luôn là cạnh kề”. Hình có thể được xoay mà phép tính không thay đổi.

Có thể tự kiểm tra một cặp kết quả bằng cách đọc lại câu hỏi theo hai cách. Nếu đã tìm sin của góc thứ nhất, hãy xem cos của góc phụ với nó có dùng đúng cùng một cạnh góc vuông và cùng cạnh huyền hay không. Với tang và côtang, cần đọc thứ tự tử số và mẫu số, vì đổi thứ tự sẽ cho tỉ số nghịch đảo. Việc so sánh này dùng các cạnh đã biết chứ không cần đo thêm trên hình hay làm tròn kết quả. Khi thấy hai kết quả không khớp, em nên kiểm lại góc đang xét trước khi tính lại phép chia.

Nếu bài yêu cầu tìm góc từ tỉ số, hãy ghi rõ tỉ số nào đã cho rồi mới chọn phép tính ngược. Phép tính tìm góc có kết quả là một số đo góc; phép lấy nghịch đảo chỉ cho một số không mang đơn vị. Sau khi đổi độ thập phân sang độ và phút, hãy kiểm tra phần phút không vượt quá giới hạn của một độ. Có thể ghi giá trị gần đúng ở cuối bài để người đọc phân biệt dữ kiện chính xác với số đã làm tròn.

Nguồn đối chiếu: SGK Toán 9 Kết nối tri thức với cuộc sống, Tập 1 (NXBGDVN), trang 66–73. Ví dụ và bài tập tự biên soạn.

Bài trước và bài sau của Toán 9

Bài trước: Bài tập cuối chương III

Bài sau: Bài 12. Một số hệ thức giữa cạnh, góc trong tam giác vuông và ứng dụng

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗