Bài tập cuối chương III Toán 9 Kết nối tri thức tổng hợp căn bậc hai, căn thức bậc hai, các phép biến đổi chứa căn và căn bậc ba. Cách ôn hiệu quả là xác định đúng loại căn, giữ điều kiện của biểu thức gốc và chọn phép biến đổi có căn cứ. Đáp án đúng cần đi cùng miền áp dụng đúng.
Phần ôn này đứng sau Luyện tập chung sau Bài 10 và trước Bài 11 Tỉ số lượng giác của góc nhọn trong Tập 1. Các ví dụ và bài tự luyện dưới đây là nội dung mới, không chép bài trong sách. Mục tiêu là kết nối kiến thức của cả chương, không chỉ luyện riêng một dạng rút gọn.
Phân biệt ba câu hỏi dễ nhầm
Hỏi “căn bậc hai của 144” thì trả lời 12 và \(-12\), vì cả hai số có bình phương bằng 144. Hỏi “căn bậc hai số học của 144” hoặc tính \(\sqrt{144}\) thì chỉ trả lời 12. Hỏi “căn bậc ba của \(-1728\)” thì chỉ trả lời \(-12\), vì \((-12)^{3} = -1728\).
Số 0 có đúng một căn bậc hai và một căn bậc ba, đều bằng 0. Số âm không có căn bậc hai thực nhưng vẫn có căn bậc ba thực. Vì vậy không thể áp dụng câu “số dưới căn phải không âm” cho mọi loại căn mà bỏ qua chỉ số 3.
Hai công thức cần đặt cạnh nhau là \(\sqrt{A^{2}} = |A|\) và \(\sqrt[3]{A^{3}} = A\) khi A có giá trị thực. Với \(A = 2 - \sqrt{6}\), ta có A âm, nên \(\sqrt{A^{2}} = \sqrt{6} - 2\) nhưng \(\sqrt[3]{A^{3}} = 2 - \sqrt{6}\). Việc cùng có một lũy thừa bên trong không làm hai công thức trở thành một.
Điều kiện xác định là một phần của đáp án
Biểu thức \(\sqrt{x - 3}\) xác định khi \(x \ge 3\). Phân thức \(\frac{1}{\sqrt{x - 3}}\) đòi hỏi \(x > 3\) vì mẫu còn phải khác không. Còn \(\frac{1}{\sqrt{x} - 3}\) cần \(x \ge 0\) và x khác 9. Đây là ba miền khác nhau dù cùng xuất hiện số 3 và dấu căn.
Khi một biểu thức gồm nhiều hạng tử, mọi điều kiện phải thỏa đồng thời. Nếu có phép chia cho một phân thức, ngoài việc phân thức ấy có nghĩa còn cần nó khác không. Không lấy điều kiện của kết quả rút gọn thay cho điều kiện của đề gốc, vì khử nhân tử có thể che đi một điểm từng bị loại.
Với căn bậc ba, không cần ép biểu thức lấy căn không âm. Tuy nhiên \(\sqrt[3]{\frac{1}{x + 4}}\) vẫn loại \(x = -4\) do mẫu bằng không. Tính chất căn bậc ba nhận số âm không có nghĩa mọi phép tính bên trong tự động hợp lệ.
Ví dụ tổng hợp dấu và liên hợp
Tính \(E = \sqrt{(\sqrt{5} - 3)^{2}} + 2\sqrt{(3 + \sqrt{5})^{2}} - \frac{4}{3 - \sqrt{5}}\). Ta có \(\sqrt{5}\) nhỏ hơn 3 vì 5 nhỏ hơn 9, nên căn đầu bằng \(3 - \sqrt{5}\). Tổng \(3 + \sqrt{5}\) dương, do đó căn thứ hai bằng \(3 + \sqrt{5}\).
Mẫu \(3 - \sqrt{5}\) khác không. Nhân tử và mẫu của phân thức với \(3 + \sqrt{5}\), ta được \(\frac{4}{3 - \sqrt{5}} = \frac{4(3 + \sqrt{5})}{9 - 5} = 3 + \sqrt{5}\). Đây là phép nhân với một phân thức bằng 1, không phải chỉ nhân thêm vào mẫu.
Thay các kết quả: \(E = (3 - \sqrt{5}) + 2(3 + \sqrt{5}) - (3 + \sqrt{5}) = 6\). Các hạng tử chứa căn triệt tiêu và các hằng số cho \(3 + 6 - 3 = 6\). Cần phân phối hệ số 2 cho cả 3 và \(\sqrt{5}\) trước khi gom hạng tử.
Ví dụ này phối hợp ba việc khác nhau: xét dấu để bỏ giá trị tuyệt đối, nhận dạng liên hợp để trục căn ở mẫu, rồi cộng các hạng tử đồng dạng. Nếu bỏ sai dấu ở bước đầu, các phép tính sau dù chính xác vẫn không sửa được kết quả.
Rút gọn một phân thức chứa căn nhưng giữ miền gốc
Cho \(P = \frac{\sqrt{x} + 3}{\sqrt{x} - 3} - \frac{6}{\sqrt{x} + 3}\), với \(x \ge 0\) và x khác 9. Đặt \(t = \sqrt{x}\), khi đó \(t \ge 0\) và t khác 3. Mẫu \(t + 3\) luôn dương; mẫu \(t - 3\) khác không theo điều kiện đã cho.
Quy đồng hai phân thức: \(P = \frac{(t + 3)^{2} - 6(t - 3)}{(t - 3)(t + 3)}\). Khai triển tử được \(t^{2} + 6t + 9 - 6t + 18 = t^{2} + 27\). Mẫu bằng \(t^{2} - 9\). Vậy \(P = \frac{x + 27}{x - 9}\), trên miền \(x \ge 0\) và x khác 9.
Tại \(x = 21\), kết quả là \(\frac{21 + 27}{21 - 9} = \frac{48}{12} = 4\). Không cần lấy gần đúng \(\sqrt{21}\) rồi thực hiện hai phép chia riêng. Tại \(x = 0\), biểu thức gốc cho \(-1 - 2 = -3\); công thức rút gọn cũng cho \(\frac{27}{-9} = -3\).
Nếu hỏi tìm x để \(P = 3\), ta giải \(x + 27 = 3(x - 9)\), được \(2x = 54\) và \(x = 27\). Giá trị này thỏa miền xác định, nên được nhận. Bước nhân với \(x - 9\) hợp lệ vì mẫu đã được yêu cầu khác không.
Ngược lại, không được thử \(x = 9\) vào bất kỳ dòng nào rồi gán một giá trị cho P. Cả biểu thức gốc và kết quả quy đồng đều không xác định tại đó. Trong những bài có khử hết nhân tử mẫu, điểm bị loại cũng vẫn phải được giữ.
Giá trị đúng và giá trị gần đúng
Một hình tròn giả định có diện tích 7 m². Nếu bán kính là r mét, r dương, thì \(\pi r^{2} = 7\), nên \(r = \sqrt{\frac{7}{\pi}}\). Đường kính \(d = 2\sqrt{\frac{7}{\pi}}\) m. Đây là biểu thức chính xác theo dữ kiện của mô hình.
Tính gần đúng cho d khoảng 2,9854106607 m, làm tròn đến hai chữ số thập phân được 2,99 m. Không viết 2,99 như giá trị đúng tuyệt đối, và không nhầm bán kính khoảng 1,49 m với đường kính. Nên giữ đủ chữ số ở các bước trung gian rồi chỉ làm tròn kết quả cuối.
Để tự kiểm, lấy nửa đường kính làm tròn là 1,495 m rồi tính \(\pi \times 1{,}495^{2}\), kết quả xấp xỉ 7 m² chứ không đúng bằng 7. Sai lệch nhỏ này xuất phát từ làm tròn, không phải công thức diện tích sai. Không nên dùng kết quả làm tròn rồi yêu cầu phép thử phải trùng tuyệt đối.
Vận dụng căn trong mô hình không âm
Trong một bài tập mô phỏng, hai đại lượng không âm s và t liên hệ bởi \(s = 5t^{2}\). Khi \(s = 180\), ta có \(t^{2} = 36\). Về đại số, phương trình bình phương có hai nghiệm 6 và \(-6\), nhưng điều kiện t không âm chỉ nhận \(t = 6\).
Đây là quan hệ giả định để luyện chọn nghiệm theo điều kiện, không phải định luật vật lí hay hướng dẫn thí nghiệm. Khi dùng một mô hình, phải biết ý nghĩa và miền của biến trước khi kết luận. Nếu đề không cho t không âm thì không được tự loại nghiệm âm.
Với hình lập phương có thể tích 512 cm³, cạnh là \(\sqrt[3]{512} = 8\) cm. Không cần thêm dấu cộng trừ vì căn bậc ba thực là duy nhất; đồng thời 8 dương phù hợp độ dài. Đừng nhầm phép tìm cạnh từ thể tích với tìm cạnh hình vuông từ diện tích.
Bài tập tự luyện cuối chương
Mỗi nhóm đánh giá một loại quyết định. Hãy ghi cả bước giải thích, không chỉ đáp số. Các dữ liệu hình học và mô hình là dữ kiện tự đặt cho bài tập, không đại diện cho số đo hoặc kết quả nghiên cứu thực tế.
Nhóm 1. Phân biệt loại căn
a) Tìm tất cả căn bậc hai thực của 196, rồi tính \(\sqrt{196}\).
b) Tính \(\sqrt[3]{-729}\) và \(\sqrt[3]{(2 - \sqrt{8})^{3}}\).
c) Tính \(\sqrt{(2 - \sqrt{8})^{2}}\) và giải thích sự khác nhau với câu b.
Nhóm 2. Điều kiện và tính gọn
a) Tìm điều kiện của \(\frac{1}{\sqrt{x} - 4}\).
b) Tính \(\sqrt{3}\bigl(\sqrt{108}-\sqrt{12}\bigr)\).
c) Trục căn thức ở mẫu của \(\frac{5}{\sqrt{11} + \sqrt{6}}\).
Nhóm 3. Biểu thức chứa biến
Cho \(R = \frac{\sqrt{x} + 2}{\sqrt{x} - 2} - \frac{4}{\sqrt{x} + 2}\), với \(x \ge 0\) và x khác 4.
a) Rút gọn R, ghi lại điều kiện.
b) Tính R tại \(x = 12\).
c) Tìm x trong miền đã cho để \(R = 5\).
Nhóm 4. Mô hình và đơn vị
a) Hình vuông giả định có diện tích 81 cm². Tính cạnh và chu vi.
b) Khối lập phương giả định có thể tích 1000 cm³. Tính cạnh.
c) Với mô hình \(s = 5t^{2}\), s và t không âm, tìm t khi \(s = 245\). Nếu bỏ điều kiện t không âm thì phương trình có thêm nghiệm nào?
Lời giải từng ý và cách kiểm
Nhóm 1
a) Hai căn bậc hai của 196 là 14 và \(-14\), vì cả hai bình phương đều bằng 196. Kí hiệu \(\sqrt{196}\) chỉ có giá trị 14. Không viết \(\sqrt{196} = \pm 14\).
b) \(\sqrt[3]{-729} = -9\) vì \((-9)^{3} = -729\). Căn bậc ba của \((2 - \sqrt{8})^{3}\) bằng \(2 - \sqrt{8}\), không cần xét giá trị tuyệt đối dù biểu thức này âm.
c) Vì \(\sqrt{8} > 2\), kết quả là \(|2 - \sqrt{8}| = \sqrt{8} - 2\). Căn bậc hai số học không âm, trong khi căn bậc ba của lập phương ở câu b giữ dấu âm.
Nhóm 2
a) Điều kiện căn là \(x \ge 0\), điều kiện mẫu là \(\sqrt{x}\) khác 4, tức x khác 16. Miền chung là \(x \ge 0\) và x khác 16; số 0 vẫn được phép.
b) Phân phối và nhân căn: \(\sqrt{324} - \sqrt{36} = 18 - 6 = 12\). Các số dưới căn đều không âm nên phép nhân căn hợp lệ.
c) Nhân tử và mẫu với \(\sqrt{11} - \sqrt{6}\) được \(\frac{5(\sqrt{11} - \sqrt{6})}{11 - 6} = \sqrt{11} - \sqrt{6}\). Mẫu ban đầu dương và liên hợp khác không vì 11 khác 6.
Nhóm 3
a) Đặt \(t = \sqrt{x}\). Tử quy đồng là \((t + 2)^{2} - 4(t - 2) = t^{2} + 12\), mẫu là \(t^{2} - 4\). Vậy \(R = \frac{x + 12}{x - 4}\), với \(x \ge 0\) và x khác 4.
b) \(R(12) = \frac{24}{8} = 3\). Giá trị 12 thỏa điều kiện nên phép thay số hợp lệ. Không cần tính gần đúng căn của 12.
c) Giải \(x + 12 = 5(x - 4)\) được \(4x = 32\), \(x = 8\). Giá trị 8 không âm và khác 4; thay lại công thức rút gọn cho \(\frac{20}{4} = 5\).
Nhóm 4
a) Cạnh hình vuông là \(\sqrt{81} = 9\) cm vì độ dài dương. Chu vi bằng \(4 \times 9 = 36\) cm. Đơn vị chu vi là cm, không phải cm².
b) Cạnh khối lập phương là \(\sqrt[3]{1000} = 10\) cm. Thử lại \(10^{3} = 1000\), đúng đơn vị thể tích cm³ đã cho.
c) Từ \(5t^{2} = 245\) được \(t^{2} = 49\). Điều kiện không âm cho \(t = 7\). Nếu không có điều kiện ấy và xét toàn bộ số thực, phương trình còn có nghiệm \(t = -7\).
Tự đánh giá trước khi sang chương IV
Nếu nhầm số lượng căn, hãy đọc lại định nghĩa trước khi luyện tốc độ tính. Nếu sai dấu trong rút gọn, hãy ghi bước giá trị tuyệt đối. Nếu sai điều kiện, hãy kiểm từng mẫu và từng căn ngay từ dòng đầu. Nếu sai mô hình, hãy tách phép giải đại số khỏi bước chọn nghiệm theo ý nghĩa của biến.
Phạm vi được đối chiếu với phần cuối chương III trong SGK Toán 9 Tập 1 của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Nội dung tiếp theo chuyển sang tỉ số lượng giác của góc nhọn, không phải một mục căn thức khác.
Chọn phép kiểm phù hợp
Khi kết quả có căn, một số gần đúng chỉ giúp em ước lượng chiều lớn nhỏ, không thay cho phép biến đổi chính xác. Nếu đang kiểm tra dấu, có thể so sánh hai số không âm qua bình phương của chúng trước khi quyết định cách bỏ dấu giá trị tuyệt đối. Nếu kết quả là căn bậc ba, hãy lập phương để đối chiếu với số ban đầu; dấu âm vẫn được giữ theo quy tắc lũy thừa bậc lẻ.
Khi mẫu chứa căn, kiểm tra hai việc riêng biệt: căn có nghĩa trong tập số thực và giá trị của toàn bộ mẫu khác không. Một mẫu là tổng hoặc hiệu không được kiểm tra bằng cách chỉ nhìn một hạng tử. Sau khi rút gọn, hãy giữ nguyên những giá trị đã loại ở đề gốc.
Ở câu có tham số hoặc điều kiện thực tế, hãy ghi riêng kết quả của phương trình và kết quả cuối cùng của mô hình. Một phương trình bình phương có thể cho hai nghiệm đối nhau, nhưng nếu biến biểu diễn thời gian, chiều dài hoặc một đại lượng được quy định không âm, nghiệm âm không được giữ. Nêu rõ lý do loại để không nhầm miền của bài toán với quy tắc tính căn.
Bài trước và bài sau của Toán 9
Bài trước: Luyện tập chung sau Bài 10