Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 9 · Tin giáo dục

Toán 9 Kết nối tri thức: Luyện tập chung sau Bài 10

Luyện rút gọn căn thức, giữ điều kiện phân thức, phân biệt căn bậc hai và bậc ba; bài tập tự soạn có lời giải và mô hình hộp không nắp.

Với A bằng âm 5, căn bậc hai của A bình phương là 5 và căn bậc ba của A lập phương là âm 5.

Luyện tập chung sau Bài 10 thuộc chương III của Toán 9 Kết nối tri thức, tập một. Mục này đứng trước Bài tập cuối chương III, nối kỹ năng biến đổi căn thức bậc hai ở Bài 9 với căn bậc ba ở Bài 10. Các bài tập trong bài viết được tự biên soạn, dùng để luyện chọn phép biến đổi và kiểm tra điều kiện, không phải bản chép lời giải sách giáo khoa.

Thay vì chỉ nhìn thấy dấu căn rồi bấm máy, hãy đọc chỉ số của căn và cấu trúc biểu thức bên trong. Căn bậc hai số học của một bình phương cho giá trị tuyệt đối, còn căn bậc ba của một lập phương trả lại chính biểu thức đó. Sự khác biệt này quyết định dấu của kết quả, đặc biệt khi biểu thức chứa biến hoặc mang giá trị âm.

1. Chọn công thức theo loại căn

Trong tập số thực, căn bậc hai \(\sqrt{A}\) đòi hỏi A không âm và kết quả luôn không âm. Vì vậy \(\sqrt{A^{2}} = |A|\) với mọi A thực. Muốn bỏ dấu giá trị tuyệt đối, cần biết A không âm hay âm. Nếu không có giả thiết về dấu, phải giữ giá trị tuyệt đối hoặc trình bày theo từng trường hợp.

Căn bậc ba \(\sqrt[3]{A}\) xác định với mọi số thực A. Đẳng thức \(\sqrt[3]{A^{3}} = A\) không cần giả thiết A không âm. Chẳng hạn căn bậc ba của âm một trăm hai mươi lăm là âm năm, vì lập phương âm năm bằng âm một trăm hai mươi lăm. Không đặt giá trị tuyệt đối vào công thức này chỉ vì vừa dùng nó trong bài căn bậc hai.

Khi căn xuất hiện ở mẫu, còn phải kiểm tra mẫu khác không. Điều kiện xác định của căn và điều kiện của phép chia là hai yêu cầu riêng. Nếu rút gọn một phân thức bằng cách khử nhân tử, kết quả chỉ tương đương trên miền đã xác định; không được nhận lại một điểm từng làm mẫu số bằng không.

2. Luyện rút gọn bằng cách đọc dấu trước

Đề bài

a) Rút gọn \(A = \sqrt{(\sqrt{5} - 1)^{2}} - \sqrt{5}\). Không dùng giá trị thập phân gần đúng của \(\sqrt{5}\).

b) Rút gọn \(B = \sqrt[3]{(2 - \sqrt{5})^{3}}\). So sánh dấu của B với dấu của \(\sqrt{(2 - \sqrt{5})^{2}}\).

c) Rút gọn \(C = 2\sqrt{27} - \sqrt{75} + \sqrt{12}\) bằng cách đưa các căn về cùng phần căn.

Lời giải

a) Vì \(5 > 1\) và hai số đều không âm nên \(\sqrt{5} > 1\). Do đó \(\sqrt{5} - 1\) dương, suy ra \(\sqrt{(\sqrt{5} - 1)^{2}} = |\sqrt{5} - 1| = \sqrt{5} - 1\). Vậy \(A = -1\). Chọn đúng nhánh của giá trị tuyệt đối là bước then chốt, không phải thao tác bỏ căn theo hình thức.

b) Dùng công thức căn bậc ba của lập phương được \(B = 2 - \sqrt{5}\). Vì \(5 > 4\) nên \(\sqrt{5} > 2\), do đó B âm. Trong khi đó \(\sqrt{(2 - \sqrt{5})^{2}} = |2 - \sqrt{5}| = \sqrt{5} - 2\) dương. Hai biểu thức đối nhau, không bằng nhau. Cần đọc rõ chỉ số ba ở dấu căn thứ nhất.

c) Ta có \(\sqrt{27} = 3\sqrt{3}\), \(\sqrt{75} = 5\sqrt{3}\) và \(\sqrt{12} = 2\sqrt{3}\). Vì vậy \(C = 6\sqrt{3} - 5\sqrt{3} + 2\sqrt{3} = 3\sqrt{3}\). Hệ số hai trước \(\sqrt{27}\) phải được nhân với ba sau khi đưa thừa số ra ngoài. Không cộng các số dưới căn thành một số mới.

Một cách tự kiểm tra hữu ích là dự đoán dấu trước khi tính. Nếu kết quả của một căn bậc hai riêng lẻ lại âm, lời giải chắc chắn có vấn đề. Tuy nhiên tổng hoặc hiệu có chứa căn bậc hai vẫn có thể âm, như A ở ý đầu. Không được áp dụng đặc điểm của một căn riêng cho cả biểu thức tùy ý.

3. Phân thức chứa căn: điều kiện đi cùng kết quả

Xét biểu thức tự luyện \(P = \frac{\sqrt{x}}{\sqrt{x} + 3} + \frac{\sqrt{x}}{\sqrt{x} - 3}\). Để hai căn có nghĩa cần \(x \ge 0\). Mẫu thứ nhất luôn dương trên miền ấy, còn mẫu thứ hai bằng không khi \(x = 9\). Vì vậy điều kiện chung là \(x \ge 0\) và x khác 9.

Đặt \(t = \sqrt{x}\) để viết ngắn, ta có \(t \ge 0\) và t khác 3. Khi quy đồng, tử số là \(t(t - 3) + t(t + 3) = 2t^{2}\), còn mẫu là \((t + 3)(t - 3) = t^{2} - 9\). Suy ra \(P = \frac{2x}{x - 9}\), với điều kiện \(x \ge 0\) và x khác 9 vẫn được giữ nguyên.

Câu hỏi tiếp nối

a) Tính P tại \(x = 25\) và tại \(x = 0\). Các giá trị này có thuộc miền xác định không?

b) Tìm x để \(P = 4\), rồi kiểm tra điều kiện của kết quả.

c) Một bạn thay \(x = 9\) vào công thức rút gọn và viết \(P = 0\). Hãy chỉ ra lỗi, không chỉ nói đáp án sai.

Lời giải

a) Cả 25 và 0 đều không âm và khác 9. Tại \(x = 25\), \(P = \frac{50}{16} = \frac{25}{8}\). Tại \(x = 0\), \(P = \frac{0}{-9} = 0\). Có thể kiểm tra biểu thức gốc ở \(x = 0\): cả hai tử đều bằng không, còn hai mẫu là 3 và \(-3\), đều khác không.

b) Trên miền xác định, phương trình \(\frac{2x}{x - 9} = 4\) tương đương \(2x = 4(x - 9)\). Thu gọn được \(x = 18\). Giá trị này không âm và khác 9 nên được nhận. Thay lại công thức rút gọn cho \(P = \frac{36}{9} = 4\), đúng yêu cầu.

c) Tại \(x = 9\), mẫu \(\sqrt{x} - 3\) của biểu thức gốc bằng không; mẫu \(x - 9\) của công thức rút gọn cũng bằng không. Phép chia cho không không xác định, chứ không có giá trị bằng không. Vì vậy P không có nghĩa tại \(x = 9\). Không được dùng số không để thay cho một giá trị không xác định.

Trong bài này \(x = 0\) được nhận, nhưng không phải mọi phân thức chứa \(\sqrt{x}\) đều nhận số không. Nếu \(\sqrt{x}\) nằm ở mẫu hoặc là một thừa số của số chia, điều kiện có thể nghiêm ngặt hơn. Mỗi bài phải xuất phát từ chính biểu thức gốc, không sao chép điều kiện của một bài trông giống nó.

4. Nhận dạng lập phương và trục căn đúng lúc

Đề bài

a) Rút gọn \(D = \sqrt[3]{8x^{3} + 36x^{2} + 54x + 27}\) với x thực.

b) Rút gọn \(E = \sqrt[3]{(-x - 2)^{3}}\) và tính E tại \(x = -5\).

c) Trục căn ở mẫu của \(F = \frac{8}{\sqrt{17} + 1}\), kiểm tra biểu thức liên hợp khác không.

Lời giải

a) Nhận ra \(8x^{3} + 36x^{2} + 54x + 27 = (2x + 3)^{3}\). Do đó \(D = 2x + 3\) với mọi x thực. Không thay bằng \(|2x + 3|\). Nếu chọn \(x = -2\), kết quả bằng \(-1\); lập phương của \(-1\) bằng \(-1\), đúng với giá trị đa thức trong căn ở điểm đó.

b) Vì là căn bậc ba của lập phương nên \(E = -x - 2\) với mọi x thực. Tại \(x = -5\), \(E = 5 - 2 = 3\). Phải thay cả dấu của x vào biểu thức đã rút gọn, không giữ nguyên một dấu âm trước số năm như thể x luôn dương.

c) Vì \(17 > 1\) nên \(\sqrt{17} - 1\) dương và khác không. Nhân cả tử và mẫu với biểu thức này được \(F = \frac{8(\sqrt{17} - 1)}{17 - 1} = \frac{\sqrt{17} - 1}{2}\). Mẫu mới là hai. Thao tác nhân liên hợp hợp lệ vì cả mẫu ban đầu và nhân tử thêm đều khác không.

Thứ tự làm bài có thể linh hoạt nhưng phải có lý do. Khi nhìn thấy một lập phương hoàn chỉnh, dùng ngay tính chất căn bậc ba thường ngắn hơn việc tính gần đúng. Khi nhìn thấy tổng hai căn ở mẫu, kiểm tra liên hợp trước khi nhân. Nếu liên hợp bằng không ở một giá trị nào đó, cần xét cách khác chứ không cố dùng công thức tạo mẫu bằng không.

5. Mô hình hình học giả định: từ thể tích đến diện tích

Một bài toán tự tạo yêu cầu thiết kế hộp hình lập phương không có nắp, thể tích bên trong là 125 \(dm^{3}\). Trong mô hình toán học này, coi độ dày vật liệu và diện tích mép nối không đáng kể. Đây không phải hướng dẫn thi công hoặc cắt vật liệu thật; các giả thiết được nêu để có thể dùng trực tiếp công thức hình học.

Gọi a là độ dài cạnh hộp, tính bằng dm, với \(a > 0\). Từ \(a^{3} = 125\) suy ra \(a = \sqrt[3]{125} = 5\) dm. Hộp không có nắp gồm bốn mặt bên và một đáy, tổng cộng năm hình vuông cạnh năm. Diện tích vật liệu theo mô hình bằng \(5 \cdot 5^{2} = 125\)\(dm^{2}\).

Hai kết quả cùng mang số 125 nhưng khác loại đại lượng: thể tích là 125 \(dm^{3}\), còn diện tích là 125 \(dm^{2}\). Sự trùng nhau của số đo không cho phép viết hai đại lượng bằng nhau hoặc bỏ đơn vị. Nếu làm cả nắp, diện tích sáu mặt sẽ là 150 \(dm^{2}\), lớn hơn diện tích hộp không nắp đúng một mặt vuông 25 \(dm^{2}\).

Sơ đồ khai triển hộp không nắp gồm năm hình vuông cạnh năm dm, mỗi mặt diện tích hai mươi lăm dm vuông.
Mô hình lý tưởng: năm mặt, không tính mép nối hay độ dày.

6. Chọn phép thử có ích, không thử ở điểm cấm

Với P đã rút gọn, có thể chọn \(x = 1\) để kiểm tra một giá trị nằm dưới điểm bị loại. Biểu thức gốc khi đó bằng \(\frac{1}{4}\) cộng \(\frac{1}{-2}\), tức âm một phần tư. Công thức \(\frac{2x}{x - 9}\) cũng cho \(\frac{2}{-8}\), đúng bằng âm một phần tư. Chọn thêm \(x = 16\) ở phía trên điểm bị loại cho \(P = \frac{32}{7}\), giúp phát hiện những lỗi dấu có thể không lộ ra ở một điểm duy nhất.

Tuy vậy, dù hai hay ba phép thử đều khớp, vẫn chưa đủ kết luận rằng mọi biến đổi đều đúng. Hai biểu thức khác nhau có thể trùng giá trị tại vài điểm. Bằng chứng chính trong bài này là phép quy đồng trên miền mẫu khác không; các phép thử chỉ là bước kiểm tra độc lập sau lời giải. Đặc biệt không chọn \(x = 9\) để kiểm tra vì cả biểu thức gốc lẫn kết quả đều không xác định.

Khi dùng máy tính để hỗ trợ số học, giữ lại dạng phân số hoặc căn chính xác trong bài viết. Một số thập phân hữu hạn trên màn hình thường chỉ là giá trị làm tròn. Không thay dấu bằng bằng một khẳng định chính xác nếu dữ liệu đã bị làm tròn, và không dùng kết quả gần đúng để bỏ qua điều kiện của mẫu.

7. Kiểm tra cuối buổi luyện tập

Trước khi đối chiếu đáp án, hãy rà bốn điểm: đúng loại căn, đúng dấu, đúng điều kiện mẫu và đúng đơn vị. Việc thử một giá trị hợp lệ giúp phát hiện sai sót nhưng không chứng minh một đẳng thức với mọi biến. Phần chứng minh vẫn phải dựa trên công thức, điều kiện và các bước biến đổi tương đương.

Mục Luyện tập chung này tập trung phối hợp biến đổi căn thức và căn bậc ba, không thay thế toàn bộ phần cuối chương. Sau khi làm chắc các ví dụ trên, mục tiếp theo trong sách là Bài tập cuối chương III. Hãy giữ lại những lỗi cụ thể mình vừa phát hiện để ôn đúng điểm yếu thay vì lặp lại mọi phép tính từ đầu.

Nguồn đối chiếu

Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam: Toán 9 Tập 1.

Chọn phép kiểm phù hợp

Khi kết quả có căn, một số gần đúng chỉ giúp em ước lượng chiều lớn nhỏ, không thay cho phép biến đổi chính xác. Nếu đang kiểm tra dấu, có thể so sánh hai số không âm qua bình phương của chúng trước khi quyết định cách bỏ dấu giá trị tuyệt đối. Nếu kết quả là căn bậc ba, hãy lập phương để đối chiếu với số ban đầu; dấu âm vẫn được giữ theo quy tắc lũy thừa bậc lẻ.

Khi mẫu chứa căn, kiểm tra hai việc riêng biệt: căn có nghĩa trong tập số thực và giá trị của toàn bộ mẫu khác không. Một mẫu là tổng hoặc hiệu không được kiểm tra bằng cách chỉ nhìn một hạng tử. Sau khi rút gọn, hãy giữ nguyên những giá trị đã loại ở đề gốc.

Bài trước và bài sau của Toán 9

Bài trước: Bài 10. Căn bậc ba và căn thức bậc ba

Bài sau: Bài tập cuối chương III

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗