Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 9 · Tin giáo dục

Toán 9 Kết nối tri thức Bài 10: Căn bậc ba và căn thức bậc ba

Hiểu căn bậc ba của số âm, tính đúng và gần đúng, rút gọn căn của lập phương. Ví dụ mới, điều kiện biểu thức và bài tập có lời giải.

Căn bậc ba của số dương 125, số không và số âm trừ 216

Căn bậc ba của số thực \(a\) là số thực \(x\) có \(x^{3} = a\), kí hiệu \(\sqrt[3]{a}\). Mỗi số thực có đúng một căn bậc ba, kể cả số âm. Hai công thức cần nhớ là \((\sqrt[3]{a})^{3} = a\) và \(\sqrt[3]{a^{3}} = a\). Khác với căn bậc hai của bình phương, căn bậc ba của lập phương không cần dấu giá trị tuyệt đối.

Bài 10 Toán 9 Kết nối tri thức thuộc Chương III của Tập 1, nằm sau Bài 9 và trước Luyện tập chung. Bài viết hướng dẫn nhận dạng căn bậc ba, tính đúng hoặc gần đúng, thay giá trị vào căn thức và rút gọn bằng hằng đẳng thức lập phương. Toàn bộ ví dụ và bài tự luyện bên dưới được biên soạn mới.

Từ thể tích đến phép khai căn bậc ba

Hình lập phương cạnh 5 cm có thể tích \(5^{3} = 125\) cm³. Nếu biết thể tích là 125 cm³ và cần tìm cạnh, ta tìm số dương có lập phương bằng 125. Số đó là 5. Đây là một tình huống dẫn đến phép khai căn bậc ba, phép toán ngược với lập phương.

Trong toán học, định nghĩa không chỉ dành cho độ dài dương. Số \(-6\) có lập phương bằng \(-216\), nên \(\sqrt[3]{-216} = -6\). Số 0 có lập phương bằng 0, nên \(\sqrt[3]{0} = 0\). Số dương có căn bậc ba dương, số âm có căn bậc ba âm, và 0 có căn bậc ba bằng 0.

Chỉ số 3 nằm ở dấu căn cho biết đây là căn bậc ba. Nó không có nghĩa là chia số dưới căn cho 3. Ví dụ \(\sqrt[3]{729} = 9\) vì \(9^{3} = 729\), trong khi \(729 \div 3 = 243\) là một phép tính khác. Cách kiểm tra đáp án luôn là lập phương số vừa tìm được.

Vì sao chỉ có một căn bậc ba thực?

Với hai số thực \(u\) nhỏ hơn \(v\), ta có \(v^{3}-u^{3} = (v-u)(v^{2} + vu + u^{2})\). Nhân tử đầu dương. Nhân tử sau bằng \((v + \frac{u}{2})^{2} + \frac{3u^{2}}{4}\) và dương khi \(u\), \(v\) khác nhau. Do đó \(u^{3}\) nhỏ hơn v³: hai số thực khác nhau không thể có cùng lập phương.

Vì mỗi số thực đều có một căn bậc ba, kết hợp tính chất trên ta biết căn đó là duy nhất. Chẳng hạn không viết \(\sqrt[3]{125} = \pm 5\), bởi \((-5)^{3} = -125\) chứ không bằng 125. Dấu ± phù hợp ở một số bài tìm căn bậc hai của số dương, không phải đáp án của kí hiệu căn bậc ba.

Điều này cũng giải thích vì sao không cần chọn nhánh dương hoặc âm khi giải \(x^{3} = a\) trong tập số thực: nghiệm là \(x = \sqrt[3]{a}\). Nếu \(x\) biểu thị độ dài, bài toán thực tế vẫn đòi \(x\) dương; khi đó thể tích tương ứng phải dương. Không dùng thể tích âm để mô tả một khối hộp thật.

Tính chính xác bằng các lập phương quen thuộc

Để tính \(\sqrt[3]{-1000}\), nhận ra \((-10)^{3} = -1000\) nên kết quả là \(-10\). Với \(\sqrt[3]{0{,}064}\), ta có \(0{,}4^{3} = 0{,}064\), vì vậy căn bằng 0,4. Với \(\sqrt[3]{\frac{-27}{64}}\), lập phương của \(\frac{-3}{4}\) bằng \(\frac{-27}{64}\) nên kết quả là \(\frac{-3}{4}\).

Không cần biến phân số thành số thập phân rồi mới tính. Kiểm tra tử và mẫu của một lập phương hữu tỉ có thể cho đáp án chính xác ngay. Khi số dưới căn âm, nên đặt ngoặc quanh cả số đó để người đọc thấy rõ dấu âm thuộc biểu thức lấy căn.

Với số không phải lập phương quen thuộc, có thể giữ đáp án ở dạng căn. Chẳng hạn \(\sqrt[3]{5}\) là một giá trị chính xác. Viết 1,71 chỉ là gần đúng của giá trị ấy; không thay dấu bằng vào giữa \(\sqrt[3]{5}\) và một số thập phân hữu hạn nếu chưa có đẳng thức thực sự.

Tính gần đúng và kiểm tra mức làm tròn

Ta có \(\sqrt[3]{5}\) xấp xỉ 1,7099759467, làm tròn đến chữ số thập phân thứ hai được 1,71. Cách ghi phù hợp là \(\sqrt[3]{5} \approx 1{,}71\). Không cần chép toàn bộ chữ số của một màn hình để trả lời câu hỏi chỉ yêu cầu hai chữ số sau dấu phẩy.

Có thể kiểm tra kết quả làm tròn bằng cách kẹp lập phương. Vì \(1{,}705^{3} = 4{,}956477625\) nhỏ hơn 5 và \(1{,}715^{3} = 5{,}044200875\) lớn hơn 5, nên \(\sqrt[3]{5}\) nằm giữa 1,705 và 1,715. Số 1,71 cách căn thật ít hơn 0,005, phù hợp mức làm tròn đến hàng phần trăm.

Với số âm, \(\sqrt[3]{-5} = -\sqrt[3]{5}\) nên kết quả làm tròn là \(-1{,}71\). Đừng bỏ dấu âm sau khi tìm được độ lớn. Nếu dùng máy tính, hãy chọn chức năng căn bậc ba hoặc căn bậc \(n\) với \(n = 3\) theo hướng dẫn của thiết bị, và nhập dấu âm trong đối số.

Bài này không mô tả một chuỗi phím chung cho mọi máy hoặc tuyên bố đã thử giao diện ClassOn. Một số phần mềm xử lí lũy thừa phân số của số âm theo quy ước khác; dùng chức năng căn bậc ba thực phù hợp và kiểm bằng lập phương sẽ tránh nhầm kết quả ngoài tập số thực đang học.

Hai công thức khử căn và lập phương

Với mọi số thực \(a\), \((\sqrt[3]{a})^{3} = a\). Ta lấy căn bậc ba trước rồi lập phương, trở lại số ban đầu. Ví dụ \((\sqrt[3]{17})^{3} = 17\) và \((\sqrt[3]{-9})^{3} = -9\), không cần tính giá trị thập phân của từng căn.

Chiều ngược lại là \(\sqrt[3]{a^{3}} = a\). Ta lập phương trước rồi lấy căn bậc ba, vẫn trở lại \(a\), kể cả khi \(a\) âm. Chẳng hạn \(\sqrt[3]{(-7)^{3}} = -7\). Công thức \(\sqrt{a^{2}} = \lvert a\rvert\) thuộc căn bậc hai và không được chuyển nguyên dấu giá trị tuyệt đối sang căn bậc ba.

Đặt hai ví dụ cạnh nhau: \(\sqrt{(-7)^{2}} = 7\), còn \(\sqrt[3]{(-7)^{3}} = -7\). Kết quả đầu không âm do định nghĩa căn bậc hai số học; kết quả sau giữ dấu của số dưới căn. Chỉ số của căn và số mũ là hai chi tiết phải đọc đủ trước khi rút gọn.

So sánh căn bậc hai của bình phương âm bảy bằng bảy với căn bậc ba của lập phương âm bảy bằng âm bảy
Căn bậc ba của lập phương giữ nguyên dấu, không thay bằng giá trị tuyệt đối.

Căn thức bậc ba và điều kiện có nghĩa

Căn thức bậc ba có dạng \(\sqrt[3]{A}\), trong đó \(A\) là một biểu thức đại số. Để tính tại một giá trị của biến, trước tiên tính \(A\) rồi tìm căn bậc ba của kết quả. Không cần buộc \(A\) không âm như đối với căn bậc hai, nhưng bản thân \(A\) phải có giá trị thực xác định.

Ví dụ \(C(x) = \sqrt[3]{4x-5}\) xác định với mọi số thực \(x\). Tại \(x = 8\), biểu thức dưới căn bằng 27 nên \(C(8) = 3\). Tại \(x = \frac{-11}{4}\), biểu thức dưới căn bằng \(-16\), kết quả là \(\sqrt[3]{-16}\), vẫn có nghĩa dù không phải số nguyên.

Muốn có ví dụ âm tính gọn, chọn \(x = \frac{-3}{4}\) thì \(4x-5 = -8\) và \(C(\frac{-3}{4}) = -2\). Điểm quan trọng là thay cả dấu âm và mẫu của phân số đúng thứ tự. Không đổi \(x\) thành số dương chỉ vì nhìn thấy dấu căn.

Với căn thức \(\sqrt[3]{\frac{1}{x-2}}\), điều kiện là \(x\) khác 2 vì phân thức bên trong phải xác định. Tại \(x = 1\), giá trị là \(\sqrt[3]{-1} = -1\), hợp lệ. Tại \(x = 2\), biểu thức không có nghĩa do chia cho 0, không phải vì căn bậc ba không nhận số âm.

Nhận dạng lập phương để rút gọn căn thức

Xét \(D = -x + 4 + \sqrt[3]{x^{3} + 6x^{2} + 12x + 8}\). Đa thức dưới căn bằng \((x + 2)^{3}\) theo hằng đẳng thức lập phương một tổng. Do đó \(D = -x + 4 + (x + 2) = 6\) với mọi số thực \(x\).

Không cần tách thành hai trường hợp \(x + 2\) dương hoặc âm. Căn bậc ba của \((x + 2)^{3}\) luôn bằng \(x + 2\). Nếu thay nó bằng \(\lvert x + 2\rvert\), kết quả sẽ sai khi \(x\) nhỏ hơn \(-2\). Chẳng hạn tại \(x = -5\), căn của lập phương bằng \(-3\), không phải 3.

Với \(E = \sqrt[3]{8x^{3}-36x^{2} + 54x-27}\), nhận ra đa thức là \((2x-3)^{3}\). Vì vậy \(E = 2x-3\). Tại \(x = -1\), \(E = -5\); kiểm tra đa thức gốc có giá trị \(-125\), đúng bằng \((-5)^{3}\).

Mô hình thể tích giả định

Một khối lập phương trong bài tập có thể tích 0,216 m³. Gọi cạnh là \(a\) mét với \(a\) dương. Ta có \(a^{3} = 0{,}216\) nên \(a = 0{,}6\) m vì \(0{,}6^{3} = 0{,}216\). Đổi đơn vị được 60 cm. Đây là dữ kiện hình học giả định, không phải số đo của sản phẩm thật.

Đơn vị thể tích là mét khối, còn đơn vị của cạnh là mét. Không viết cạnh bằng 0,6 m³. Nếu đổi sang xentimét trước, thể tích là 216000 cm³ và cạnh là 60 cm, hai cách cho cùng kết quả. Không chỉ nhân thể tích với 100 như khi đổi một độ dài.

Bài tập tự luyện

Hãy trả lời từng ý riêng, ưu tiên dạng chính xác nếu không có yêu cầu làm tròn. Với một kết quả căn bậc ba, lập phương lại là cách kiểm tra trực tiếp. Nếu biểu thức chứa biến, đọc điều kiện của toàn bộ biểu thức dưới căn trước khi thay số.

Nhóm 1. Căn bậc ba của số

a) Tính \(\sqrt[3]{1728}\).

b) Tính \(\sqrt[3]{-0{,}125}\).

c) Tính \(\sqrt[3]{\frac{8}{343}}\).

Nhóm 2. Phân biệt các phép toán

a) Tính \(\sqrt[3]{(-9)^{3}}\) và \(\sqrt{(-9)^{2}}\).

b) Tính \((\sqrt[3]{23})^{3}\).

c) Bạn viết \(\sqrt[3]{64} = \pm 4\). Hãy sửa và kiểm tra bằng lập phương.

Nhóm 3. Thay số và rút gọn

a) Tính \(\sqrt[3]{3x + 2}\) tại \(x = 2\) và \(x = \frac{-10}{3}\).

b) Rút gọn \(\sqrt[3]{x^{3}-9x^{2} + 27x-27}\).

c) Rút gọn \(\sqrt[3]{27x^{3} + 54x^{2} + 36x + 8}\), rồi tính tại \(x = -2\).

Nhóm 4. Điều kiện và mô hình

a) Nêu điều kiện của \(\sqrt[3]{\frac{1}{x + 1}}\) và tính tại \(x = 0\).

b) Một khối lập phương giả định có thể tích 343 cm³. Tính độ dài cạnh.

c) Dùng kết quả làm tròn \(\sqrt[3]{5}\) ở trên để viết gần đúng \(\sqrt[3]{-5}\) đến hai chữ số thập phân. Có nên dùng dấu bằng không?

Lời giải từng ý

Nhóm 1

a) \(\sqrt[3]{1728} = 12\) vì \(12^{3} = 1728\). Không thêm nghiệm \(-12\), bởi lập phương của \(-12\) là \(-1728\).

b) \(\sqrt[3]{-0{,}125} = -0{,}5\) vì \((-0{,}5)^{3} = -0{,}125\). Dấu âm được giữ trong kết quả.

c) Kết quả là \(\frac{2}{7}\) vì \((\frac{2}{7})^{3} = \frac{8}{343}\). Giữ phân số cho giá trị chính xác thay vì làm tròn thập phân.

Nhóm 2

a) Căn bậc ba của \((-9)^{3}\) bằng \(-9\); căn bậc hai số học của \((-9)^{2}\) bằng 9. Hai kết quả khác nhau do khác chỉ số căn và số mũ.

b) Kết quả là 23 theo \((\sqrt[3]{a})^{3} = a\). Không cần tìm số gần đúng của \(\sqrt[3]{23}\).

c) Chỉ có \(\sqrt[3]{64} = 4\). Vì \(4^{3} = 64\) còn \((-4)^{3} = -64\), số \(-4\) không thỏa định nghĩa căn bậc ba của 64.

Nhóm 3

a) Tại \(x = 2\), biểu thức dưới căn là 8 nên giá trị bằng 2. Tại \(x = \frac{-10}{3}\), biểu thức dưới căn là \(-8\) nên giá trị bằng \(-2\). Cả hai trường hợp đều có nghĩa.

b) Đa thức dưới căn bằng \((x-3)^{3}\). Kết quả là \(x-3\) với mọi số thực \(x\), không phải \(\lvert x-3\rvert\).

c) Đa thức dưới căn bằng \((3x + 2)^{3}\). Rút gọn được \(3x + 2\); tại \(x = -2\), giá trị bằng \(-4\). Lập phương lại được \(-64\), khớp đa thức ban đầu tại \(-2\).

Nhóm 4

a) Điều kiện là \(x\) khác \(-1\) do mẫu phân thức. Tại \(x = 0\), biểu thức bằng \(\sqrt[3]{1} = 1\). Không cần điều kiện \(x + 1\) dương.

b) Cạnh dài 7 cm vì \(7^{3} = 343\). Đây là độ dài dương và đơn vị là cm, không phải cm³.

c) \(\sqrt[3]{-5} \approx -1{,}71\). Dùng dấu xấp xỉ vì số thập phân này là kết quả làm tròn, không phải giá trị đúng của căn.

Một căn thức có thể nhận cả số âm và số không

Xét \(J = \sqrt[3]{\frac{2x + 1}{x-3}}\). Muốn biết biểu thức có nghĩa hay không, hãy đọc từ trong ra ngoài. Phân thức bên trong xác định khi \(x\) khác 3. Sau khi có một số thực làm đối số, căn bậc ba luôn thực hiện được. Do đó không cần thêm điều kiện phân thức không âm. Đây là chỗ dễ nhầm nếu em quen kiểm dấu biểu thức dưới căn bậc hai.

Chẳng hạn tại \(x = 0\), phân thức bằng \(\frac{-1}{3}\), nên căn bậc ba cũng âm và vẫn có nghĩa. Tại \(x = \frac{-1}{2}\), tử bằng không còn mẫu khác không, nên giá trị của \(J\) là không. Tại \(x = 4\), phân thức bằng chín, cho một căn bậc ba dương. Ba lần thay số kiểm tra được ba dấu, nhưng chỉ điều kiện mẫu mới cho biết chính xác giá trị nào bị loại.

Muốn kiểm một giá trị căn bậc ba, hãy lập phương kết quả và so với đúng đối số ban đầu. Chẳng hạn nếu kết quả của trường hợp phân thức âm lại là số dương, lập phương số dương không thể cho đối số ấy. Đây là phép kiểm dấu trước khi cần tìm số gần đúng. Với bài toán độ dài, đọc thêm yêu cầu của tình huống: một giá trị có nghĩa về đại số chưa chắc là một độ dài phù hợp.

Khi ghi đáp số, nên tách hai câu: biểu thức có nghĩa trên miền nào, và tại giá trị đang thế thì kết quả là bao nhiêu. Nếu đề không yêu cầu làm tròn, có thể giữ căn thức chính xác thay vì tự đổi sang thập phân. Giữ đúng kí hiệu sẽ giúp phân biệt giá trị bằng với giá trị xấp xỉ.

Điểm cần nhớ trước bài luyện tiếp theo

Căn bậc ba thực là duy nhất và giữ dấu của số dưới căn. Căn của lập phương trả lại biểu thức ban đầu, không tự thêm giá trị tuyệt đối. Số âm được phép xuất hiện dưới căn bậc ba, nhưng các phép chia hay biểu thức khác bên trong vẫn phải có nghĩa.

Phạm vi được đối chiếu với SGK Toán 9 Tập 1 của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, Bài 10, trang 60–62. Khi dùng máy tính, cần phân biệt kết quả đúng với kết quả hiển thị đã làm tròn và kiểm đáp án theo yêu cầu của đề.

Bài trước và bài sau của Toán 9

Bài trước: Bài 9. Biến đổi đơn giản và rút gọn biểu thức chứa căn thức bậc hai

Bài sau: Luyện tập chung sau Bài 10

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗