Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 9 · Tin giáo dục

Toán 9 Kết nối tri thức Bài 14: Cung và dây của một đường tròn

Phân biệt cung, dây, đường kính; tính số đo cung nhỏ, cung lớn và góc ở tâm. Ví dụ mới, hình đúng tỉ lệ và bài tập có lời giải từng ý.

Đường tròn tâm O với góc ở tâm AOB bằng 110 độ, dây AB nối hai đầu mút; cung nhỏ 110 độ và cung lớn 250 độ.

Cung và dây của một đường tròn là hai đối tượng khác nhau: dây là đoạn thẳng nối hai điểm trên đường tròn, còn cung là phần đường tròn giữa hai đầu mút. Góc ở tâm có đỉnh tại tâm và dùng để xác định số đo cung. Số đo cung tính bằng độ không phải độ dài của cung tính bằng centimet hay mét.

Bài 14 Toán 9 Kết nối tri thức thuộc Chương V, Tập 1, nằm sau Bài 13 Mở đầu về đường tròn và trước Bài 15 về độ dài cung, diện tích hình quạt và hình vành khuyên. Bài viết tập trung nhận dạng dây, đường kính, cung nhỏ, cung lớn, góc ở tâm và tính số đo cung, chưa áp dụng công thức độ dài cung của bài sau.

Dây cung và đường kính

Lấy hai điểm phân biệt A, B trên đường tròn tâm O, bán kính R dương. Đoạn thẳng AB là một dây cung. Nếu dây AB đi qua tâm O thì AB là đường kính và có độ dài 2R. Mọi đường kính đều là dây, nhưng không phải mọi dây đều là đường kính.

Đoạn OA là bán kính, không phải một dây của đường tròn đang xét vì O không nằm trên đường tròn. Muốn xác định một đoạn có là dây hay không, phải kiểm cả hai đầu mút thuộc đường tròn. Chỉ thấy đoạn nằm bên trong hình tròn chưa đủ để gọi là dây.

Trong một đường tròn bán kính 7 cm, mọi đường kính dài 14 cm. Một dây dài 10 cm không phải đường kính vì ngắn hơn 14 cm. Nếu đề cho dây dài đúng 14 cm thì đó là đường kính, đi qua tâm. Nhận xét này dùng trong cùng đường tròn bán kính đã biết.

Vì sao đường kính là dây dài nhất?

Với dây AB không đi qua O, ba điểm A, O, B tạo thành một tam giác không suy biến. Bất đẳng thức tam giác cho \(AB\lt AO+OB=2R\). Nếu dây đi qua tâm, A và B nằm ở hai phía của O, nên \(AB=AO+OB=2R\).

Vậy mọi dây đều có độ dài không vượt quá 2R; dấu bằng xảy ra khi dây là đường kính. Cách chứng minh này giải thích cả trường hợp nhỏ hơn và trường hợp bằng, thay vì chỉ dựa vào hình vẽ trông dài hay ngắn.

Không viết mọi dây đều nhỏ hơn đường kính vì bản thân đường kính cũng là một dây. Phát biểu đúng là đường kính là dây lớn nhất, hoặc dây không đi qua tâm ngắn hơn đường kính. Khi một bài cần dấu nhỏ hơn nghiêm ngặt, phải chứng minh dây đó không phải đường kính.

Hai đầu mút tạo ra hai cung

Hai điểm phân biệt A và B chia đường tròn thành hai cung cùng đầu mút. Nếu A và B không đối nhau qua tâm, một cung ngắn hơn nửa đường tròn được gọi là cung nhỏ, phần còn lại là cung lớn. Dây AB là đoạn thẳng chung nối hai đầu mút, không phải một trong hai cung.

Khi A và B là hai đầu đường kính, hai cung đều là nửa đường tròn. Khi đó không gọi một cung là cung nhỏ còn cung kia là cung lớn. Mỗi nửa đường tròn có số đo \(180^\circ\) và hai nửa tạo thành cả đường tròn \(360^\circ\).

Để tránh nhầm, có thể dùng một điểm M nằm trên cung cần nói và gọi cung AMB. Điểm M chỉ đường đi dọc đường tròn từ A đến B. Với cùng hai đầu mút, nếu M nằm trên cung lớn thì tên AMB chỉ cung lớn, không tự động có nghĩa cung nhỏ AB.

Góc ở tâm và số đo cung

Góc ở tâm có đỉnh trùng với tâm đường tròn. Khi hai cạnh góc là các tia OA và OB, góc AOB chắn cung nhỏ AB trong trường hợp góc không bẹt. Số đo cung nhỏ bằng số đo góc ở tâm chắn nó. Cung lớn có số đo bằng \(360^\circ\) trừ số đo cung nhỏ cùng hai đầu mút.

Ví dụ \(\angle AOB=110^\circ\). Cung nhỏ AB có số đo \(110^\circ\), cung lớn AB có số đo \(250^\circ\). Không lấy \(180^\circ - 110^\circ\) để tìm cung lớn: \(180^\circ\) là nửa vòng, trong khi hai cung cùng đầu mút tạo cả vòng \(360^\circ\).

Một góc có đỉnh nằm trên đường tròn hoặc ở một điểm khác tâm không phải góc ở tâm. Vì vậy không được nhìn bất kỳ góc nào có hai cạnh đi qua A, B rồi gán số đo góc ấy cho cung AB. Trước khi tính, hãy kiểm tra chữ ở giữa tên góc có đúng là tâm O hay không.

Trong phạm vi bài, kí hiệu góc AOB được dùng theo góc không lớn hơn \(180^\circ\); số đo cung lớn được tính bằng phần bù tới \(360^\circ\). Không tự gọi một cung lớn \(250^\circ\) là góc AOB \(250^\circ\) rồi trộn hai cách quy ước mà không giải thích.

Cộng số đo cung cần biết vị trí điểm

Giả sử M nằm bên trong cung nhỏ AB và theo chiều đi trên cung ấy ta gặp lần lượt A, M, B. Nếu cung AM đo \(35^\circ\) và cung MB đo \(70^\circ\) thì cung nhỏ AB đo \(105^\circ\). Cung lớn AB còn lại đo \(255^\circ\).

Điều kiện M thuộc đúng cung đang xét là quan trọng. Nếu M nằm trên cung lớn AB, tổng số đo của hai phần AM và MB theo đường đi qua M là số đo cung lớn, không phải cung nhỏ. Một tên cung dùng ba điểm giúp ghi rõ đường đi đó.

Cũng cần phân biệt các cung AM, MB đang được cộng với những cung khác có cùng đầu mút. Không lấy hai cung lớn rồi cộng như hai phần liền nhau. Hình vẽ cần thể hiện thứ tự các điểm; nếu đề không cho vị trí đủ rõ thì phải xét trường hợp thay vì đoán.

Dây, bán kính và khoảng cách đến tâm

Cho đường tròn bán kính 10 cm, dây AB dài 12 cm và O không thuộc AB. Gọi H là trung điểm AB. Vì \(OA=OB\) nên tam giác OAB cân tại O; đường trung tuyến OH đồng thời vuông góc AB. Vì vậy OH là khoảng cách từ tâm đến đường thẳng chứa dây.

Ta có \(AH = 6\text{ cm}\). Trong tam giác vuông OHA, \(OH=\sqrt{OA^2-AH^2}=\sqrt{100-36}=8\text{ cm}\). Không dùng cả độ dài \(AB = 12\text{ cm}\) thay cho AH, vì tam giác vuông đang xét chỉ chứa nửa dây.

Đường OH cũng chia đôi góc AOB trong tam giác cân. Nếu \(\angle AOB=2\alpha\) thì \(\tan\alpha=\frac{AH}{OH}=\frac68=\frac34\). Từ đó \(\alpha\approx36{,}87^\circ\) và số đo cung nhỏ AB xấp xỉ \(73{,}74^\circ\). Giữ giá trị chưa làm tròn của α trước khi nhân 2 để hạn chế sai số.

Đường tròn tâm O, bán kính OA 10 cm và dây AB 12 cm. H là trung điểm; AH 6 cm và OH vuông góc với AB, dài 8 cm.
\(OH\perp AB\) tại trung điểm H; tam giác OHA có các cạnh 6, 8, 10.

Nửa đường tròn và khoảng cách lớn nhất đến đường kính

Cho nửa đường tròn đường kính CD, tâm O, bán kính R. Với điểm M trên nửa đường tròn, gọi K là hình chiếu vuông góc của M lên đường thẳng CD. Khi M không phải đầu mút và K khác O, xét tam giác vuông MOK: đoạn MK là cạnh góc vuông còn \(MO=R\) là cạnh huyền, nên \(MK\lt R\).

Nếu K trùng O thì \(MK=MO=R\). Nếu M là một đầu mút đường kính, khoảng cách đến đường thẳng CD bằng 0. Như vậy khoảng cách từ M đến đường kính không lớn hơn R, và đạt R tại điểm chính giữa cung nửa đường tròn, nơi OM vuông góc CD.

Điều này không có nghĩa mọi điểm trên nửa đường tròn đều cách đường kính một khoảng bằng bán kính. Bán kính là khoảng cách tới tâm, còn khoảng cách tới đường thẳng phải đo theo đoạn vuông góc. Hai loại khoảng cách chỉ trùng nhau ở vị trí đặc biệt vừa nêu.

Số đo cung trong mô hình đồng hồ

Xét mô hình đồng hồ chạy đều do bài viết tự đặt, không dùng hình hoặc dữ kiện của ví dụ trong sách: kim phút đi một vòng \(360^\circ\) trong 60 phút, nên mỗi phút quét \(6^\circ\). Trong 25 phút, đầu kim phút vạch cung theo chiều chuyển động có số đo \(150^\circ\). Kim giờ đi một vòng trong 12 giờ, tức 720 phút, nên mỗi phút quét \(0{,}5^\circ\); trong 25 phút quét \(12{,}5^\circ\).

Nếu xét 40 phút, kim phút quét \(240^\circ\), tương ứng cung lớn theo đường đi của đầu kim. Góc nhỏ giữa vị trí đầu và cuối lại bằng \(120^\circ\). Hai đại lượng khác nhau: một là cung được vạch theo chuyển động, một là góc nhỏ giữa hai tia bán kính cuối và đầu.

Các tính toán này dùng mô hình quay đều lí tưởng, không phải phép đo một đồng hồ cụ thể. Độ dài kim không làm thay đổi số độ quét trong cùng thời gian, nhưng sẽ làm thay đổi độ dài quãng đường đầu kim đi được. Công thức độ dài cung được học ở bài sau.

Bài tập tự luyện

Mỗi ý dưới đây là một yêu cầu riêng. Với câu số đo cung, hãy nêu rõ cung nhỏ hay cung lớn. Với câu về dây, kiểm xem cần độ dài dây, bán kính hay khoảng cách từ tâm, vì các đoạn này có thể xuất hiện cùng một hình.

Nhóm 1. Dây và đường kính

Cho đường tròn bán kính 9 cm.

a) Tính đường kính.

b) Một dây dài 14 cm có thể là đường kính không?

c) Một đoạn nối hai điểm trên đường tròn dài 18 cm có đi qua tâm không? Giải thích.

Nhóm 2. Số đo hai cung

a) Góc ở tâm AOB bằng \(125^\circ\). Tính số đo cung nhỏ và cung lớn AB.

b) A và B là hai đầu đường kính. Tính số đo mỗi cung AB.

c) M nằm trong cung nhỏ AB, các phần AM và MB trên cung đó đo \(40^\circ\) và \(65^\circ\). Tính cung nhỏ AB và cung lớn còn lại.

Nhóm 3. Dây và tam giác vuông

Cho đường tròn tâm O bán kính 13 cm, dây AB dài 10 cm, H là trung điểm AB.

a) Giải thích vì sao \(OH\perp AB\).

b) Tính OH.

c) Nếu \(\angle AOB=2\alpha\), tính \(\tan\alpha\).

Nhóm 4. Mô hình quay đều

a) Trong 20 phút, kim phút quét bao nhiêu độ?

b) Trong cùng thời gian, kim giờ quét bao nhiêu độ?

c) Trong 35 phút, cung theo chuyển động của kim phút có số đo bao nhiêu? Góc nhỏ giữa vị trí đầu và cuối bằng bao nhiêu?

Lời giải từng ý

Nhóm 1

a) Đường kính bằng \(2 \times 9 = 18\text{ cm}\). Đây là độ dài lớn nhất của một dây trên đường tròn này.

b) Không. Dây dài 14 cm nhỏ hơn 18 cm nên không phải đường kính. Kết luận dựa vào bán kính đã cho, không phải hình vẽ.

c) Có. Dây đạt độ dài \(2R = 18\text{ cm}\) nên là đường kính và đi qua tâm. Nếu không qua tâm, bất đẳng thức tam giác sẽ cho độ dài nhỏ hơn 18 cm.

Nhóm 2

a) Cung nhỏ AB đo \(125^\circ\), cung lớn đo \(360^\circ - 125^\circ = 235^\circ\). Hai số đo cộng bằng \(360^\circ\).

b) Mỗi cung là một nửa đường tròn, có số đo \(180^\circ\). Không có sự phân biệt cung lớn và cung nhỏ trong trường hợp này.

c) Cung nhỏ AB đo \(40^\circ + 65^\circ = 105^\circ\). Cung lớn còn lại đo \(360^\circ - 105^\circ = 255^\circ\). Việc cộng hợp lệ vì M nằm trên đúng cung nhỏ đã nêu.

Nhóm 3

a) \(OA=OB=13\text{ cm}\) nên tam giác OAB cân tại O. Trung tuyến OH ứng với đáy AB cũng là đường cao, do đó \(OH\perp AB\).

b) \(AH = 5\text{ cm}\). Pythagore trong tam giác OHA cho \(OH=\sqrt{169-25}=12\text{ cm}\). Đây là khoảng cách tới dây, không phải bán kính 13 cm.

c) OH là phân giác góc ở đỉnh O của tam giác cân nên \(\angle AOH=\alpha\). Trong tam giác vuông OHA, \(\tan\alpha=\frac{AH}{OH}=\frac5{12}\).

Nhóm 4

a) Kim phút quét \(20 \times 6^\circ = 120^\circ\). Cung theo chuyển động ngắn hơn nửa vòng.

b) Kim giờ quét \(20 \times 0{,}5^\circ = 10^\circ\). Không dùng tốc độ \(6^\circ\) mỗi phút của kim phút cho kim giờ.

c) Cung được vạch theo chuyển động đo \(35 \times 6^\circ = 210^\circ\). Góc nhỏ giữa hai tia đầu và cuối bằng \(360^\circ - 210^\circ = 150^\circ\). Hai kết quả trả lời hai câu hỏi khác nhau.

Tổng kết trước khi học độ dài cung

Dây là đoạn thẳng, cung là phần đường tròn. Đường kính là dây lớn nhất. Số đo cung nhỏ bằng góc ở tâm chắn cung; số đo cung lớn lấy \(360^\circ\) trừ phần nhỏ. Khi cộng cung cần biết thứ tự điểm, khi tính khoảng cách cần xác định đoạn vuông góc và khi mô tả chuyển động cần phân biệt cung đã quét với góc nhỏ cuối cùng.

Phạm vi được đối chiếu với SGK Toán 9 Tập 1 của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Bài tiếp theo mới chuyển từ số đo bằng độ sang độ dài cung và diện tích các hình liên quan.

Nguồn đối chiếu: SGK Toán 9 Kết nối tri thức với cuộc sống, Tập 1 (NXBGDVN), trang 87–90. Ví dụ và bài tập tự biên soạn.

Bài trước và bài sau của Toán 9

Bài trước: Bài 13. Mở đầu về đường tròn

Bài sau: Bài 15. Độ dài của cung tròn. Diện tích hình quạt tròn và hình vành khuyên

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗