Luyện tập chung sau Bài 12 của Toán 9 Kết nối tri thức, tập một, kết nối tỉ số lượng giác với cách tìm cạnh và góc trong tam giác vuông. Mục này đứng trước Bài tập cuối chương IV. Bài viết sử dụng các đề tự biên soạn để luyện nhận dạng tam giác vuông, chọn đúng tỉ số, dựng đường phụ và kiểm tra độ chính xác của kết quả.
Trong một hình lớn, không phải góc nào cũng thuộc cùng tam giác với đoạn cần tìm. Một hình thang, hình chữ nhật hoặc tam giác có đường cao có thể chứa nhiều tam giác vuông. Bước quan trọng nhất là chỉ ra tam giác nào đang được dùng, đỉnh nào vuông, góc nhọn nào đang xét và hai cạnh nào đã biết hoặc cần tính.
1. Một quy trình dùng được cho nhiều dạng hình
Trước hết, ghi các dữ kiện bằng chữ và xác định đơn vị. Tiếp theo, khoanh tam giác vuông có liên quan, gọi tên cạnh huyền rồi phân biệt cạnh đối với cạnh kề theo góc đang xét. Sau đó mới chọn sin, cos hoặc tan. Nếu đã biết hai cạnh, định lí Pythagore thường cho cạnh thứ ba ngắn gọn hơn việc tính góc rồi tính ngược lại.
Để tìm cạnh đối khi biết cạnh huyền và góc, dùng cạnh đối bằng cạnh huyền nhân sin. Để tìm cạnh kề với cùng dữ kiện, dùng côsin. Nếu biết hai cạnh góc vuông hoặc cần liên hệ chúng trực tiếp, dùng tang hoặc côtang. Những câu này chỉ có ý nghĩa khi tam giác thực sự vuông, không áp dụng nguyên xi cho một tam giác bất kỳ.
Góc còn lại của tam giác vuông bằng chín mươi độ trừ góc nhọn đã biết. Hai góc nhọn phụ nhau nên sin góc này bằng cos góc kia, tang góc này bằng cot góc kia. Nhờ đó có thể suy ra tỉ số của góc thứ hai mà không tính lại từ đầu, nhưng vẫn nên kiểm tra cạnh đối và cạnh kề đã đổi vai trò đúng chưa.
2. Bài cơ bản: đủ cạnh rồi mới tìm góc
Đề bài tự soạn
a) Tam giác MNP vuông tại M, \(MN=9\,\mathrm{cm}\) và \(MP=12\,\mathrm{cm}\). Tính NP.
b) Tính bốn tỉ số lượng giác của góc N, rồi suy ra các tỉ số của góc P.
c) Tính số đo hai góc nhọn, làm tròn đến độ. Kiểm tra tổng của chúng bằng cách dùng giá trị chưa làm tròn.
Lời giải
a) Áp dụng Pythagore trong tam giác vuông tại M, \(NP^2=9^2+12^2=225\). Vì NP là độ dài dương nên \(NP=15\,\mathrm{cm}\). Cạnh này dài hơn chín và mười hai, phù hợp vai trò cạnh huyền. Việc chọn dấu dương là do ý nghĩa hình học, không phải một quy tắc bỏ nghiệm tùy tiện.
b) Với góc N, cạnh đối là MP và cạnh kề là MN. Do đó \(\sin N=\frac{12}{15} = \frac{4}{5}\), \(\cos N=\frac{9}{15} = \frac{3}{5}\), \(\tan N=\frac{12}{9} = \frac{4}{3}\) và \(\cot N=\frac{3}{4}\). Với góc P, các giá trị lần lượt là \(\sin P=\frac{3}{5}\), \(\cos P=\frac{4}{5}\), \(\tan P=\frac{3}{4}\) và \(\cot P=\frac{4}{3}\).
c) Từ \(\tan N=\frac{4}{3}\), dùng hàm tìm góc trong chế độ độ được \(\angle N\approx53{,}1301^\circ\). \(\angle P=90^\circ-\angle N\approx36{,}8699^\circ\). Làm tròn đến độ cho \(\angle N\approx53^\circ\) và \(\angle P\approx37^\circ\). Tổng hai giá trị gốc bằng chín mươi độ; các số làm tròn là cách trình bày đáp số, không phải dữ kiện mới.
3. Đường cao chia hình thành hai tam giác vuông
Cho tam giác ABC có đường cao AH, trong đó H nằm giữa B và C. Giả sử \(BH=8\,\mathrm{cm}\), \(HC=6\,\mathrm{cm}\) và \(AH=6\,\mathrm{cm}\). Các độ dài này là dữ kiện giả định của bài tập, không được suy bằng cách đo hình minh họa. Vì \(AH\perp BC\) nên ABH và ACH đều là tam giác vuông tại H.
Câu hỏi
a) Tính AB, AC và BC, giữ dạng chính xác với căn thức khi có thể.
b) Tính góc B và góc C, làm tròn đến độ khi cần.
c) Tính góc BAC. Một bạn nói góc này bằng \(90^\circ\) vì hình có đường cao. Nhận xét ấy đúng hay sai?
Lời giải
a) Trong ABH, \(AB^2=8^2+6^2=100\) nên \(AB=10\,\mathrm{cm}\). Trong ACH, \(AC^2=6^2+6^2=72\) nên \(AC=6\sqrt2\,\mathrm{cm}\). Vì H nằm giữa B và C nên \(BC=BH+HC=14\,\mathrm{cm}\). Nếu thiếu giả thiết nằm giữa thì không được tự động cộng hai đoạn để kết luận như vậy.
b) Trong ABH, \(\tan B=\frac{AH}{BH}=\frac68=\frac34\), suy ra \(\angle B\approx36{,}8699^\circ\approx37^\circ\). Tam giác ACH vuông cân vì \(AH=HC\) nên \(\angle C=45^\circ\) chính xác. Không cần dùng máy cho góc bốn mươi lăm độ nếu đã nhận được tính chất vuông cân.
c) Theo tổng ba góc của tam giác, \(\angle BAC=180^\circ-\angle B-\angle C\approx98{,}1301^\circ\approx98^\circ\). Nhận xét của bạn sai: đường cao tạo góc vuông tại H, không tạo góc vuông tại A. Góc BAC là tổng hai góc BAH và HAC, không phải một góc của riêng tam giác vuông nhỏ.
Ở ví dụ này góc A tù nhưng cách giải vẫn chỉ dùng tỉ số của góc nhọn trong các tam giác vuông nhỏ. Không cần đưa công thức lượng giác của góc tù vào bài học. Khi một hình có vẻ phức tạp, dựng hoặc nhận ra đường cao thường giúp đưa vấn đề về những tam giác đúng phạm vi kiến thức đã học.
4. Hình thang vuông: dùng chênh lệch độ cao
Xét mô hình hình thang vuông ABCD với A và D là góc vuông, AD nằm ngang dài \(12\,\mathrm m\); AB và DC thẳng đứng, lần lượt dài \(2\,\mathrm m\) và \(7\,\mathrm m\). Hai đỉnh B và C nằm cùng phía đối với đường thẳng AD. Đây là mô hình hình học giả định, không phải khuyến nghị thiết kế mái, đường dốc hoặc công trình.
Qua B kẻ đoạn \(BE\parallel AD\), gặp DC tại E. Tứ giác ABED là hình chữ nhật nên \(BE=AD=12\,\mathrm{m}\) và \(DE=AB=2\,\mathrm{m}\). Vì E nằm trên đoạn DC, \(EC=DC-DE=7-2=5\,\mathrm m\). Tam giác BEC vuông tại E; đây là tam giác cần dùng để tính cạnh nghiêng BC.
Theo Pythagore, \(BC^2=12^2+5^2=169\), nên \(BC=13\,\mathrm{m}\). Gọi α là góc nhọn giữa BC và phương ngang BE. Ta có \(\tan\alpha=\frac{EC}{BE}=\frac5{12}\), suy ra \(\alpha\approx22{,}6199^\circ\). Đổi phần thập phân sang phút rồi làm tròn, \(\alpha\approx 22^\circ37^{\prime}\). Không dùng \(\frac7{12}\) vì bảy là độ cao toàn bộ DC, không phải chênh lệch hai đầu của BC.
Có thể kiểm tra bằng \(\sin \alpha=\frac{5}{13}\) hoặc \(\cos \alpha=\frac{12}{13}\). Ba tỉ số phải cho cùng một góc khi dùng giá trị đầy đủ. Nếu tính BC qua một góc đã làm tròn đến phút, kết quả có thể hơi khác mười ba; đó là sai số làm tròn trung gian. Trong bài này dùng Pythagore cho độ dài chính xác rồi mới làm tròn góc là cách rõ ràng hơn.
5. Chọn dữ kiện và hiểu giới hạn mô hình
Trong mô hình đo chiều cao giả định, một điểm quan sát nằm trên mặt phẳng ngang cách chân cột \(18\,\mathrm m\). Góc nâng từ phương ngang qua điểm quan sát đến đỉnh cột bằng \(30^\circ\). Nếu điểm quan sát được coi cùng độ cao với chân cột, phần cao cần tìm bằng \(18\tan30^\circ=6\sqrt3\,\mathrm m\approx10{,}4\,\mathrm m\).
Nếu điểm quan sát cao hơn mặt đất \(1{,}5\,\mathrm m\) và mặt đất ở hai vị trí ngang nhau, tổng chiều cao cột phải cộng thêm \(1{,}5\,\mathrm m\), được \((6\sqrt3+1{,}5)\,\mathrm m\approx11{,}9\,\mathrm m\). Hai đáp án thuộc hai mô hình khác nhau. Không được tự thêm hoặc bỏ độ cao mắt khi đề chưa nói, cũng không suy rằng mặt đất luôn bằng phẳng trong một tình huống thực tế.
Ví dụ trên chỉ luyện lập tam giác vuông trên giấy. Nó không xác nhận độ an toàn khi đo đạc ngoài trời hoặc cho phép tiếp cận nơi nguy hiểm. Các kích thước được cho sẵn, không yêu cầu học sinh cung cấp vị trí, ảnh hoặc thông tin cá nhân. Trong ứng dụng thật, sai số đo và điều kiện địa hình cần được xem xét riêng.
6. Những lỗi nên phát hiện trước khi nộp bài
Lỗi thứ nhất là lấy nhầm cạnh huyền. Hãy tìm cạnh đối diện góc vuông của đúng tam giác đang xét, không chọn cạnh dài nhất trên toàn bộ hình. Lỗi thứ hai là dùng cạnh kề thay cho cạnh đối khi đổi góc. Lỗi thứ ba là quên trừ phần độ cao đã có, như lấy toàn bộ DC trong bài hình thang.
Lỗi thứ tư là làm tròn quá sớm. Nên lưu kết quả đầy đủ trong tính toán rồi làm tròn ở câu kết luận theo yêu cầu của đề. Khi đổi độ thập phân sang phút, nhân phần thập phân với sáu mươi, không nhân với một trăm. Dấu xấp xỉ đi cùng kết quả gần đúng; kết quả căn thức chính xác có thể giữ dấu bằng.
Một phép kiểm nhanh là so độ dài: cạnh huyền phải dài hơn mỗi cạnh góc vuông; cạnh đối hoặc cạnh kề tính từ cạnh huyền và góc nhọn phải nhỏ hơn cạnh huyền. Sin và cos của góc nhọn nằm giữa không và một; tang có thể lớn hơn một. Các kiểm tra này không thay chứng minh nhưng giúp bắt lỗi nhập số hoặc đảo tỉ số.
7. Tổng kết trước phần cuối chương
Trong mục luyện tập này, mỗi bài đều có thể bắt đầu bằng một câu rõ ràng: xét tam giác nào, vuông tại đâu. Sau đó mới lựa chọn Pythagore hoặc tỉ số lượng giác. Giữ giả thiết vị trí điểm và đơn vị giúp lời giải có thể kiểm chứng, ngay cả khi hình vẽ được phóng to hoặc thu nhỏ trên thiết bị.
Sau Luyện tập chung này, mục chính thức tiếp theo là Bài tập cuối chương IV. Phần đó ôn rộng hơn, còn bài hiện tại tập trung phối hợp Bài 11 và Bài 12 qua tam giác cơ bản, đường cao và hình thang. Khi làm lại, hãy tự ghi lý do chọn mỗi tỉ số thay vì chỉ ghi một dãy phép bấm máy.
Khi có nhiều tam giác vuông trong cùng một hình, em có thể lập một bảng ba cột. Cột đầu ghi tên tam giác và đỉnh vuông. Cột thứ hai ghi góc nhọn đang xét, cột cuối ghi cạnh đối, cạnh kề và cạnh huyền ứng với góc ấy. Nếu chuyển sang dùng một tam giác khác thì lập một hàng mới. Cách trình bày này ngăn việc lấy một cạnh thuộc hình lớn làm cạnh đối trong tam giác nhỏ chỉ vì hai tên điểm trông quen.
Khi kiểm góc của tam giác có đường cao, hãy đọc lại giả thiết về thứ tự các điểm. Nếu chân đường cao nằm giữa hai đầu đoạn đáy thì hai góc ở đáy được lấy trực tiếp từ hai tam giác nhỏ. Nếu chân đường cao nằm ngoài đoạn đáy, cách cộng đoạn và cách xác định góc có thể đổi; không bê nguyên lời giải sang cấu hình khác. Một hình minh họa chỉ giúp theo dõi vị trí đã nêu, không thay thế điều kiện đó.
Trong ví dụ hình thang, nên ghi một dòng riêng cho chênh lệch giữa hai độ cao. Sau đó đặt câu hỏi: đoạn nào song song phương ngang và đoạn nào vuông góc với phương ngang? Chọn đúng hai đoạn này sẽ cho đúng tỉ số tang. Nếu một độ dài là tổng từ đáy lên đỉnh, còn độ dài kia chỉ thuộc tam giác ở phần trên, cần kiểm tra lại trước khi lập tỉ số. Đừng trộn các đoạn từ hai phần khác nhau của hình.
Khi trình bày đáp số gần đúng, em nên phân biệt rõ kết quả trung gian với kết quả cuối. Một số đo góc viết theo độ thập phân chưa phải cách viết theo độ và phút. Hãy giữ đủ chữ số đến lúc đổi đơn vị, rồi làm tròn một lần theo yêu cầu. Với cạnh tìm được bằng định lí Pythagore, có thể giữ căn thức chính xác trong lời giải; chỉ đổi sang số gần đúng nếu đề cần một độ dài dưới dạng thập phân.
Nguồn đối chiếu: SGK Toán 9, tập một, Kết nối tri thức với cuộc sống, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, trang 79–80. Các đề và lời giải do ClassOn biên soạn.
Bài trước và bài sau của Toán 9
Bài trước: Bài 12. Một số hệ thức giữa cạnh, góc trong tam giác vuông và ứng dụng
Bài sau: Bài tập cuối chương IV