Bài 31 Toán 9 Kết nối tri thức giới thiệu hình trụ và hình nón qua bán kính đáy, chiều cao, đường sinh và hình khai triển. Điểm dễ nhầm nhất là đường sinh của hình nón không bằng chiều cao: diện tích xung quanh dùng đường sinh, còn thể tích dùng chiều cao vuông góc với đáy. Bài viết hướng dẫn nhận dạng trước khi thay số, rồi luyện những tình huống toán học giả định.
Cần biết gì và sẽ làm được gì?
Em cần nhớ chu vi đường tròn \(2\pi r\), diện tích hình tròn \(\pi r^{2}\), diện tích hình chữ nhật và định lí Pythagore. Các độ dài trong cùng một phép tính phải cùng đơn vị. Nếu đề cho đường kính d, phải đổi thành bán kính \(r = d/2\) trước khi dùng công thức chứa r.
Sau bài học, em có thể chỉ ra trục quay, nhận diện hai loại hình, mô tả phần mặt bên khi trải phẳng và chọn đúng công thức. Các kích thước trong ví dụ được đặt ra để luyện tập, không phải dữ liệu sản phẩm thật. Khi nói sức chứa, bài sẽ nêu rõ đó là kích thước bên trong hoặc bỏ qua độ dày; không đồng nhất kích thước ngoài của vỏ với dung tích.
Hình trụ được tạo như thế nào?
Quay một hình chữ nhật quanh một cạnh cố định của nó một vòng tạo ra hình trụ đang xét trong chương trình. Cạnh cố định trở thành trục, độ dài cạnh ấy là chiều cao h. Cạnh vuông góc với trục quét thành hình tròn đáy, độ dài của nó là bán kính r.
Hình trụ có hai đáy là hai hình tròn bằng nhau, nằm trong hai mặt phẳng song song. Khoảng cách giữa hai đáy là chiều cao. Những vị trí của cạnh hình chữ nhật đối diện trục tạo các đường sinh; với hình trụ tròn xoay này, mọi đường sinh đều có độ dài bằng h.
Nếu một hình chữ nhật có các cạnh 5 cm và 9 cm, quay quanh cạnh 9 cm cho hình trụ cao 9 cm, bán kính 5 cm. Quay quanh cạnh 5 cm lại cho chiều cao 5 cm, bán kính 9 cm. Hai cách dùng cùng một hình chữ nhật nhưng tạo hai hình trụ khác nhau; đừng lấy cạnh dài làm chiều cao chỉ theo thói quen.
Khai triển hình trụ và ý nghĩa công thức
Cắt mặt xung quanh theo một đường sinh rồi trải phẳng, ta được hình chữ nhật có một cạnh là h, cạnh kia là chu vi đáy \(2\pi r\). Vì thế diện tích xung quanh \(S_{\mathrm{xq}} = 2\pi rh\). Hai hình tròn đáy không nằm trong diện tích này. Nếu cần diện tích toàn bộ mặt của hình trụ kín, cộng thêm \(2\pi r^{2}\).
Thể tích hình trụ bằng diện tích một đáy nhân chiều cao: \(V = \pi r^{2}h\). Đây là đại lượng đo phần không gian chiếm chỗ của khối, khác với diện tích lớp vỏ bên ngoài. Nếu r và h tính bằng cm, Sxq có đơn vị \(\mathrm{cm}^{2}\), còn V có đơn vị \(\mathrm{cm}^{3}\).
Với một ống mô hình không có cả hai đáy, phần vật liệu chỉ gồm mặt xung quanh. Với hộp không nắp nhưng có đáy dưới, diện tích vật liệu lí tưởng là \(S_{\mathrm{xq}} + \pi r^{2}\). Với hộp kín hai đáy, là \(S_{\mathrm{xq}} + 2\pi r^{2}\). Những biểu thức này chưa bao gồm mép dán, phần chồng, độ dày hoặc hao hụt vật liệu.
Ví dụ 1: hộp trụ không nắp
Một hộp hình trụ giả định có đường kính đáy 10 cm, chiều cao 7 cm. Bỏ qua độ dày và chỉ tính mặt bên cùng một đáy. Bán kính là 5 cm, nên diện tích xung quanh bằng \(2\pi \times 5 \times 7 = 70\pi \,\mathrm{cm}^{2}\). Diện tích một đáy bằng \(\pi \times 5^{2} = 25\pi \,\mathrm{cm}^{2}\).
Diện tích phần vật liệu được yêu cầu là \(70\pi + 25\pi = 95\pi \,\mathrm{cm}^{2}\). Thể tích hình trụ theo cùng kích thước là \(\pi \times 5^{2} \times 7 = 175\pi \,\mathrm{cm}^{3}\). Không cộng diện tích vào thể tích, vì hai đại lượng khác đơn vị và khác ý nghĩa.
Nếu đề thay bằng chỉ dán nhãn kín mặt bên, đáp án diện tích sẽ là \(70\pi \,\mathrm{cm}^{2}\), không phải \(95\pi \). Nếu thay bằng hộp kín, diện tích lí tưởng là \(120\pi \,\mathrm{cm}^{2}\). Đọc cụm từ mô tả mặt cần tính là một bước của lời giải, không phải thông tin phụ có thể bỏ qua.
Hình nón: phân biệt ba đoạn quan trọng
Quay tam giác SOA vuông tại O quanh cạnh SO cố định một vòng tạo hình nón đỉnh S. Cạnh SO là chiều cao h, cạnh OA là bán kính đáy r, cạnh huyền SA là đường sinh l. Đáy là hình tròn tâm O. Đường cao đi từ đỉnh đến tâm đáy và vuông góc với mặt phẳng đáy.
Trong tam giác vuông SOA, có \(l^{2} = h^{2} + r^{2}\). Vì r và h đều dương với hình nón không suy biến, l lớn hơn h và lớn hơn r. Nếu biết l và r, tính \(h = \sqrt{l^{2} - r^{2}}\), với điều kiện \(l > r\). Nếu số liệu cho l nhỏ hơn hoặc bằng r trong yêu cầu một hình nón có chiều cao dương, cần kiểm lại dữ kiện.
Đường sinh có nhiều vị trí trên mặt bên nhưng cùng độ dài. Không dùng cạnh nghiêng đó làm chiều cao trong công thức thể tích. Ngược lại, không lấy chiều cao h thay l khi tính diện tích mặt xung quanh; hai cách thay nhầm có thể cho số dương nhưng vẫn sai hình học.
Khai triển hình nón và công thức
Mặt bên hình nón trải phẳng thành một hình quạt tròn có bán kính bằng l. Độ dài cung ngoài của quạt bằng chu vi đáy hình nón, tức \(2\pi r\). Bán kính của hình quạt không phải r: r thuộc hình tròn đáy, còn l thuộc hình quạt của mặt bên.
Từ diện tích hình quạt, ta có \(S_{\mathrm{xq}} = \pi rl\). Nếu cần cả mặt bên và đáy của hình nón kín, cộng \(\pi r^{2}\). Thể tích hình nón là \(V = \pi r^{2}h/3\). Với hình trụ có cùng bán kính và cùng chiều cao, thể tích hình nón bằng một phần ba thể tích hình trụ; phải giữ đúng hai điều kiện “cùng” ấy khi so sánh.
Góc ở tâm của hình quạt khai triển bằng \(360^{\circ} \times r/l\). Vì r nhỏ hơn l, góc này nhỏ hơn \(360^{\circ}\). Quan hệ ấy giúp kiểm lại một mô hình bằng giấy. Nó không cho phép coi mọi hình quạt bất kì đều tạo ra hình nón có chiều cao tùy ý, vì r, l và h phải thỏa Pythagore.
Ví dụ 2: tính chiều cao trước thể tích
Cho hình nón có bán kính đáy 9 cm và đường sinh 15 cm. Chiều cao \(h = \sqrt{15^{2} - 9^{2}} = \sqrt{144} = 12\) cm. Diện tích xung quanh bằng \(\pi \times 9 \times 15 = 135\pi \,\mathrm{cm}^{2}\). Thể tích bằng \(\pi \times 9^{2} \times 12/3 = 324\pi \,\mathrm{cm}^{3}\).
Trong ví dụ này, diện tích mặt bên dùng 15, thể tích dùng 12. Nếu yêu cầu diện tích cả mặt bên và đáy, kết quả là \(135\pi + 81\pi = 216\pi \,\mathrm{cm}^{2}\). Hình quạt khai triển có bán kính 15 cm và góc ở tâm \(360^{\circ} \times 9/15 = 216^{\circ}\).
Ví dụ 3: đổi đơn vị và ghép hai phần
Một mô hình chứa có phần bên trong là hình trụ, bán kính 0,2 m, chiều cao 0,5 m. Thể tích bằng \(\pi \times 0{,}2^{2} \times 0{,}5 = 0{,}02\pi \,\mathrm{m}^{3}\). Vì 1 \(m^{3} = 1000\) lít, thể tích này bằng \(20\pi \) lít, xấp xỉ 62,83 lít khi làm tròn đến hai chữ số thập phân.
Một vật thể giả định khác gồm hình trụ cao 8 cm và hình nón cao 4 cm ghép chung một mặt đáy bán kính 3 cm. Hai phần nằm ở hai phía của mặt ghép, chỉ chung mặt đó. Thể tích bằng \(72\pi + 12\pi = 84\pi \,\mathrm{cm}^{3}\). Đường sinh nón bằng \(\sqrt{3^{2} + 4^{2}} = 5\) cm.
Nếu chỉ tính mặt cong bên ngoài, không tính đáy tròn dưới cùng, diện tích là \(2\pi \times 3 \times 8 + \pi \times 3 \times 5 = 63\pi \,\mathrm{cm}^{2}\). Mặt tròn ở chỗ ghép nằm bên trong, không được cộng như mặt ngoài. Nếu tính thêm đáy dưới, mới cộng \(9\pi \) để được \(72\pi \,\mathrm{cm}^{2}\).
Bài tập tự luyện
Bài 1. Hình trụ
Hình trụ có bán kính 4 cm, chiều cao 9 cm.
a) Tính diện tích xung quanh.
b) Tính thể tích.
c) Tính tổng diện tích mặt bên và đúng một đáy.
Bài 2. Hình nón
Hình nón có bán kính 7 cm và đường sinh 25 cm.
a) Tính chiều cao.
b) Tính diện tích xung quanh.
c) Tính thể tích.
Bài 3. Chọn trục quay
Hình chữ nhật có hai cạnh 4 cm và 6 cm.
a) Quay quanh cạnh 6 cm: nêu bán kính, chiều cao và thể tích hình trụ.
b) Quay quanh cạnh 4 cm: nêu bán kính, chiều cao và thể tích hình trụ.
c) Thể tích ở câu b gấp bao nhiêu lần câu a?
Bài 4. Hình quạt và đơn vị
Một hình nón có bán kính đáy 6 cm, đường sinh 10 cm.
a) Tính chiều cao và góc của hình quạt khai triển.
b) Tính thể tích theo \(\mathrm{cm}^{3}\) rồi đổi sang lít.
c) Vì sao không thể lấy 10 cm làm chiều cao khi tính thể tích?
Lời giải từng ý
Giải bài 1
a) \(S_{\mathrm{xq}} = 2\pi \times 4 \times 9 = 72\pi \,\mathrm{cm}^{2}\).
b) \(V = \pi \times 4^{2} \times 9 = 144\pi \,\mathrm{cm}^{3}\).
c) Cộng đúng một đáy có diện tích \(16\pi \,\mathrm{cm}^{2}\), được \(88\pi \,\mathrm{cm}^{2}\). Nếu cộng hai đáy thì đang giải câu hỏi khác.
Giải bài 2
a) \(h = \sqrt{25^{2} - 7^{2}} = \sqrt{576} = 24\) cm.
b) \(S_{\mathrm{xq}} = \pi \times 7 \times 25 = 175\pi \,\mathrm{cm}^{2}\). Phải dùng đường sinh 25 cm.
c) \(V = \pi \times 7^{2} \times 24/3 = 392\pi \,\mathrm{cm}^{3}\). Phải dùng chiều cao 24 cm.
Giải bài 3
a) Cạnh trục dài 6 cm nên \(h = 6\) cm; bán kính \(r = 4\) cm. Thể tích bằng \(96\pi \,\mathrm{cm}^{3}\).
b) Cạnh trục dài 4 cm nên \(h = 4\) cm; bán kính \(r = 6\) cm. Thể tích bằng \(144\pi \,\mathrm{cm}^{3}\).
c) Tỉ số bằng \(144\pi /(96\pi ) = 3/2\). Cùng một hình chữ nhật không tạo ra cùng thể tích khi đổi cạnh làm trục.
Giải bài 4
a) \(h = \sqrt{10^{2} - 6^{2}} = 8\) cm. Góc hình quạt bằng \(360^{\circ} \times 6/10 = 216^{\circ}\); bán kính hình quạt là 10 cm.
b) \(V = \pi \times 6^{2} \times 8/3 = 96\pi \,\mathrm{cm}^{3}\). Vì \(1000\,\mathrm{cm}^{3}\) bằng 1 lít, kết quả bằng \(0{,}096\pi \) lít, xấp xỉ 0,302 lít khi làm tròn đến ba chữ số thập phân.
c) Đoạn 10 cm là đường sinh nghiêng, không vuông góc mặt đáy. Chiều cao vuông góc là 8 cm; dùng 10 thay 8 không đúng công thức thể tích.
Kiểm lại công thức và phần mặt cần tính
Trước khi thay số, ghi r, h, l kèm đơn vị và giải thích mỗi đoạn trên hình. Sau đó khoanh đúng phần mặt cần tính: chỉ mặt bên, mặt bên với một đáy hay toàn bộ mặt kín. Với vật ghép, loại mặt chung nằm bên trong khỏi tổng diện tích ngoài nhưng cộng thể tích các phần không chồng lấn.
Khi đổi đơn vị, nhớ độ dài, diện tích, thể tích có hệ số đổi khác nhau. Giữ \(\pi \) trong kết quả chính xác rồi làm tròn ở bước cuối nếu đề yêu cầu. Một đáp án hợp lí phải đồng thời đúng giá trị, đúng đơn vị và đúng phạm vi vật liệu hoặc không gian mà đề đã nêu.
Khi đọc hình, hãy ghi rõ số nào là bán kính và số nào là đường kính trước khi thay vào công thức. Cùng một nét vẽ có thể chứa cả bán kính đáy, chiều cao và đường sinh. Chỉ đổi đơn vị sau khi đã xác định loại đại lượng: độ dài, diện tích và thể tích không dùng cùng hệ số chuyển đổi.
Nguồn đối chiếu
Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam: Toán 9 Tập 2.
Bài trước và bài sau của Toán 9
Bài trước: Bài tập cuối chương IX
Bài sau: Bài 32. Hình cầu