Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 9 · Tin giáo dục

Bài tập cuối chương IX Toán 9: kiểm giả thiết hình học trước khi tính

Bài tập gốc về góc nội tiếp, tứ giác nội tiếp, hai bán kính và phép quay, có lời giải kiểm giả thiết và hình minh họa.

Tam giác nhọn ABC có các chân đường cao E và F, M là trung điểm BC. B, F, E, C nằm theo thứ tự trên cùng nửa đường tròn đường kính BC.

Chương IX liên kết góc nội tiếp, đường tròn ngoại tiếp và nội tiếp, tứ giác nội tiếp, đa giác đều và phép quay. Khi tổng ôn, khó nhất thường không phải phép chia hay khai căn mà là nhận ra điều kiện cho phép dùng một định lí. Một góc có đỉnh gần đường tròn chưa chắc là góc nội tiếp; một hình có các cạnh bằng nhau chưa chắc là đa giác đều. Bài luyện dưới đây tập trung vào những bước kiểm ấy.

Theo mục lục Toán 9 Kết nối tri thức Tập 2, Bài tập cuối chương IX đứng sau Luyện tập chung của Bài 29 và Bài 30. Tiếp theo sách mở chương X với Bài 31 Hình trụ và hình nón. Các bài trong tài liệu này đều được tự soạn, dùng số liệu và cấu hình riêng, không phải bản chép đáp án các bài tập trong sách.

1. Bản đồ kiến thức cần kết nối

Góc nội tiếp có đỉnh trên đường tròn, hai cạnh chứa hai dây và số đo bằng nửa cung bị chắn không chứa đỉnh. Tứ giác nội tiếp có bốn đỉnh trên cùng một đường tròn; tổng hai góc đối bằng \(180^\circ\). Hai tính chất liên quan chặt chẽ, nhưng không được dùng kết luận tứ giác nội tiếp trước khi đã có căn cứ chứng minh bốn điểm cùng thuộc đường tròn.

Tâm ngoại tiếp cách đều các đỉnh, tâm nội tiếp nằm trong tam giác và cách đều ba cạnh. Khoảng cách đến cạnh phải là độ dài đoạn vuông góc, không phải đoạn nối đến đỉnh. Trong bài tính bán kính, hãy ghi rõ đang tìm R hay r, vì hai bán kính thường khác nhau dù cùng gắn với một tam giác.

Đa giác đều là đa giác lồi có các cạnh và các góc bằng nhau. Phép quay quanh tâm có thể đưa các đỉnh đến các đỉnh khác mà vẫn giữ nguyên hình. Do đó, giữ nguyên hình không có nghĩa mọi điểm đều đứng yên. Khi liệt kê phép quay, phải nói rõ chiều và khoảng góc đang xét để không đếm lặp phép quay một vòng với phép quay không độ.

2. Bài một: góc đối và cung trong tứ giác nội tiếp

Cho tứ giác lồi ABCD nội tiếp đường tròn, các đỉnh gọi tên theo thứ tự quanh đường tròn. Biết góc A lớn hơn góc C là \(40^\circ\) và góc B bằng \(70^\circ\). Đây là dữ kiện của bài, không suy từ độ lớn các góc nhìn thấy trên hình.

a)Tính góc A và góc C.

b)Tính góc D, rồi kiểm tổng bốn góc.

c)Tìm số đo cung BCD và cung BAD; giải thích vì sao không dùng cùng một cung cho cả góc A và góc C.

Lời giải bài một

a)Hai góc đối A và C có tổng \(180^\circ\), đồng thời hiệu bằng \(40^\circ\). Cộng hai hệ thức cho hai lần góc A bằng \(220^\circ\), nên \(\angle A=110^\circ\). Suy ra \(\angle C=70^\circ\). Cả hai đều nằm giữa không và \(180^\circ\), phù hợp với tứ giác lồi.

b)Góc D đối với góc B nên \(\angle D=180^\circ-70^\circ=110^\circ\). Tổng bốn góc bằng \(110^\circ+70^\circ+70^\circ+110^\circ=360^\circ\). Bước này kiểm tính nhất quán của kết quả, nhưng không thay thế lí do dùng quan hệ hai góc đối của tứ giác nội tiếp.

c)Góc A chắn cung BCD không chứa A nên cung BCD bằng hai lần \(110^\circ\), tức \(220^\circ\). Góc C chắn cung BAD không chứa C nên cung BAD bằng \(140^\circ\). Hai cung ấy có cùng đầu mút B, D nhưng khác phía và hợp thành đường tròn. Vì vậy không được lấy cung nhỏ BD để tính cả hai góc.

Nhận xét quan trọng là A và D bằng nhau, B và C bằng nhau, nhưng đó là kết quả từ các dữ kiện cụ thể của bài này. Một tứ giác nội tiếp bất kì không bắt buộc có hai cặp góc kề bằng nhau. Khi rút ra một kết luận, hãy phân biệt tính chất chung của loại hình với quan hệ riêng do số liệu đề bài tạo nên.

3. Bài hai: chứng minh nội tiếp mà không đo góc

Cho tam giác ABC nhọn, không suy biến. E là chân đường cao từ B xuống AC, F là chân đường cao từ C xuống AB. Gọi M là trung điểm BC. Vì tam giác nhọn, E và F nằm trên các cạnh tương ứng và không trùng với các đỉnh. Hãy sử dụng giả thiết đường cao, không dùng độ chính xác của hình vẽ làm bằng chứng.

a)Chứng minh bốn điểm B, E, C, F cùng thuộc một đường tròn.

b)Xác định tâm và bán kính của đường tròn ấy nếu \(BC = 14\text{ cm}\).

c)Góc EBC và góc EFC có bằng nhau không? Nêu rõ cung bị chắn.

Lời giải bài hai

a)BE vuông góc AC và E nằm trên AC nên góc BEC bằng \(90^\circ\). Tương tự, CF vuông góc AB nên góc BFC bằng \(90^\circ\). Trong mỗi tam giác vuông BEC và BFC, trung điểm M của cạnh huyền BC cách đều ba đỉnh. Vì vậy \(MB=MC=ME=MF\), chứng tỏ B, E, C, F cùng nằm trên đường tròn tâm M.

b)BC là đường kính của đường tròn vừa chứng minh, nên bán kính bằng \(\frac{BC}{2}=7\text{ cm}\). Tâm là M, trung điểm BC, không phải giao điểm hai đường cao. Giao điểm đường cao có vai trò khác; tên gọi quen thuộc của một điểm không làm nó trở thành tâm ngoại tiếp của mọi cấu hình.

c)Hai góc EBC và EFC cùng chắn cung EC không chứa B và F nên bằng nhau. Trong cấu hình tam giác nhọn này, thứ tự các điểm theo một chiều quanh đường tròn là B, F, E, C; do đó B và F cùng nằm trên cung EC lớn còn lại. Điều kiện vị trí này bảo đảm hai góc chắn cùng một cung, chứ không chỉ có cùng hai đầu dây E, C.

Nếu tam giác không được giả thiết nhọn, chân đường cao có thể nằm trên phần kéo dài hoặc trùng với đỉnh trong trường hợp vuông. Khi đó cần kiểm lại điểm phân biệt và cách nói về cung trước khi áp dụng nguyên văn lời giải. Bài này chủ động nêu giả thiết nhọn để các bước về thứ tự điểm và góc không gặp cấu hình suy biến.

4. Bài ba: hai đa giác cùng một đường tròn

Một hình vuông và một lục giác đều cùng nội tiếp đường tròn bán kính 4 cm. Đường tròn chung là dữ kiện; không phải hai hình có cùng cạnh. Em cần tính cạnh của mỗi hình theo đúng quan hệ hình học của nó.

a)Tính cạnh và diện tích hình vuông.

b)Tính cạnh, chu vi và diện tích lục giác đều.

c)Nêu bán kính đường tròn nội tiếp hình vuông và lục giác đều. Hai bán kính này có bằng nhau không?

Lời giải bài ba

a)Đường chéo hình vuông là đường kính dài 8 cm. Nếu cạnh là a thì hai lần a bình phương bằng 64, nên a bình phương bằng 32 và \(a=4\sqrt2\text{ cm}\). Diện tích hình vuông bằng \(32\text{ cm}^2\). Cạnh không bằng bán kính 4 cm và cũng không bằng đường kính 8 cm.

b)Nối tâm với hai đỉnh kề của lục giác đều tạo tam giác cân có góc ở tâm \(60^\circ\), do đó là tam giác đều. Cạnh lục giác bằng bán kính 4 cm, chu vi bằng 24 cm. Sáu tam giác đều cạnh 4 có chiều cao \(2\sqrt3\text{ cm}\), mỗi tam giác có diện tích \(4\sqrt3\text{ cm}^2\). Tổng diện tích lục giác là \(24\sqrt3\text{ cm}^2\).

c)Bán kính nội tiếp hình vuông bằng nửa cạnh, tức là \(2\sqrt2\text{ cm}\). Bán kính nội tiếp lục giác bằng chiều cao một tam giác đều thành phần, tức là \(2\sqrt3\text{ cm}\). Chúng không bằng nhau, dù hai hình có cùng đường tròn ngoại tiếp. Cùng bán kính ngoại tiếp không đồng nghĩa cùng khoảng cách từ tâm đến cạnh.

Để kiểm diện tích lục giác, có thể dùng tổng sáu tam giác có chung chiều cao đến cạnh là \(2\sqrt3\). Nửa chu vi bằng 12 cm, nhân với chiều cao này được \(24\sqrt3\text{ cm}^2\). Cách kiểm thứ hai cho cùng kết quả và nhắc rằng công thức diện tích từ chu vi cần dùng bán kính nội tiếp, không dùng bán kính ngoại tiếp.

5. Bài bốn: giữ nguyên hình và đếm phép quay

Cho hình vuông PQRS có tâm O, các đỉnh gọi tên ngược chiều kim đồng hồ. Chỉ xét các phép quay ngược chiều quanh O với góc α thỏa mãn \(0^\circ\lt\alpha\le360^\circ\). Quy ước khoảng góc được nêu trước để việc đếm không bị nhập nhằng.

a)Liệt kê các góc quay giữ nguyên hình vuông.

b)Phép quay \(90^\circ\) biến P, Q, R, S lần lượt thành điểm nào? Mọi đỉnh có đứng yên không?

c)Quay \(45^\circ\) hai lần liên tiếp có đưa hình vuông về chính nó không? Một lần quay \(45^\circ\) thì sao?

Lời giải bài bốn

a)Các góc là 90, 180, 270 và \(360^\circ\). Có bốn giá trị trong khoảng đã chọn. Nếu thay bằng khoảng có lấy \(0^\circ\) nhưng không lấy \(360^\circ\), ta dùng 0, 90, 180, \(270^\circ\). Hai cách chọn mô tả cùng bốn phép biến hình khác nhau; không đếm 0 và 360 thành hai phép khác nhau.

b)Quay ngược chiều \(90^\circ\) đưa P đến Q, Q đến R, R đến S, S đến P. Hình được giữ nguyên vì các đỉnh và cạnh chuyển tới các đỉnh và cạnh của hình ban đầu. Các đỉnh không đứng yên; chỉ tâm O đứng yên trong phép quay này.

c)Hai lần quay cùng chiều \(45^\circ\) tạo thành quay \(90^\circ\) nên giữ nguyên hình vuông. Một lần quay \(45^\circ\) không giữ nguyên hình vuông vì ảnh của mỗi đỉnh nằm giữa hai vị trí đỉnh kề trên đường tròn. Không được suy rằng một phép quay giữ đường tròn ngoại tiếp thì cũng giữ mọi đa giác nằm trong đường tròn ấy.

Các đỉnh P, Q, R, S của hình vuông theo thứ tự ngược chiều kim đồng hồ. Nét cam là ảnh quay 45° quanh tâm O. Quay thêm 45° cùng chiều thì hình trùng lại hình ban đầu.
Đường tròn giữ nguyên qua mọi góc quay quanh tâm, hình vuông chỉ qua những góc phù hợp.

6. Bảng kiểm cuối chương

Trước khi chốt một lời giải, hãy kiểm lần lượt điểm có thuộc đường tròn không, cung có chứa đỉnh không, bốn điểm có phân biệt không và hình có đúng loại đã giả thiết không. Đừng gọi mọi hình thoi là đa giác đều hoặc mọi hình bình hành là tứ giác nội tiếp. Một hình bình hành nội tiếp thì phải có các góc vuông, nên thuộc trường hợp hình chữ nhật.

Với số liệu, kiểm đơn vị độ dài và diện tích riêng. Với chứng minh, chỉ rõ định lí dùng ở mỗi bước. Với phép quay, kiểm cả tâm, chiều và góc, rồi theo dõi một vài đỉnh để tránh đảo thứ tự. Những thói quen này giúp em chuyển sang hình khối ở chương tiếp theo mà vẫn giữ được sự chính xác trong việc đọc hình và suy luận.

Rà lại giả thiết của một lời giải hình học

Điểm cùng nằm trên một đường tròn không nhất thiết đứng theo thứ tự đang viết trong lời giải. Khi dùng tổng hai góc đối, hãy kiểm thứ tự quanh đường tròn trước rồi mới gọi tên tứ giác. Khi so hai góc nội tiếp có cùng hai đầu mút, phải kiểm vị trí các đỉnh để chọn đúng cung bị chắn. Nếu hai đỉnh nằm ở hai phía của dây, cùng hai đầu mút chưa đủ để kết luận hai góc bằng nhau. Cách kiểm này cũng giúp phân biệt điều được chứng minh từ giả thiết với điều chỉ trông có vẻ đúng trên hình minh họa.

Nguồn đối chiếu: SGK Toán 9 Kết nối tri thức với cuộc sống, Tập 2 (NXBGDVN), trang 92. Ví dụ và bài tập tự biên soạn.

Bài trước và bài sau của Toán 9

Bài trước: Luyện tập chung sau Bài 30

Bài sau: Bài 31. Hình trụ và hình nón

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗