Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 9 · Tin giáo dục

Toán 9 Kết nối tri thức: Luyện tập chung sau Bài 30

Luyện góc tứ giác nội tiếp, đường cao, hai đường tròn của hình vuông và phép quay đa giác đều. Bài tập gốc có lời giải từng ý.

Tứ giác nội tiếp ABCD có các cung liên tiếp AB, BC, CD, DA là 80°, 100°, 60°, 120°; các góc tại A, B, C, D là 80°, 90°, 100°, 90°.

Luyện tập chung sau Bài 30 Toán 9 Kết nối tri thức nối kiến thức tứ giác nội tiếp với đa giác đều và phép quay. Khi giải, cần xác định đúng cung bị chắn, thứ tự đỉnh, chiều quay và đối tượng cần giữ nguyên. Một phép quay có thể giữ nguyên cả đa giác nhưng chuyển một tam giác bên trong sang tam giác khác. Các ví dụ dưới đây dùng dữ liệu nguyên bản để luyện những phân biệt đó.

Chọn căn cứ trước khi tính

Với bài góc, hãy tìm đường tròn chứa các điểm và chỉ ra cung không chứa đỉnh góc nội tiếp. Với bài độ dài, xác định bán kính đi đến đỉnh hay vuông góc đến cạnh. Với bài quay, ghi rõ tâm, chiều và góc quay. Đừng vội tính một số khi chưa biết số ấy là góc ở tâm, góc nội tiếp hay góc quay.

Kiến thức cần dùng gồm góc nội tiếp bằng nửa cung bị chắn, tổng góc đối tứ giác nội tiếp bằng \(180^\circ\), định lí Pythagore, chu vi và diện tích hình tròn. Đa giác đều có các đỉnh cách đều nhau trên đường tròn ngoại tiếp; với n đỉnh, mỗi bước giữa hai đỉnh liên tiếp ứng với góc ở tâm \(\frac{360^\circ}{n}\).

Trong bài, các đa giác là lồi và các đỉnh được gọi theo thứ tự trên đường biên. Khi chứng minh bằng đường cao của tam giác, ta nêu tam giác nhọn để các chân nằm trên đoạn cạnh, các điểm cần xét phân biệt. Nếu bài khác dùng tam giác tù hoặc vuông, phải kiểm lại vị trí và trường hợp suy biến thay vì chép nguyên hình mẫu.

Ví dụ 1: từ cung liên tiếp tới góc tứ giác

Trên một đường tròn, bốn điểm A, B, C, D nằm theo thứ tự ngược chiều kim đồng hồ. Các cung liên tiếp AB, BC, CD, DA có số đo lần lượt \(80^\circ\), \(100^\circ\), \(60^\circ\), \(120^\circ\). Những số này cộng lại thành \(360^\circ\), nên mô tả đủ một vòng tròn. Mỗi cung nêu ở đây là đoạn cung liên tiếp theo thứ tự đã quy định.

Góc BAD chắn cung BCD không chứa A, có số đo \(100^\circ + 60^\circ = 160^\circ\). Vậy góc A bằng \(80^\circ\). Góc ABC chắn cung ADC không chứa B, có số đo \(120^\circ + 60^\circ = 180^\circ\), nên góc B bằng \(90^\circ\). Không lấy cung ABC chứa chính đỉnh B để tính góc ABC.

Vì ABCD nội tiếp, \(\angle C=180^\circ-\angle A=100^\circ\) và \(\angle D=180^\circ-\angle B=90^\circ\). Có thể kiểm trực tiếp: cung BAD không chứa C bằng \(80^\circ + 120^\circ = 200^\circ\), cho góc C bằng \(100^\circ\); cung ABC không chứa D bằng \(80^\circ + 100^\circ = 180^\circ\), cho góc D bằng \(90^\circ\).

Hai góc B, D vuông cũng cho thấy AC là đường kính. Đây là một kết luận phù hợp với dữ liệu vì cung ABC và cung ADC đều bằng \(180^\circ\). Tuy nhiên, không phải mọi đường chéo của một tứ giác nội tiếp đều là đường kính; phải có căn cứ như góc nội tiếp chắn nửa đường tròn trong trường hợp này.

Ví dụ 2: đường cao tạo bốn điểm cùng một đường tròn

Cho tam giác nhọn ABC, các đường cao BE và CF, với E thuộc AC, F thuộc AB. Khi đó góc BEC và góc BFC đều vuông. Gọi O là trung điểm BC. Trong hai tam giác vuông BEC và BFC, trung điểm cạnh huyền cách đều ba đỉnh, nên \(OE=OB=OC\) và \(OF=OB=OC\).

Vậy B, C, E, F cùng nằm trên đường tròn tâm O bán kính BC/2. Đây là cách chứng minh trực tiếp tứ giác BCEF nội tiếp. Cần gọi đủ bốn điểm và cùng một bán kính, không chỉ nói “có hai góc vuông” mà không xác định chúng cùng chắn đoạn BC.

Giả sử góc \(\angle B = 55^\circ\), góc \(\angle C = 65^\circ\). Vì F nằm trên AB, \(\angle CBF=55^\circ\). Trong tứ giác BCEF, góc đối với CBF là CEF, nên \(\angle CEF=125^\circ\). Tương tự, E nằm trên AC nên \(\angle BCE=65^\circ\), góc đối BFE bằng \(115^\circ\). Mỗi phép trừ dùng đúng cặp góc đối của cùng tứ giác.

Ví dụ 3: hai đường tròn của hình vuông

Cho hình vuông cạnh 8 cm, hai đường chéo cắt nhau tại O. Đường tròn ngoại tiếp có bán kính R bằng nửa đường chéo. Theo Pythagore, đường chéo bằng \(8\sqrt{2}\text{ cm}\), nên \(R = 4\sqrt{2}\text{ cm}\). Đường tròn nội tiếp có bán kính r bằng khoảng cách từ O đến một cạnh, tức \(r = 4\text{ cm}\).

Chu vi đường tròn ngoại tiếp là \(2\pi R=8\pi\sqrt2\text{ cm}\); diện tích hình tròn ngoại tiếp là \(\pi R^2=32\pi\text{ cm}^2\). Chu vi đường tròn nội tiếp là \(8\pi\text{ cm}\); diện tích hình tròn nội tiếp là \(16\pi\text{ cm}^2\). Cần phân biệt đường tròn là đường biên, hình tròn gồm phần bên trong; khi nói diện tích, đại lượng thuộc hình tròn.

Diện tích hình tròn ngoại tiếp gấp đôi diện tích hình tròn nội tiếp, nhưng hai bán kính chỉ có tỉ số \(\sqrt{2}\). Diện tích tỉ lệ với bình phương bán kính, không tỉ lệ trực tiếp với bán kính. Cũng không nhầm diện tích hình vuông \(64\text{ cm}^2\) với một trong hai diện tích có \(\pi \) vừa tính.

Ví dụ 4: quay cả lục giác và quay tam giác bên trong

Cho lục giác đều ABCDEF có các đỉnh theo thứ tự ngược chiều kim đồng hồ, tâm O. Mỗi bước từ một đỉnh sang đỉnh kế theo chiều này ứng với góc quay \(60^\circ\). Phép quay tâm O ngược chiều kim đồng hồ \(120^\circ\) đưa A đến C, C đến E, E đến A. Vì vậy tam giác ACE được biến thành chính nó, với các đỉnh đổi vai trò.

Ba đỉnh A, C, E cách nhau các cung \(120^\circ\), nên ba dây AC, CE, EA bằng nhau. Tam giác ACE là tam giác đều. Trong khoảng góc quay lớn hơn \(0^\circ\) và không quá \(360^\circ\), ba phép quay ngược chiều giữ nguyên tam giác này có góc \(120^\circ\), \(240^\circ\), \(360^\circ\).

Phép quay \(60^\circ\) vẫn giữ nguyên lục giác, nhưng đưa tam giác ACE thành tam giác BDF. Hai tam giác có cùng hình dạng và kích thước nhưng không phải cùng tập điểm ở vị trí đang xét. Vì vậy câu “giữ nguyên lục giác” không tự kéo theo “giữ nguyên mọi hình con bên trong”.

Lục giác đều ABCDEF đặt tên ngược chiều kim đồng hồ, tam giác ACE màu xanh và BDF nét cam. Quay ngược chiều 60° đổi ACE thành BDF; quay 120° giữ ACE.
Thứ tự đỉnh ngược chiều kim đồng hồ; quay \(120^\circ\) cho \(A\to C\to E\to A\).

Ghép hình vuông với ảnh quay \(45^\circ\)

Một hình vuông có bốn đỉnh cách nhau các cung \(90^\circ\) trên đường tròn ngoại tiếp. Quay nó quanh tâm \(45^\circ\) tạo bốn đỉnh mới nằm giữa những đỉnh ban đầu theo thứ tự quanh đường tròn. Tám đỉnh luân phiên cách nhau các cung \(45^\circ\), nên khi nối theo thứ tự ta được một bát giác đều.

Giải thích đầy đủ gồm hai phần: các cạnh là những dây chắn các cung bằng nhau nên bằng nhau; mỗi góc trong chắn cung gồm sáu khoảng \(45^\circ\) không chứa đỉnh, nên bằng \(\frac{270^\circ}{2}=135^\circ\). Không chỉ từ “tám cạnh bằng nhau” mà kết luận đa giác đều, vì định nghĩa còn yêu cầu các góc bằng nhau và tính lồi.

Với hình chỉ có bốn đỉnh ban đầu, quay \(45^\circ\) không giữ nguyên hình vuông tại vị trí cũ; nó tạo hình vuông mới. Với bát giác tám đỉnh vừa ghép, quay \(45^\circ\) lại giữ nguyên bát giác. Đối tượng được nêu trong câu hỏi quyết định kết luận, không chỉ góc quay.

Bài tập tự luyện

Bài 1. Các cung của tứ giác

A, B, C, D nằm lần lượt trên đường tròn, các cung liên tiếp AB, BC, CD, DA có số đo \(70^\circ\), \(90^\circ\), \(110^\circ\), \(90^\circ\).

a) Tính góc A và góc C.

b) Tính góc B và góc D.

c) Kiểm tra hai tổng góc đối và tổng cả bốn góc.

Bài 2. Diện tích và chu vi

Hình vuông có cạnh 6 cm, tâm O.

a) Tính bán kính đường tròn nội tiếp và ngoại tiếp.

b) Tính chu vi của hai đường tròn.

c) Tính diện tích của hai hình tròn và tỉ số diện tích ngoại tiếp trên nội tiếp.

Bài 3. Chiều quay của ngũ giác

Ngũ giác đều ABCDE có các đỉnh theo thứ tự ngược chiều kim đồng hồ, tâm O. Xét phép quay tâm O cùng chiều kim đồng hồ \(144^\circ\).

a) Phép quay đưa A đến đỉnh nào?

b) Phép quay đưa B, C, D, E lần lượt đến đâu?

c) Phép quay có giữ nguyên ngũ giác không? Giải thích.

Bài 4. Đường cao và tứ giác

Tam giác nhọn ABC có góc \(\angle B = 50^\circ\), góc \(\angle C = 70^\circ\), BE và CF là các đường cao, E thuộc AC, F thuộc AB. Cho \(BC = 10\text{ cm}\).

a) Chứng minh BCEF nội tiếp và xác định bán kính.

b) Tính góc CEF.

c) Tính góc BFE.

Lời giải từng ý

Giải bài 1

a) Góc A chắn cung BCD bằng \(90^\circ + 110^\circ = 200^\circ\), nên \(\angle A = 100^\circ\). Góc C chắn cung BAD bằng \(70^\circ + 90^\circ = 160^\circ\), nên \(\angle C = 80^\circ\).

b) Góc B chắn cung ADC bằng \(90^\circ + 110^\circ = 200^\circ\), nên \(\angle B = 100^\circ\). Góc D chắn cung ABC bằng \(70^\circ + 90^\circ = 160^\circ\), nên \(\angle D = 80^\circ\).

c) \(\angle A+\angle C=180^\circ\), \(\angle B+\angle D=180^\circ\), tổng bốn góc bằng \(360^\circ\). Các góc kề A, B lại có tổng \(200^\circ\), cho thấy không được thay góc đối bằng góc kề.

Giải bài 2

a) Bán kính nội tiếp \(r = 3\text{ cm}\). Đường chéo bằng \(6\sqrt{2}\text{ cm}\), nên bán kính ngoại tiếp \(R = 3\sqrt{2}\text{ cm}\).

b) Chu vi nội tiếp bằng \(6\pi\text{ cm}\); chu vi ngoại tiếp bằng \(6\pi \sqrt{2}\text{ cm}\).

c) Diện tích hình tròn nội tiếp là \(9\pi\text{ cm}^2\), ngoại tiếp là \(18\pi\text{ cm}^2\). Tỉ số bằng 2, không phải \(\sqrt{2}\).

Giải bài 3

a) Mỗi bước giữa hai đỉnh là \(72^\circ\). Quay cùng chiều kim đồng hồ \(144^\circ\) nghĩa là đi lùi hai bước so với thứ tự ABCDE, nên A đến D.

b) Tương tự, B đến E, C đến A, D đến B, E đến C. Mỗi đỉnh có đúng một ảnh trong tập năm đỉnh.

c) Có. Phép quay biến tập đỉnh thành chính tập đỉnh và biến mỗi cạnh thành một cạnh của ngũ giác. Không cần từng đỉnh đứng yên để toàn hình được giữ nguyên.

Giải bài 4

a) Góc BEC và BFC đều vuông, nên cả E và F nằm trên đường tròn đường kính BC. Cùng với B, C, ta có tứ giác BCEF nội tiếp. Tâm là trung điểm BC, bán kính 5 cm.

b) Vì F thuộc AB, \(\angle CBF=\angle CBA=50^\circ\). Góc đối CEF bằng \(180^\circ - 50^\circ = 130^\circ\).

c) Vì E thuộc AC, \(\angle BCE=\angle BCA=70^\circ\). Góc đối BFE bằng \(180^\circ - 70^\circ = 110^\circ\).

Tự kiểm tra trước khi kết thúc

Với mỗi góc nội tiếp, hãy gọi rõ cung không chứa đỉnh. Với tứ giác, ghi thứ tự đỉnh để ghép đúng cặp góc đối. Với phép quay, thử theo dõi một đỉnh bằng từng bước nhỏ, rồi kiểm các đỉnh còn lại; khi quay cùng chiều kim đồng hồ, không dùng máy móc thứ tự đã ghi ngược chiều.

Với chu vi và diện tích, viết bán kính trước rồi mới thay vào \(2\pi r\) hoặc \(\pi r^2\). Giữ kết quả chứa \(\pi \), căn thức nếu chưa có yêu cầu làm tròn. Cuối cùng, xác định bài đang hỏi cả đa giác, một tam giác con hay một điểm riêng; “giữ nguyên hình” và “giữ nguyên từng điểm” là hai yêu cầu khác nhau.

Đổi đối tượng trước khi đổi góc quay

Khi một hình có cả đa giác và một hình nhỏ bên trong, hãy đọc xem đề yêu cầu giữ phần nào. Đa giác ngoài có thể trở lại đúng tập hợp đỉnh của nó sau một bước quay, trong khi hình nhỏ chuyển sang một nhóm đỉnh khác. Có thể kiểm nhanh bằng cách lần theo một đỉnh của hình nhỏ, rồi kiểm tiếp những đỉnh còn lại. Nếu một điểm đến không còn thuộc nhóm ban đầu, chưa cần tính độ dài cạnh để biết hình nhỏ không trùng lại. Ngược lại, nếu mọi đỉnh chuyển đúng vào tập đỉnh cũ theo thứ tự quanh tâm, các cạnh nối chúng cũng trùng với các cạnh tương ứng.

Nguồn đối chiếu: SGK Toán 9 Kết nối tri thức với cuộc sống, Tập 2 (NXBGDVN), trang 90–91. Ví dụ và bài tập tự biên soạn.

Bài trước và bài sau của Toán 9

Bài trước: Bài 30. Đa giác đều

Bài sau: Bài tập cuối chương IX

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗