Luyện tập chung sau Bài 32 Toán 9 Kết nối tri thức yêu cầu phối hợp hình trụ, hình nón và hình cầu. Bài toán thường không dừng ở một khối đơn: có thể phải trừ phần rỗng, cộng các phần ghép hoặc tính khoảng trống trong hộp. Muốn chọn đúng phép tính, cần mô tả các phần chiếm chỗ và mặt nào thật sự thuộc bề mặt cần tính.
Ba câu hỏi trước khi thay công thức
Trước hết, đề hỏi thể tích hay diện tích? Thể tích đo phần không gian và có đơn vị \(\mathrm{cm}^{3}\), \(dm^{3}\) hoặc \(\mathrm{m}^{3}\). Diện tích đo bề mặt và có đơn vị \(\mathrm{cm}^{2}\), \(dm^{2}\) hoặc \(\mathrm{m}^{2}\). Không cộng hai loại đại lượng này với nhau, kể cả khi hệ số của \(\pi \) tình cờ giống nhau.
Tiếp theo, những kích thước đã cho thuộc bên trong hay bên ngoài? Dung tích của một hộp cần kích thước trong lòng hộp. Nếu dùng kích thước ngoài, phải có giả thiết bỏ qua độ dày hoặc biết cách trừ lớp vỏ. Một hình trụ đặc và một ống rỗng cùng đường kính ngoài không có cùng thể tích vật liệu.
Cuối cùng, các phần ghép có chồng lấn không? Nếu chỉ chung một mặt, có thể cộng thể tích các phần. Nếu lấy đi một phần nằm hoàn toàn trong khối ban đầu, lấy thể tích ban đầu trừ phần lấy đi. Nhưng diện tích ngoài không được tính bằng cách cộng mọi mặt của từng khối, vì mặt ghép thường bị che bên trong.
Công thức cần chọn đúng
Hình trụ bán kính r, chiều cao h có thể tích \(V = \pi r^{2}h\) và diện tích xung quanh \(S_{\mathrm{xq}} = 2\pi rh\). Hình nón có thể tích \(V = \pi r^{2}h/3\) và diện tích xung quanh \(S_{\mathrm{xq}} = \pi rl\), trong đó l là đường sinh. Với hình nón tròn xoay không suy biến, \(l^{2} = h^{2} + r^{2}\).
Hình cầu bán kính R có thể tích \(V = 4\pi R^{3}/3\); mặt cầu có diện tích \(S = 4\pi R^{2}\). Đường kính bằng 2R. Hai nửa hình cầu cùng bán kính ghép lại tương ứng với một hình cầu về thể tích và tổng diện tích mặt cong, nhưng không được cộng thêm hai mặt tròn ở chỗ ghép nếu chúng nằm bên trong vật thể.
Trong các ví dụ dưới đây, mọi mô hình và kích thước đều là giả định để học toán. Không mô tả phép gia công thật, thiết bị chứa nhiên liệu hoặc chỉ dẫn thử nghiệm với dụng cụ nguy hiểm. Các kết quả được giữ theo \(\pi \) để tránh sai số làm tròn trung gian.
Ví dụ 1: trừ một phần hình nón
Một khối trụ có bán kính 3 cm và chiều cao 8 cm. Bên trong khối trụ, xét một phần hình nón có đáy trùng một đáy trụ, đỉnh ở tâm đáy trụ còn lại. Khi bỏ phần nón này khỏi khối trụ, hãy tính thể tích còn lại. Đáy tròn của nón có cùng bán kính với trụ, chiều cao nón cũng bằng 8 cm.
Thể tích trụ bằng \(\pi \times 3^{2} \times 8 = 72\pi \,\mathrm{cm}^{3}\). Thể tích nón bằng \(\pi \times 3^{2} \times 8/3 = 24\pi \,\mathrm{cm}^{3}\). Phần còn lại có thể tích \(72\pi - 24\pi = 48\pi \,\mathrm{cm}^{3}\). Nón nằm trong trụ nên phép trừ đúng với mô tả hình học, không chỉ là phép trừ hai số dương.
Có thể kiểm bằng tỉ lệ: với cùng đáy và chiều cao, nón bằng một phần ba trụ; phần còn lại bằng hai phần ba trụ. Hai phần ba của \(72\pi \) đúng bằng \(48\pi \). Nếu nón có đáy hoặc chiều cao khác, không dùng ngay tỉ lệ một phần ba mà phải tính theo kích thước riêng.
Ví dụ 2: hai hình cầu trong một hộp trụ
Một hộp trụ lí tưởng chứa vừa khít hai quả cầu đặc giống nhau xếp dọc theo trục. Mỗi quả có đường kính 8 cm. Bỏ qua vỏ hộp; hai quả tiếp xúc nhau, quả dưới chạm đáy dưới, quả trên chạm đáy trên và cả hai chạm mặt bên hộp. Vì vậy bán kính trong của hộp là 4 cm, chiều cao trong là 16 cm.
Thể tích trong hộp bằng \(\pi \times 4^{2} \times 16 = 256\pi \,\mathrm{cm}^{3}\). Mỗi quả cầu có thể tích \(4\pi \times 4^{3}/3 = 256\pi /3\,\mathrm{cm}^{3}\). Hai quả chiếm \(512\pi /3\,\mathrm{cm}^{3}\), nên khoảng trống trong hộp là \(256\pi - 512\pi /3 = 256\pi /3\,\mathrm{cm}^{3}\).
Tỉ lệ thể tích bị chiếm bằng \((512\pi /3)/(256\pi ) = 2/3\); khoảng trống bằng \(1/3\) thể tích hộp. Điều này không có nghĩa nhìn mặt cắt thấy khoảng trắng một phần ba thì thể tích cũng bằng một phần ba. Kết luận ở đây đến từ các công thức thể tích và điều kiện vừa khít.
Nếu hộp có khoảng cách ở hai đầu hoặc có khe giữa các quả, chiều cao không còn đúng 16 cm và khoảng trống sẽ đổi. Nếu đề cho đường kính ngoài của hộp mà không bỏ qua độ dày, chưa đủ để dùng ngay số đó làm đường kính trong. Cần giữ những điều kiện này trong lời giải.
Ví dụ 3: vật thể có hai đầu bán cầu
Một mô hình kín gồm phần trụ dài 10 cm, bán kính 3 cm và hai nửa hình cầu bán kính 3 cm gắn ở hai đầu. Phần trụ dài 10 cm không bao gồm hai đầu cong. Tổng chiều dài theo trục của cả mô hình là \(10 + 3 + 3 = 16\) cm.
Thể tích phần trụ là \(90\pi \,\mathrm{cm}^{3}\). Hai nửa cầu ghép về mặt thể tích thành một cầu bán kính 3 cm, có thể tích \(36\pi \,\mathrm{cm}^{3}\). Vậy tổng thể tích bằng \(126\pi \,\mathrm{cm}^{3}\). Không dùng chiều dài tổng 16 cm làm chiều cao trụ trong công thức \(\pi r^{2}h\), vì hai đầu không có dạng trụ.
Diện tích mặt ngoài gồm mặt xung quanh trụ và hai mặt cong bán cầu. Kết quả là \(2\pi \times 3 \times 10 + 4\pi \times 3^{2} = 60\pi + 36\pi = 96\pi \,\mathrm{cm}^{2}\). Hai đĩa tròn ở vị trí ghép không lộ ra ngoài nên không cộng \(18\pi \,\mathrm{cm}^{2}\) vào diện tích ngoài.
Ví dụ 4: một ống rỗng
Một ống mô hình có mặt trong và mặt ngoài là hai mặt trụ đồng trục, dài 6 cm. Bán kính ngoài 5 cm, bán kính trong 3 cm; hai đầu để hở. Thể tích vật liệu bằng thể tích trụ ngoài trừ trụ trong: \(\pi \times (5^{2} - 3^{2}) \times 6 = 96\pi \,\mathrm{cm}^{3}\).
Không lấy bình phương hiệu bán kính: \((5 - 3)^{2} = 4\) không bằng \(5^{2} - 3^{2} = 16\). Lớp vật liệu có mặt cắt là một vành khuyên, không phải một hình tròn bán kính 2 cm. Vì vậy phải trừ hai diện tích đáy trước khi nhân chiều dài.
Nếu hỏi tổng diện tích bề mặt vật liệu, cần tính mặt trụ ngoài, mặt trụ trong và hai vành khuyên ở hai đầu. Chúng lần lượt có diện tích \(60\pi \), \(36\pi \) và tổng \(32\pi \,\mathrm{cm}^{2}\). Cộng lại được \(128\pi \,\mathrm{cm}^{2}\). Cụm “hai đầu hở” không xóa các mặt vành khuyên mỏng ở đầu lớp vật liệu.
Cùng tấm giấy chưa chắc cùng thể tích
Xét một dải giấy hình chữ nhật cao 12 cm, dài \(24\pi \) cm. Nếu dùng toàn bộ chiều dài làm chu vi đáy của một trụ, bán kính là 12 cm và thể tích trụ lí tưởng bằng \(1728\pi \,\mathrm{cm}^{3}\). Nếu chia đôi chiều dài thành hai dải cao 12 cm, mỗi dải dài \(12\pi \) cm, mỗi trụ tạo thành có bán kính 6 cm.
Mỗi trụ nhỏ có thể tích \(432\pi \,\mathrm{cm}^{3}\), hai trụ có tổng \(864\pi \,\mathrm{cm}^{3}\). Thể tích một trụ lớn gấp hai tổng thể tích hai trụ nhỏ, dù tổng diện tích mặt bên bằng nhau. Ví dụ chỉ là mô hình hình học bỏ qua mép nối; không phải hướng dẫn chế tạo vật chứa thật.
Bài tập tự luyện
Bài 1. Trụ trừ nón
Khối trụ có \(r = 2\) cm, \(h = 9\) cm. Bỏ phần nón nằm trong trụ, cùng đáy và cùng chiều cao như mô tả ở ví dụ 1.
a) Tính thể tích trụ.
b) Tính thể tích nón.
c) Tính thể tích còn lại và tỉ lệ so với trụ.
Bài 2. Ba quả cầu
Ba quả cầu đặc đường kính 4 cm xếp dọc, tiếp xúc nhau, vừa khít trong lòng một hộp trụ; bỏ qua độ dày hộp.
a) Xác định bán kính và chiều cao trong của hộp.
b) Tính thể tích hộp và tổng thể tích ba quả cầu.
c) Tính thể tích khoảng trống.
Bài 3. Hai đầu bán cầu
Mô hình gồm trụ bán kính 2 cm, chiều dài phần trụ 5 cm và hai bán cầu cùng bán kính ở hai đầu.
a) Tính tổng chiều dài theo trục.
b) Tính tổng thể tích.
c) Tính diện tích mặt ngoài, không tính các mặt ghép bên trong.
Bài 4. Ống rỗng
Ống đồng trục dài 10 cm, bán kính ngoài 4 cm, bán kính trong 2 cm, hai đầu hở.
a) Tính thể tích vật liệu.
b) Tính tổng diện tích hai mặt trụ ngoài và trong.
c) Tính diện tích hai vành khuyên đầu ống rồi tổng diện tích bề mặt vật liệu.
Lời giải từng ý
Giải bài 1
a) Thể tích trụ bằng \(\pi \times 2^{2} \times 9 = 36\pi \,\mathrm{cm}^{3}\).
b) Thể tích nón bằng \(\pi \times 2^{2} \times 9/3 = 12\pi \,\mathrm{cm}^{3}\).
c) Phần còn lại bằng \(24\pi \,\mathrm{cm}^{3}\), chiếm \(24\pi /(36\pi ) = 2/3\) thể tích trụ.
Giải bài 2
a) Bán kính hộp \(r = 2\) cm, chiều cao \(h = 3 \times 4 = 12\) cm. Chiều cao dùng ba đường kính, không phải ba bán kính.
b) Thể tích hộp bằng \(\pi \times 2^{2} \times 12 = 48\pi \,\mathrm{cm}^{3}\). Tổng ba cầu bằng \(3 \times 4\pi \times 2^{3}/3 = 32\pi \,\mathrm{cm}^{3}\).
c) Khoảng trống bằng \(48\pi - 32\pi = 16\pi \,\mathrm{cm}^{3}\). Kết quả bằng một phần ba thể tích trong hộp.
Giải bài 3
a) Tổng chiều dài bằng \(5 + 2 + 2 = 9\) cm.
b) Thể tích trụ là \(20\pi \,\mathrm{cm}^{3}\), hai bán cầu là \(32\pi /3\,\mathrm{cm}^{3}\). Tổng bằng \(92\pi /3\,\mathrm{cm}^{3}\).
c) Diện tích ngoài bằng \(2\pi \times 2 \times 5 + 4\pi \times 2^{2} = 36\pi \,\mathrm{cm}^{2}\). Không cộng hai mặt tròn ở mối ghép.
Giải bài 4
a) Thể tích vật liệu bằng \(\pi \times (4^{2} - 2^{2}) \times 10 = 120\pi \,\mathrm{cm}^{3}\).
b) Hai mặt trụ có tổng diện tích \(2\pi \times 4 \times 10 + 2\pi \times 2 \times 10 = 120\pi \,\mathrm{cm}^{2}\). Giá trị số trùng câu a nhưng khác đơn vị và đại lượng.
c) Hai vành khuyên có tổng diện tích \(2\pi \times (4^{2} - 2^{2}) = 24\pi \,\mathrm{cm}^{2}\). Tổng bề mặt vật liệu bằng \(144\pi \,\mathrm{cm}^{2}\).
Kiểm tra bằng giới hạn và đơn vị
Phần rỗng phải nhỏ hơn khối bao nếu vật liệu còn lại có thể tích dương. Khoảng trống trong hộp phải bằng thể tích lòng hộp trừ tổng phần chiếm chỗ, không dùng thể tích lớp vỏ. Với ống rỗng, bán kính ngoài phải lớn hơn bán kính trong; nếu hai bán kính bằng nhau, mô hình lớp vật liệu có độ dày bằng không.
Khi đổi sang lít, dùng 1 \(dm^{3} = 1\) lít và 1000 \(cm^{3} = 1\) lít. Không dùng hệ số đổi độ dài cho thể tích. Nếu cần gần đúng, hãy trừ hoặc cộng các biểu thức chứa \(\pi \) trước rồi mới làm tròn. Làm tròn từng phần sớm có thể khiến hiệu cuối lệch khỏi kết quả tính từ dữ liệu chính xác.
Khi đọc hình, hãy ghi rõ số nào là bán kính và số nào là đường kính trước khi thay vào công thức. Cùng một nét vẽ có thể chứa cả bán kính đáy, chiều cao và đường sinh. Chỉ đổi đơn vị sau khi đã xác định loại đại lượng: độ dài, diện tích và thể tích không dùng cùng hệ số chuyển đổi.
Nguồn đối chiếu
Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam: Toán 9 Tập 2.
Bài trước và bài sau của Toán 9
Bài trước: Bài 32. Hình cầu
Bài sau: Bài tập cuối chương X