Bài tập cuối chương X giúp em nối lại kiến thức về hình trụ, hình nón và hình cầu. Khó khăn thường không nằm ở việc nhớ công thức, mà ở chỗ chọn đúng bán kính, chiều cao, đường sinh và phần bề mặt cần tính. Bộ bài dưới đây được ClassOn tự biên soạn để kiểm tra những quyết định đó, không chép câu hỏi hoặc lời giải sách giáo khoa.
Phạm vi đối chiếu: trang 108–110 của SGK Toán 9 Kết nối tri thức tập hai, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Các tình huống và hình trong bài được biên soạn riêng.
1. Chọn đại lượng trước khi chọn công thức
Trong toàn bài, các hình trụ và hình nón đều là hình trụ tròn xoay và hình nón tròn xoay đang học. Với hình trụ, diện tích xung quanh bằng \(2\pi rh\) và thể tích bằng \(\pi r^{2}h\). Với hình nón, diện tích xung quanh bằng \(\pi rl\), còn thể tích bằng \(\frac{\pi r^{2}h}{3}\). Chữ \(l\) là đường sinh, không phải chiều cao. Ba độ dài của hình nón thỏa mãn \(l^{2} = r^{2} + h^{2}\).
Diện tích mặt cầu bằng \(4\pi R^{2}\), còn thể tích hình cầu bằng \(\frac{4\pi R^{3}}{3}\). Mặt cầu là phần bề mặt, trong khi bài toán thể tích xét phần không gian được bao bởi bề mặt ấy. Đường kính luôn bằng hai lần bán kính. Nếu đề cho đường kính, hãy chia hai trước khi bình phương hoặc lập phương, thay vì sửa hệ số sau một phép tính dài.
Diện tích vật liệu không có một công thức chung dùng cho mọi đồ vật. Một hình trụ kín có hai đáy; một mô hình không có nắp chỉ có một đáy; một ống thông cả hai đầu không có đáy trong phần vật liệu đang tính. Khi ghép hai khối tại một mặt tròn, mặt tiếp xúc nằm bên trong không được tính vào bề mặt ngoài. Hãy đánh dấu các mặt trước rồi mới cộng diện tích.
Tất cả bối cảnh sau đây đều giả định để học toán. Kích thước được nêu trong đề mới là dữ kiện, không đo từ ảnh minh họa. Khi nói thể tích chứa, đề sử dụng kích thước bên trong và bỏ qua độ dày theo mô hình. Các kết quả không phải bản thiết kế, chỉ dẫn chế tạo hoặc khuyến nghị sử dụng vật dụng ngoài đời.
2. Đề tự kiểm tra
Câu 1. Một mô hình hình trụ không có nắp
Một mô hình hình trụ có đường kính đáy 14 cm và chiều cao 9 cm. Chỉ xét mặt xung quanh và một đáy, bỏ qua độ dày và mép nối.
a) Xác định bán kính và tính diện tích xung quanh.
b) Tính tổng diện tích một mặt của vật liệu theo mô hình đã nêu. Giải thích vì sao không cộng hai đáy.
c) Nếu các kích thước trên cũng là kích thước bên trong, tính dung tích theo lít, làm tròn đến hàng phần trăm.
Câu 2. Hình nón và đường sinh
Một hình nón có bán kính đáy 5 cm và đường sinh 13 cm. Không được coi đường sinh là chiều cao.
a) Tìm chiều cao hình nón.
b) Tính diện tích xung quanh và diện tích toàn phần, giữ kết quả theo \(\pi\).
c) Tính thể tích. Một bạn thay 13 vào vị trí chiều cao trong công thức thể tích; giải thích lỗi và mức chênh lệch giữa kết quả sai với kết quả đúng.
Câu 3. Hình cầu và mặt cắt qua tâm
Một mặt phẳng đi qua tâm cắt hình cầu theo hình tròn có diện tích \(64\pi\,\mathrm{cm}^{2}\).
a) Tìm bán kính và đường kính hình cầu.
b) Tính diện tích mặt cầu và thể tích hình cầu.
c) Nếu mặt phẳng khác cách tâm 6 cm, tính diện tích hình tròn mặt cắt. Vì sao không được dùng bán kính mặt cắt mới làm bán kính hình cầu?
Câu 4. Ghép nửa hình cầu với hình trụ
Mô hình đặc gồm hình trụ bán kính 3 cm, chiều cao 8 cm và nửa hình cầu bán kính 3 cm đặt khít trên một đáy của hình trụ. Hai phần chỉ chung mặt tiếp xúc, không chồng lấn phần bên trong. Đáy dưới được giữ lại.
a) Tính thể tích toàn mô hình.
b) Tính diện tích bề mặt ngoài, kể cả đáy dưới nhưng không tính mặt tròn tiếp xúc giữa hai phần.
c) Một bạn cộng diện tích toàn phần hình trụ với diện tích toàn bộ biên của nửa hình cầu, gồm cả mặt tròn của nó. Bạn đó đã tính thừa bao nhiêu diện tích?
Câu 5. Thể tích chiếm chỗ và mức nước
Một bể hình trụ có bán kính bên trong 12 cm. Một vật đặc chìm hoàn toàn trong nước làm mức nước tăng 1,6 cm. Giả sử không có nước tràn, vật không thấm nước và không có bọt khí bị giữ lại.
a) Tính thể tích vật theo \(\mathrm{cm}^{3}\).
b) Đổi kết quả sang lít và làm tròn đến hàng phần nghìn.
c) Nếu vật chỉ chìm một phần thì có thể dùng cùng phép tính để kết luận thể tích toàn vật không? Nêu chính xác đại lượng mà mức nước dâng cho biết.
Câu 6. Tăng kích thước không làm mọi đại lượng tăng như nhau
Hai hình cầu có bán kính lần lượt là 3 cm và 6 cm.
a) Tính tỉ số diện tích mặt cầu lớn với mặt cầu nhỏ.
b) Tính tỉ số thể tích hình cầu lớn với hình cầu nhỏ.
c) Nếu thay hình cầu bằng hai hình trụ có cùng chiều cao và bán kính lần lượt 3 cm, 6 cm, tỉ số thể tích có còn bằng kết quả ở ý b không?
3. Lời giải và bước kiểm tra
Câu 1. Tách bề mặt khỏi dung tích
a) Bán kính là \(14 \div 2 = 7\) cm. Diện tích xung quanh bằng \(2\pi \times 7 \times 9 = 126\pi\,\mathrm{cm}^{2}\). Có thể kiểm lại bằng cách tưởng tượng trải mặt xung quanh thành hình chữ nhật có chiều dài là chu vi đáy và chiều rộng là chiều cao của trụ.
b) Một đáy có diện tích \(\pi \times 7^{2} = 49\pi\,\mathrm{cm}^{2}\). Diện tích cần tính bằng \(126\pi + 49\pi = 175\pi\,\mathrm{cm}^{2}\). Đề nói không có nắp nên đáy trên không thuộc vật liệu. Kết quả này chưa kể mép nối, cũng không nhân đôi để tính đồng thời hai phía của tấm vật liệu.
c) Thể tích bên trong bằng \(\pi \times 7^{2} \times 9 = 441\pi\,\mathrm{cm}^{3}\). Vì 1 lít bằng 1 000 \(\mathrm{cm}^{3}\), dung tích là \(0{,}441\pi\) lít, xấp xỉ 1,39 lít. Giữ \(\pi\) trong bước đổi đơn vị rồi mới làm tròn giúp tránh sai số do làm tròn liên tiếp.
Câu 2. Dùng tam giác vuông đúng vị trí
a) Bán kính đáy vuông góc với trục tại tâm đáy. Trong tam giác vuông gồm chiều cao, bán kính và đường sinh, ta có \(h^{2} = 13^{2}-5^{2} = 144\). Chiều cao là độ dài dương nên \(h = 12\) cm, không nhận giá trị âm.
b) Diện tích xung quanh bằng \(\pi \times 5 \times 13 = 65\pi\,\mathrm{cm}^{2}\). Diện tích đáy là \(25\pi\,\mathrm{cm}^{2}\), vì vậy diện tích toàn phần bằng \(90\pi\,\mathrm{cm}^{2}\). Công thức xung quanh sử dụng đường sinh 13 cm là đúng; đó không phải lí do để dùng 13 cho mọi công thức của hình nón.
c) Thể tích đúng bằng \(\frac{\pi \times 25 \times 12}{3} = 100\pi\,\mathrm{cm}^{3}\). Cách sai cho \(\frac{325\pi }{3}\,\mathrm{cm}^{3}\), lớn hơn kết quả đúng \(\frac{25\pi }{3}\,\mathrm{cm}^{3}\). Phép trừ này chỉ so sánh hai kết quả tính, không chứng minh rằng chiều cao có thể thay bằng đường sinh. Sai lầm gốc vẫn là chọn nhầm đại lượng hình học.
Câu 3. Mặt cắt lớn nhất đi qua tâm
a) Mặt phẳng qua tâm tạo hình tròn có cùng bán kính với hình cầu. Từ \(\pi R^{2} = 64\pi\) suy ra \(R^{2} = 64\), nên \(R = 8\) cm và đường kính bằng 16 cm. Điều kiện đi qua tâm là dữ kiện quan trọng; bỏ điều kiện đó thì diện tích mặt cắt chưa đủ để xác định bán kính hình cầu.
b) Diện tích mặt cầu bằng \(4\pi \times 8^{2} = 256\pi\,\mathrm{cm}^{2}\). Thể tích hình cầu bằng \(\frac{4\pi \times 8^{3}}{3} = \frac{2048\pi }{3}\,\mathrm{cm}^{3}\). Hai biểu thức có đơn vị khác nhau vì một biểu thức đo bề mặt, biểu thức còn lại đo phần không gian bên trong.
c) Gọi \(\rho\) là bán kính mặt cắt mới. Tam giác vuông tạo bởi tâm cầu, tâm mặt cắt và một điểm trên đường tròn mặt cắt cho \(\rho ^{2} = 8^{2}-6^{2} = 28\). Diện tích mặt cắt là \(28\pi\,\mathrm{cm}^{2}\). Bán kính này nhỏ hơn 8 cm; hình cầu không đổi khi ta thay vị trí mặt phẳng cắt.
Câu 4. Cộng thể tích nhưng loại mặt chung
a) Thể tích phần trụ bằng \(\pi \times 3^{2} \times 8 = 72\pi\,\mathrm{cm}^{3}\). Nửa hình cầu có thể tích bằng một nửa của \(\frac{4\pi \times 3^{3}}{3}\), tức \(18\pi\,\mathrm{cm}^{3}\). Hai phần không chồng lấn bên trong nên tổng thể tích là \(90\pi\,\mathrm{cm}^{3}\).
b) Phần ngoài gồm mặt xung quanh trụ \(48\pi\,\mathrm{cm}^{2}\), mặt cong nửa cầu \(18\pi\,\mathrm{cm}^{2}\) và đáy dưới \(9\pi\,\mathrm{cm}^{2}\). Tổng là \(75\pi\,\mathrm{cm}^{2}\). Vòng tròn tại đường nối nhìn thấy trên sơ đồ không có nghĩa phải tính cả một mặt tròn ở đó; mặt ấy nằm bên trong mô hình ghép.
c) Diện tích toàn phần trụ là \(66\pi\,\mathrm{cm}^{2}\). Toàn bộ biên nửa cầu, kể mặt đáy phẳng, là \(27\pi\,\mathrm{cm}^{2}\). Cộng hai số cho \(93\pi\,\mathrm{cm}^{2}\), thừa \(18\pi\,\mathrm{cm}^{2}\) so với \(75\pi\,\mathrm{cm}^{2}\). Đây chính là hai lần diện tích mặt tròn chung, vì mỗi khối ban đầu mang một bản của mặt tiếp xúc.
Câu 5. Điều kiện vật chìm hoàn toàn
a) Phần thể tích nước bị chiếm chỗ bằng diện tích đáy bể nhân độ tăng mức nước: \(\pi \times 12^{2} \times 1{,}6 = 230{,}4\pi\,\mathrm{cm}^{3}\). Với những giả thiết đã nêu, đó cũng là thể tích toàn bộ vật. Không cần biết vật có hình cầu hay hình nón mới dùng được phép tính này.
b) Đổi sang lít được \(0{,}2304\pi\) lít, xấp xỉ 0,724 lít. Không chia cho 100 hoặc chỉ đổi riêng bán kính mà giữ chiều cao ở đơn vị khác. Khi nhân diện tích với chiều cao, các độ dài phải thống nhất đơn vị trước.
c) Nếu vật chỉ chìm một phần, phép tính cho thể tích phần vật chìm trong nước, không phải toàn vật. Muốn suy ra toàn bộ thể tích phải có thêm dữ kiện. Việc một công thức cho ra số đẹp không cho phép bỏ điều kiện của mô hình.
Câu 6. Phân biệt bình phương và lập phương
a) Tỉ số diện tích là \(4\pi \times 6^{2}\) chia cho \(4\pi \times 3^{2}\), bằng 4. Bán kính tăng hai lần làm diện tích mặt cầu tăng bốn lần, không phải hai lần. Các hệ số giống nhau được rút gọn trước khi tính.
b) Tỉ số thể tích bằng \(\frac{6^{3}}{3^{3}} = 8\). Thể tích phụ thuộc lập phương của bán kính nên tăng tám lần. Điều này phù hợp với việc cả ba chiều của hình cầu đều tăng theo cùng hệ số hai.
c) Với hai hình trụ có cùng chiều cao \(h\) dương, tỉ số thể tích bằng \(\pi \times 6^{2}h\) chia cho \(\pi \times 3^{2}h\), bằng 4. Không thể dùng kết quả tám lần vì chiều cao không tăng gấp đôi. Hãy đọc điều kiện giữ nguyên trước khi áp dụng một quy luật phóng to.
4. Tự sửa bài theo nguyên nhân
Nếu sai câu về vật liệu, hãy tô các mặt được tính bằng một màu và gạch mặt bị loại bằng màu khác. Nếu sai câu hình nón, vẽ riêng tam giác vuông có cạnh huyền là đường sinh. Nếu sai câu hình cầu, viết rõ đề cho bán kính, đường kính hay bán kính của một mặt cắt. Những thao tác ngắn này thường hiệu quả hơn việc chép lại toàn bộ bảng công thức.
Cuối mỗi lời giải, kiểm tra ba điều: độ dài có dương không, đơn vị có phù hợp không và kết quả có hợp lí theo mô hình không. Diện tích phải mang đơn vị vuông; thể tích mang đơn vị khối hoặc đơn vị dung tích sau khi đổi đúng. Chỉ làm tròn khi đề yêu cầu, ghi dấu xấp xỉ cho số đã làm tròn và giữ biểu thức theo \(\pi\) để người đọc kiểm tra lại được.
5. Kiểm tra ngược kết quả bằng hai tình huống ngắn
Giả sử một hình trụ và một hình nón có cùng bán kính đáy và cùng chiều cao. Nếu em tính ra thể tích của hình nón lớn hơn hình trụ, hãy quay lại xem công thức nào cần chia cho ba. So sánh này không cần biết số đo cụ thể. Nhưng không được dùng cùng tỉ lệ đó cho diện tích xung quanh, vì ở hình nón công thức dùng đường sinh chứ không dùng trực tiếp chiều cao. Ngay với hai mô hình có cùng đáy và cùng chiều cao, việc so sánh diện tích và so sánh thể tích là hai câu hỏi khác nhau.
Khi rà lời giải một khối ghép, em có thể tưởng tượng tháo hai phần ra để đánh dấu các mặt mới xuất hiện. Hai mặt tròn mới xuất hiện khi tháo là hai phía của cùng một mặt tiếp xúc. Vì trước khi tháo, cả hai phía đều nằm bên trong, chúng đều phải loại nếu bắt đầu cộng từ diện tích toàn phần của từng khối. Ngược lại, nếu viết ngay danh sách mặt ngoài, chỉ cần cộng những mặt nhìn thấy và không được trừ thêm hai lần nữa. Cùng một bài có hai cách lập phép tính, nhưng không thể trộn các bước của hai cách.
Với dung tích, hãy đọc lại đề xem kích thước được đo ở phía trong hay phía ngoài. Một phép đổi xentimét khối sang lít đúng vẫn không cứu được lời giải nếu ban đầu lấy kích thước bên ngoài để tính sức chứa của vật có thành dày. Bài này dùng thành mỏng hoặc nói rõ kích thước bên trong. Trong bài toán khác, nếu không biết bề dày hoặc kích thước lòng trong thì nên ghi dữ kiện chưa đủ thay vì tự chọn số thay thế.
Bài trước và bài sau của Toán 9
Bài trước: Luyện tập chung sau Bài 32
Bài sau: Giải phương trình, hệ phương trình và vẽ đồ thị hàm số với phần mềm GeoGebra