Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 9 · Tin giáo dục

Toán 9 Kết nối tri thức: Giải phương trình, hệ phương trình và vẽ đồ thị hàm số với phần mềm GeoGebra

Thực hành CAS với Solve, Solutions, Intersect; kiểm điều kiện mẫu, nghiệm hệ và giao điểm. Ví dụ gốc, lệnh tham khảo và phép thế kiểm chứng.

Sơ đồ loại nghiệm x bằng 3 do mẫu x trừ 3 bằng không

Hoạt động “Giải phương trình, hệ phương trình và vẽ đồ thị hàm số với phần mềm GeoGebra” của Toán 9 Kết nối tri thức giúp đối chiếu lời giải đại số với kết quả trên công cụ. Trọng tâm không phải sao chép một dòng đáp án, mà là nhập đúng bài toán, đọc đúng loại kết quả và kiểm tra nghiệm trong đề ban đầu.

Hướng dẫn này dựa trên sách và tài liệu chính thức của GeoGebra. Các kết quả toán học được tính và kiểm độc lập; bài không tuyên bố đã chạy những lệnh này trên giao diện GeoGebra của người đọc. Hai hình minh họa là sơ đồ tự dựng, không phải ảnh chụp màn hình hay bằng chứng kiểm thử phần mềm.

Phạm vi đối chiếu: trang 111–114 của SGK Toán 9 Kết nối tri thức tập hai, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Các tình huống và hình trong bài được biên soạn riêng.

Chuẩn bị đúng môi trường

Chọn môi trường GeoGebra có vùng CAS để tính toán đại số và vùng Graphics để xem đồ thị. CAS là hệ đại số máy tính, không phải tên của một phương pháp giải phương trình. Tài liệu CAS View của GeoGebra mô tả vùng nhập theo hàng và phân biệt dấu bằng trong phương trình với phép gán dùng dấu :=.

Những câu lệnh dưới đây dùng tên tiếng Anh để đối chiếu tài liệu. Tên dịch và vị trí nút có thể khác giữa phiên bản hoặc thiết bị. Nếu ứng dụng hiện tại không có vùng CAS phù hợp, cần kiểm lại loại ứng dụng trước khi kết luận rằng lệnh sai. Đây là GeoGebra, không phải tên khác của công cụ vẽ đồ thị ClassOn.

Bắt đầu trên trang làm việc trống, tránh dùng tên \(x\), \(y\) đã được gán giá trị từ bài trước. Ghi đề và điều kiện xác định trên giấy trước khi nhập. Với số hữu tỉ, có thể nhập phân số chính xác như 1/2 thay vì một số thập phân làm tròn; với phép nhân, dùng dấu * rõ ràng để hạn chế cách hiểu khác nhau.

Ba kiểu đầu ra cần phân biệt

Theo tài liệu Solve, lệnh này giải phương trình hoặc hệ theo dạng đại số trên tập số thực. Solutions trả danh sách giá trị nghiệm, còn Solve thể hiện quan hệ biến bằng giá trị. Không coi khác cách viết là khác đáp án nếu các nghiệm tương ứng giống nhau.

Với một ẩn, nghiệm là các giá trị của \(x\). Với hệ hai ẩn, nghiệm là cặp giá trị \(x\) và \(y\) thỏa đồng thời các phương trình. Với giao điểm đồ thị, kết quả là điểm có cả hoành độ và tung độ. Chẳng hạn \(x = 3\) không phải cùng kiểu thông tin với điểm \((3; 9)\), dù hoành độ điểm có thể là nghiệm của một phương trình.

Trong kết quả dạng danh sách, {} là danh sách rỗng. Với phép giải trên tập số thực và đầu vào hợp lệ, danh sách rỗng biểu thị không tìm thấy nghiệm thực theo phép giải đó. Không nhầm nó với nghiệm 0: tập \(\{0\}\) có một phần tử, còn tập rỗng không có phần tử. Nếu lệnh báo lỗi cú pháp, chưa được đọc thông báo lỗi như kết luận vô nghiệm.

Ví dụ 1: phương trình bậc hai

Xét phương trình \(x^{2}-x-6 = 0\). Có thể nhập lệnh dưới đây trong CAS theo cú pháp phương trình và biến. Kết quả cần đối chiếu về mặt toán học là \(x = -2\) hoặc \(x = 3\); thứ tự hiển thị không ảnh hưởng tập nghiệm.

Solve(x^2 - x - 6 = 0, x)

Kiểm bằng phân tích nhân tử: \(x^{2}-x-6 = (x-3)(x + 2)\). Tích bằng 0 khi một trong hai thừa số bằng 0, nên có đúng hai nghiệm vừa nêu. Thế \(x = -2\) được \(4 + 2-6 = 0\); thế \(x = 3\) được \(9-3-6 = 0\).

Nếu muốn danh sách chỉ gồm giá trị, dùng Solutions với cùng phương trình và biến. Điều cần lưu là tập nghiệm \(\{-2; 3\}\), không phải màu chữ hay vị trí của từng nghiệm trên màn hình. Với nghiệm có căn, hãy giữ biểu thức chính xác khi đề chưa yêu cầu làm tròn.

Để so sánh, phương trình \(x^{2} + 4 = 0\) không có nghiệm thực vì \(x^{2}\) không âm với mọi số thực \(x\). Nếu giải trong số phức, bài toán sẽ thuộc phạm vi khác. Trong hoạt động Toán 9 này, kết luận đang được hiểu trên tập số thực.

Ví dụ 2: mẫu số bị khử vẫn phải giữ điều kiện

Xét phương trình \(\frac{x^{2}-9}{x-3} = 6\). Điều kiện xác định là \(x\ne 3\). Với điều kiện đó, vế trái bằng \(x + 3\), nên phương trình rút gọn cho \(x = 3\). Nhưng giá trị này bị loại ngay bởi mẫu số ban đầu; phương trình gốc vô nghiệm.

Solve((x^2 - 9)/(x - 3) = 6, x)

Lệnh trên là cách nhập bài toán ban đầu để người học thử và đối chiếu; bài không khẳng định một phiên bản chưa kiểm sẽ tự giữ mọi điều kiện sau các bước rút gọn. Nếu màn hình hiện ứng viên 3 hoặc một biểu thức đã đơn giản hóa, vẫn phải kiểm mẫu số. Phép thế vào đề gốc mới quyết định ứng viên có được nhận hay không.

Đổi vế phải thành 7, ta có \(x + 3 = 7\) nên \(x = 4\). Giá trị 4 hợp lệ vì khác 3, và \(\frac{16-9}{4-3} = 7\). Hai bài gần giống nhau nhưng một bài vô nghiệm, một bài có nghiệm; không thể chỉ nhìn dạng phân thức để đoán.

Một trường hợp khác là \(\frac{x^{2}-1}{x-1} = x + 1\). Hai vế bằng nhau với mọi \(x\ne 1\), nên nghiệm là tất cả số thực trừ 1, không phải toàn bộ số thực. Khi công cụ hiển thị một đẳng thức đúng sau rút gọn, điều kiện \(x\ne 1\) vẫn phải nằm trong kết luận của em.

Ví dụ 3: hệ hai phương trình

Xét hệ \(2x + y = 7\) và \(x-y = 2\). Nhập hai phương trình trong một danh sách, rồi ghi danh sách biến theo thứ tự \(x\), \(y\). Cú pháp hệ được mô tả trong tài liệu Solve; các dấu ngoặc nhọn dưới đây có vai trò gom hai phương trình, không phải phép nhân.

Solve({2*x + y = 7, x - y = 2}, {x, y})

Cộng hai phương trình cho \(3x = 9\), nên \(x = 3\). Thay vào \(x-y = 2\) được \(y = 1\). Kiểm đồng thời: \(2 \times 3 + 1 = 7\) và \(3-1 = 2\). Cặp nghiệm là \((3; 1)\); không đảo thành \((1; 3)\) vì hai vị trí đại diện cho hai biến khác nhau.

Nếu hệ là \(2x + y = 7\) và \(4x + 2y = 14\), phương trình thứ hai bằng hai lần phương trình thứ nhất. Hệ có vô số nghiệm \(y = 7-2x\) với \(x\) tùy ý. Một cặp cụ thể như \((3; 1)\) đúng nhưng chưa mô tả toàn bộ tập nghiệm.

Nếu thay 14 bằng 15, nhân phương trình đầu với 2 lại cho \(4x + 2y = 14\), mâu thuẫn với 15. Hệ vô nghiệm. Ba trường hợp một nghiệm, vô số nghiệm và vô nghiệm cần được phân biệt bằng quan hệ phương trình, không chỉ bằng số dòng kết quả xuất hiện.

Với hệ hai phương trình bậc nhất, còn có thể đối chiếu bằng giao điểm của hai đường thẳng. Để giữ ví dụ tự soạn phía trên, trong CAS dùng lệnh dưới đây nếu môi trường hỗ trợ cú pháp giao của hai đường. Cặp kết quả dự kiến vẫn là \((3; 1)\), vì điểm ấy đồng thời nằm trên cả hai đường. Hai đường song song phân biệt không cắt nhau; còn hai đường trùng nhau có vô số điểm chung, không được đọc thành một cặp nghiệm duy nhất.

Intersect(2*x + y = 7, x - y = 2)

Ví dụ 4: đồ thị và giao điểm

Xét parabol \(f(x) = x^{2}\) và đường thẳng \(g(x) = x + 6\). Trong CAS, phép gán hàm dùng :=. Nhập mỗi dòng riêng, sau đó dùng chức năng hiển thị đối tượng tương ứng trong vùng Graphics nếu phiên bản có hỗ trợ. Tài liệu CAS mô tả sự liên hệ giữa vùng đại số và vùng đồ thị; không cần dựa vào một vị trí biểu tượng cố định trên mọi thiết bị.

f(x) := x^2 g(x) := x + 6 Intersect(f(x), g(x))

Tài liệu Intersect có cú pháp CAS cho hai hàm, trả danh sách giao điểm. Với cặp hàm này, kết quả toán học cần kiểm là \((-2; 4)\) và \((3; 9)\). Đây là các điểm, không phải chỉ hai nghiệm \(-2\) và 3.

Hoành độ giao điểm thỏa \(x^{2} = x + 6\), tức phương trình đã giải ở ví dụ 1. Sau khi tìm \(x = -2\) và \(x = 3\), phải tính \(y\) bằng một trong hai hàm. Với \(-2\), cả hai hàm bằng 4; với 3, cả hai bằng 9. Phép kiểm hai tung độ giúp phát hiện nhập nhầm đường thẳng hoặc đọc nhầm thứ tự tọa độ.

Đồ thị minh họa y bằng x bình phương và y bằng x cộng 6 cắt nhau tại âm 2, 4 và 3, 9
Sơ đồ toán học tự dựng, không phải ảnh giao diện GeoGebra. Hai điểm được kiểm bằng phép thế.

Nếu vùng nhìn quá hẹp, một giao điểm có thể nằm ngoài màn hình. Không thấy điểm trên ảnh không chứng minh điểm không tồn tại. Hãy đối chiếu lời giải đại số và điều chỉnh khung nhìn để bao gồm các tọa độ cần xem. Tỉ lệ hai trục không đồng đều cũng có thể làm hình trông khác mà không đổi nghiệm.

Bài tập thực hành có kiểm chứng

Nhiệm vụ 1. Phương trình

a) Giải \(2x^{2}-5x-3 = 0\) bằng lệnh phù hợp và ghi tập nghiệm dự kiến.

b) Thế từng nghiệm vào biểu thức ban đầu.

c) Nêu kết luận trên tập số thực cho \(x^{2} + 9 = 0\), phân biệt với tập nghiệm \(\{0\}\).

Nhiệm vụ 2. Điều kiện xác định

a) Giải \(\frac{x^{2}-4}{x-2} = 5\) và ghi điều kiện trước.

b) Nếu vế phải được thay bằng 4, tập nghiệm đổi thế nào?

c) Giải thích vì sao không được nhận \(x = 2sau\) khi đã khử mẫu.

Nhiệm vụ 3. Hệ phương trình

a) Viết lệnh giải hệ \(x + 2y = 8\), \(2x-y = 1\) theo thứ tự biến \(x\), \(y\).

b) Tìm cặp nghiệm và kiểm cả hai phương trình.

c) Hệ \(x + 2y = 8\), \(2x + 4y = 16\) có bao nhiêu nghiệm?

Nhiệm vụ 4. Giao điểm

a) Tìm hoành độ giao điểm của \(y = x^{2}\) và \(y = -x + 6\).

b) Tính tung độ để viết hai giao điểm đầy đủ.

c) Nếu khung nhìn chỉ có \(x\) từ 0 đến 4, có thể kết luận hai đồ thị chỉ có một giao điểm không?

Đáp án và cách tự kiểm

Nhiệm vụ 1

a) Có thể nhập Solve(2*x^2 - 5*x - 3 = 0, x). Phân tích thành \((2x + 1)(x-3) = 0\), được \(x = \frac{-1}{2}\) hoặc \(x = 3\).

b) Với \(\frac{-1}{2}\), vế trái bằng \(\frac{1}{2} + \frac{5}{2}-3 = 0\). Với 3, bằng \(18-15-3 = 0\).

c) Không có nghiệm thực vì \(x^{2} + 9\) luôn dương. Tập rỗng khác {0}; thay 0 vào vẫn được 9, không bằng 0.

Nhiệm vụ 2

a) Điều kiện \(x\ne 2\). Rút gọn thành \(x + 2 = 5\) nên \(x = 3\), hợp lệ. Thế lại được \(\frac{9-4}{3-2} = 5\).

b) Phương trình rút gọn cho \(x = 2\) nhưng giá trị này bị loại. Phương trình gốc vô nghiệm.

c) Tại 2, mẫu số ban đầu bằng 0, biểu thức không xác định. Phép khử nhân tử chỉ đúng trên miền \(x\ne 2\), không mở rộng miền ấy.

Nhiệm vụ 3

a) Lệnh theo cú pháp CAS là Solve({x + 2*y = 8, 2*x - y = 1}, {x, y}).

b) Cặp nghiệm là \((2; 3)\). Kiểm: \(2 + 2 \times 3 = 8\) và \(2 \times 2-3 = 1\). Cả hai cùng đúng.

c) Hệ có vô số nghiệm \(y = \frac{8-x}{2}\), với \(x\) tùy ý. Phương trình thứ hai chỉ là hai lần phương trình thứ nhất.

Nhiệm vụ 4

a) Giải \(x^{2} = -x + 6\), tức \((x + 3)(x-2) = 0\). Hoành độ là \(-3\) và 2.

b) Hai giao điểm là \((-3; 9)\) và \((2; 4)\). Mỗi cặp thỏa cả hai phương trình đồ thị.

c) Không. Giao điểm có hoành độ \(-3\) nằm ngoài khung nhìn đó. Khung hiển thị chỉ giới hạn phần được nhìn thấy, không giới hạn tập nghiệm của bài toán.

Hoàn thành sản phẩm thực hành

Mỗi nhiệm vụ nên lưu kèm ba thông tin: câu lệnh đã nhập, kết quả em thực sự quan sát và phép kiểm bằng tay. Nếu kết quả chưa được chạy, ghi đó là dự đoán đã kiểm đại số, không ghi thành kết quả phần mềm. Khi có khác biệt, kiểm dấu ngoặc, tên biến, miền xác định và trạng thái gán biến trước khi đổi lời giải.

Không cần đưa tài khoản, tên trường hay thông tin cá nhân vào trang làm việc để hoàn thành các ví dụ này. Mục tiêu là hiểu liên hệ giữa công thức và hình vẽ, đồng thời biết giới hạn của ảnh đồ thị và biểu thức rút gọn. Công cụ hỗ trợ kiểm tra, nhưng điều kiện của bài toán vẫn là phần người giải phải chịu trách nhiệm trình bày.

Bài trước và bài sau của Toán 9

Bài trước: Bài tập cuối chương X

Bài sau: Vẽ hình đơn giản với phần mềm GeoGebra

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗