Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 9 · Tin giáo dục

Toán 9 Kết nối tri thức: Vẽ hình đơn giản với phần mềm GeoGebra

Dựng đường tròn nội tiếp, ngoại tiếp, hình quạt và hình khối trong GeoGebra; có ví dụ gốc, kiểm tra toán học và nhiệm vụ tách từng ý.

Tam giác vuông 6–8–10 có tâm ngoại tiếp O(4; 3), bán kính 5, và tâm nội tiếp I(2; 2), bán kính 2.

Vẽ hình đơn giản với phần mềm GeoGebra ở Toán 9 tập hai tập trung vào đường tròn ngoại tiếp, đường tròn nội tiếp tam giác, hình quạt tròn và các hình không gian đã học. Mục tiêu không phải vẽ cho giống một ảnh mẫu mà là tạo đúng quan hệ hình học, rồi giải thích vì sao hình dựng thỏa mãn yêu cầu.

Theo sách Kết nối tri thức của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, hoạt động này đứng sau phần giải phương trình, hệ phương trình và vẽ đồ thị hàm số với phần mềm GeoGebra. Mục tiếp theo sử dụng Excel để xác định tần số, tần số tương đối và vẽ các biểu đồ tương ứng. Các ví dụ và nhiệm vụ dưới đây được biên soạn mới, không phải bản chép các thao tác và bài tập trong sách.

1. Chuẩn bị đúng môi trường và hiểu giới hạn hình vẽ

Đối với các đường tròn và hình quạt, cần một môi trường GeoGebra có công cụ hình học phẳng. Đối với hình cầu, hình nón và hình trụ, cần môi trường có vùng vẽ ba chiều. Vị trí biểu tượng, tên bản dịch và cách mở bảng công cụ có thể thay đổi theo phiên bản. Vì vậy, hướng dẫn này mô tả chức năng và tên tiếng Anh để đối chiếu, không yêu cầu em tìm một nút cố định trên mọi thiết bị.

Các sơ đồ trong bài là hình minh họa toán học tự dựng, không phải ảnh chụp một phiên làm việc GeoGebra. Các thao tác được đối chiếu với tài liệu chính thức, còn kết quả số được kiểm tra độc lập bằng toán học. Bài viết không khẳng định đã kiểm thử ứng dụng trên điện thoại hoặc máy tính của em. Nếu công cụ không xuất hiện, cần kiểm tra đúng ứng dụng và tài liệu của phiên bản đang dùng trước khi thực hiện tiếp.

Một đơn vị tọa độ không tự động bằng một xentimét trên màn hình. Phóng to vùng vẽ chỉ làm thay đổi cách hiển thị. Khi bài yêu cầu độ dài hoặc diện tích, sử dụng các giá trị trong mô hình, không đặt thước lên màn hình để đo. Khi xem hình ba chiều, một đường tròn có thể nhìn thành elip do phối cảnh; điều đó không biến đáy tròn của hình trụ thành một đáy elip.

2. Dựng và kiểm tra đường tròn ngoại tiếp

Tạo ba điểm A, B, C phân biệt và không thẳng hàng, sau đó nối thành tam giác. Dùng công cụ Circle through 3 Points và chọn ba đỉnh. Đường tròn cần đi qua cả A, B, C. Theo tài liệu GeoGebra, nếu ba điểm thẳng hàng, công cụ có thể trả về đường thẳng suy biến, không phải đường tròn cần tìm. Điều kiện không thẳng hàng không phải yêu cầu trang trí: ba điểm thẳng hàng không xác định đường tròn ngoại tiếp một tam giác không suy biến. Tài liệu công cụ cũng lưu ý trường hợp thẳng hàng có thể cho đối tượng suy biến thành đường thẳng.

Để kiểm tra tâm, dựng hai đường trung trực của hai cạnh rồi lấy giao điểm O. Xác nhận O cách đều ba đỉnh, thay vì chỉ nhìn thấy O có vẻ nằm giữa tam giác. Đường tròn ngoại tiếp tam giác vuông có tâm ở trung điểm cạnh huyền; tâm không nhất thiết nằm trong tam giác. Đây là một dấu hiệu hữu ích để phát hiện việc vô tình dùng giao của hai đường phân giác.

Ví dụ tự soạn: \(A(0;0),\ B(8;0),\ C(0;6)\). Tam giác vuông tại A, cạnh huyền BC dài 10 đơn vị. Trung điểm BC là \(O(4;3)\), bán kính ngoại tiếp bằng 5. Có thể kiểm tra \(OA=\sqrt{4^2+3^2}=5\). Cả ba đỉnh phải nằm trên đường tròn tâm O này.

3. Dựng đường tròn nội tiếp bằng khoảng cách vuông góc

Với cùng tam giác, dựng hai đường phân giác trong của hai góc rồi lấy giao điểm I. Từ I hạ đường vuông góc xuống một cạnh, gọi chân đường vuông góc là E. Dựng đường tròn tâm I đi qua E. Khoảng cách IE là bán kính nội tiếp, không phải khoảng cách từ I tới một đỉnh bất kì.

Để kiểm tra, tiếp tục hạ các đường vuông góc từ I tới hai cạnh còn lại. Ba khoảng cách cần bằng nhau và ba chân đường vuông góc nằm trên đường tròn đã dựng. Khi che các đường phụ để hình dễ đọc, chỉ ẩn chúng, không xóa các đối tượng mà đường tròn đang phụ thuộc. Nếu xóa một đối tượng đầu vào, những đối tượng được dựng từ nó có thể không còn như trước.

Trong ví dụ tam giác có hai cạnh góc vuông 8 và 6, diện tích bằng 24, nửa chu vi bằng 12. Bán kính nội tiếp là \(24:12=2\). Tâm \(I(2;2)\), cách hai trục chứa AB và AC đều 2 đơn vị. Cạnh BC nằm trên đường thẳng \(3x+4y=24\); thay I vào công thức khoảng cách cho giá trị \(\frac{\lvert 6+8-24\rvert}{5}=2\), xác nhận tiếp xúc với cạnh thứ ba.

4. Dựng hình quạt và kiểm tra chiều chọn điểm

Muốn tạo hình quạt, cần xác định tâm, điểm đầu và hướng kết thúc. Công cụ Circular Sector trong tài liệu chính thức dựng theo chiều ngược kim đồng hồ. Thứ tự chọn điểm có ý nghĩa: đổi điểm đầu và điểm cuối có thể cho phần quạt còn lại của hình tròn. Không nên kết luận đúng chỉ vì hình có hai bán kính và một cung.

Chọn tâm K, điểm P cách K một khoảng 4 đơn vị, rồi dựng Q là ảnh của P qua phép quay tâm K góc \(120^\circ\) ngược chiều kim đồng hồ. Khi chọn tâm K, điểm đầu P và điểm kết thúc Q theo đúng hướng, quạt cần có góc \(120^\circ\), không phải \(240^\circ\). Tài liệu cho phép điểm cuối khác khoảng cách tới tâm, nhưng ở ví dụ này ta chủ động chọn Q cùng đường tròn để dễ đối chiếu. Vì Q là ảnh quay của P, hai điểm cùng cách K một khoảng 4. Điều này tránh việc đặt Q bằng mắt rồi vô tình làm hai bán kính khác nhau.

Kiểm tra độc lập bằng công thức: diện tích quạt bằng \(\frac{120}{360}\cdot\pi\cdot4^2=\frac{16\pi}{3}\) đơn vị vuông. Độ dài cung bằng \(\frac{120}{360}\cdot2\pi\cdot4=\frac{8\pi}{3}\) đơn vị. Nếu kết quả diện tích gấp đôi giá trị vừa tính, hãy kiểm tra có đang chọn quạt \(240^\circ\) không. Nếu thiếu \(\pi\) hoặc đơn vị bị nhầm, hãy xem lại công thức trước khi đổ lỗi cho phần mềm.

5. Mặt cầu, hình nón và hình trụ trong vùng vẽ ba chiều

Để dựng mặt cầu từ tâm và bán kính, dùng Sphere: Center & Radius: chọn tâm rồi nhập bán kính dương. Công cụ biết tâm và một điểm trên mặt cầu là một cách dựng khác, yêu cầu thêm điểm chứ không thay điểm đó bằng một số tùy ý. Khi đọc tên công cụ, hãy phân biệt rõ đầu vào là điểm hay độ dài để tránh chọn nhầm.

Với tâm \(U(0;0;0)\) và bán kính 4, mặt cầu gồm những điểm cách U đúng 4 đơn vị. Điểm \(V(0;0;4)\) nằm trên mặt cầu, nhưng U không nằm trên mặt cầu mà nằm bên trong phần khối được bao. Một hình vẽ tô màu không làm mất sự khác biệt giữa bề mặt và phần không gian bên trong. Diện tích mặt cầu là \(64\pi\), thể tích khối cầu tương ứng là \(\frac{256\pi}{3}\), với đơn vị vuông và khối khác nhau.

Để có một hình nón và một hình trụ dễ đối chiếu, dùng hai điểm \(A_3(0;0;0),\ B_3(0;0;6)\), bán kính 2. Theo tài liệu lệnh Cone, cú pháp ba đầu vào gồm tâm đáy, đỉnh, bán kính. Theo tài liệu Cylinder, hai điểm là tâm của hai đáy, đầu vào cuối là bán kính. Có thể dùng các tên điểm đơn giản do em đặt trong ứng dụng; chỉ số trong bài giúp tránh nhầm với tam giác phẳng phía trên. Ví dụ cú pháp sau khi đã tạo đúng hai điểm có tên tương ứng: Cone(A_3,B_3,2) và Cylinder(A_3,B_3,2). Đây là mẫu đối chiếu tài liệu, không phải nhật ký chạy.

Trục \(A_3B_3\) dài 6 và vuông góc với mặt đáy trong mô hình này. Hình nón có chiều cao 6, đường sinh bằng \(\sqrt{2^2+6^2}=2\sqrt{10}\). Không lấy độ dài đường xiên trên màn hình làm chiều cao. Hình trụ cùng đáy và chiều cao có thể tích \(24\pi\), còn hình nón có thể tích \(8\pi\). Tỉ số một phần ba chỉ áp dụng vì chúng có cùng diện tích đáy và cùng chiều cao.

Mặt cắt qua trục của hình trụ và hình nón cùng bán kính 2 và chiều cao 6; thể tích lần lượt 24π và 8π.
Sơ đồ mặt cắt dùng để kiểm tra số liệu, không phải ảnh chụp giao diện GeoGebra.

6. Ba nhiệm vụ thực hành tự soạn

Nhiệm vụ 1. Phân biệt hai tâm

a) Dựng tam giác \(A(0;0),\ B(8;0),\ C(0;6)\), rồi dựng đường tròn ngoại tiếp. Ghi tâm và bán kính dự kiến trước khi đo bằng ứng dụng.

b) Dựng đường tròn nội tiếp bằng giao hai phân giác trong và một chân đường vuông góc. Ghi tâm, bán kính và cách kiểm tra tiếp xúc với ba cạnh.

c) Một bạn cho rằng tâm ngoại tiếp phải nằm trong tam giác và cũng là tâm nội tiếp. Dùng ví dụ này giải thích vì sao nhận xét không đúng.

Nhiệm vụ 2. Chọn đúng phần quạt

a) Dựng quạt bán kính 4, góc \(120^\circ\) theo chiều ngược kim đồng hồ. Ghi rõ thứ tự tâm, điểm đầu và điểm cuối.

b) Tính diện tích quạt và độ dài cung mà không làm tròn \(\pi\).

c) Nếu giữ tâm nhưng đổi điểm đầu với điểm cuối, phần quạt còn lại có góc và diện tích bao nhiêu?

Nhiệm vụ 3. Kiểm tra mô hình ba chiều

a) Dựng mặt cầu tâm U bán kính 4. Nêu một điểm thuộc mặt cầu và một điểm không thuộc mặt cầu trong ví dụ tọa độ đã cho.

b) Dựng nón và trụ chung tâm đáy \(A_3\), cùng trục \(A_3B_3\) dài 6, bán kính 2. Tính thể tích mỗi khối.

c) Xoay góc nhìn mà không đổi tọa độ điểm hay bán kính. Chiều cao và tỉ số thể tích có thay đổi không? Giải thích sự khác nhau giữa đổi khung nhìn và đổi dữ kiện.

7. Gợi ý lời giải và tiêu chí kiểm tra

Nhiệm vụ 1

a) Tâm ngoại tiếp là \(O(4;3)\), trung điểm cạnh huyền BC, bán kính 5. Kiểm \(OA=OB=OC=5\). Nếu tâm khác, xem có chọn đủ ba đỉnh của cùng tam giác hay vô tình tạo thêm điểm mới cạnh một đỉnh không.

b) Tâm nội tiếp là \(I(2;2)\), bán kính 2. Hai tiếp điểm trên AB và AC lần lượt là \((2;0)\) và \((0;2)\). Khoảng cách từ I đến đường thẳng BC cũng bằng 2, nên đường tròn tiếp xúc cả ba cạnh. Tâm phải được dựng từ phân giác trong, không phải chọn một điểm trông gần giữa hình.

c) O nằm trên cạnh BC, không ở bên trong tam giác. I ở trong tam giác và khác O. Hai tâm trùng nhau trong một số trường hợp đặc biệt như tam giác đều, nhưng không thể lấy điều đặc biệt ấy làm quy tắc cho mọi tam giác.

Nhiệm vụ 2

a) Chọn K làm tâm, P làm điểm đầu, Q làm điểm kết thúc sau phép quay \(120^\circ\). Kiểm \(KP=KQ=4\) và hướng đi từ P đến Q. Một hình chỉ trông như quạt nhỏ chưa đủ nếu số đo đang hiển thị thuộc góc khác.

b) Diện tích bằng \(\frac{16\pi}{3}\) đơn vị vuông, cung dài \(\frac{8\pi}{3}\) đơn vị. Có thể kiểm diện tích chiếm đúng một phần ba diện tích cả hình tròn, đồng thời cung chiếm một phần ba chu vi.

c) Quạt còn lại có góc \(240^\circ\), diện tích \(\frac{32\pi}{3}\). Cộng hai diện tích được \(16\pi\), đúng diện tích hình tròn bán kính 4. Đây là cách kiểm lại mà không phụ thuộc màu tô đang nhìn thấy.

Nhiệm vụ 3

a) \(V(0;0;4)\) thuộc mặt cầu vì \(UV=4\). U không thuộc mặt cầu vì khoảng cách từ U tới chính nó bằng 0. Không dùng hình ảnh điểm bị che khuất để kết luận điểm đó ở trên bề mặt.

b) Thể tích trụ bằng \(\pi\cdot2^2\cdot6=24\pi\), thể tích nón bằng \(\frac{24\pi}{3}=8\pi\) đơn vị khối. \(B_3\) là đỉnh nón nhưng đồng thời là tâm đáy trên của trụ. Hai vai trò phải được phân biệt khi chọn công cụ.

c) Không thay đổi. Xoay khung nhìn chỉ thay cách chiếu hình lên màn hình. Nếu kéo \(B_3\) và đổi độ dài \(A_3B_3\) thì đó là đổi dữ kiện, không còn là thao tác đổi góc nhìn thuần túy.

8. Lưu sản phẩm cùng bản kiểm toán học

Sản phẩm thực hành nên có hình phẳng, hình không gian và một ghi chú ngắn về các đầu vào. Nếu phiên bản có chức năng lưu tệp dựng hình, hãy giữ tệp đó để mở lại các quan hệ phụ thuộc. Ảnh xuất ra hữu ích để minh họa nhưng không thay thế tệp dựng hình động. Không khẳng định một ảnh đã được xuất hoặc lưu thành công khi chưa quan sát kết quả của chính phiên làm việc.

Trước khi hoàn thành, kiểm nhãn không chồng nhau, đường phụ không che tiếp điểm và số đo có đủ đơn vị. Khi kéo một điểm tự do để thử, tránh làm tam giác thẳng hàng hoặc hai tâm đáy trùng nhau. Một vài quan sát trên màn hình hỗ trợ phát hiện lỗi, nhưng lời giải thích hình học và điều kiện dựng mới là cơ sở để kết luận hình đúng.

Nguồn đối chiếu

Bài trước và bài sau của Toán 9

Bài trước: Giải phương trình, hệ phương trình và vẽ đồ thị hàm số với phần mềm GeoGebra

Bài sau: Xác định tần số, tần số tương đối, vẽ các biểu đồ biểu diễn bảng tần số, tần số tương đối bằng Excel

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗