Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 10 · Tin giáo dục

Dấu của tam thức bậc hai: công thức, ví dụ lớp 10

Không cần thử từng số một, chỉ nhìn Delta và hệ số a là biết tam thức bậc hai dương hay âm ở đâu. Bài viết giải thích định lí dấu tam thức, quy tắc trong trái ngoài cùng, 4 ví dụ từng bước cùng 5 bài tập có đáp án và giải thích chi tiết.

Ba parabol minh họa dấu tam thức bậc hai: Delta nhỏ hơn 0 nằm hẳn trên trục hoành, Delta bằng 0 tiếp xúc trục hoành, Delta lớn hơn 0 cắt trục hoành tại hai điểm

Bạn đang giải bất phương trình x² − 3x + 2 < 0. Bạn thử x = 0 thì 2 < 0 là sai, thử x = 1,5 thì 2,25 − 4,5 + 2 = −0,25 < 0 là đúng, thử x = 3 thì 2 < 0 là sai. Nghiệm dường như nằm đâu đó giữa 1 và 2. Nhưng làm sao để biết chắc mà không cần thử từng số một? Câu trả lời nằm ở một định lí rất đẹp của Toán 10: dấu của tam thức bậc hai chỉ phụ thuộc vào dấu của hệ số a và biệt thức Δ. Nắm được định lí này, bạn sẽ xét dấu bất kì tam thức nào chỉ trong vài giây, và giải mọi bất phương trình bậc hai một cách chắc chắn.

Trong bài viết này, bạn sẽ học thật kĩ định lí về dấu của tam thức bậc hai, một trong những định lí quan trọng nhất của chương Hàm số, đồ thị và ứng dụng. Bạn sẽ biết cách dùng Δ = b² − 4ac và dấu của hệ số a để kết luận dấu của f(x) = ax² + bx + c trên từng khoảng, và ghi nhớ mẹo “trong trái, ngoài cùng” mà học sinh cả nước đều thuộc lòng. Bạn sẽ làm 4 ví dụ từng bước, từ ví dụ mẫu với f(x) = x² − 3x + 2 đến tam thức có hệ số a âm, tránh 5 lỗi sai mà học sinh hay mắc nhất, rồi tự luyện 5 bài tập trắc nghiệm có đáp án giải thích cặn kẽ. Cuối bài là 5 câu hỏi thường gặp, trong đó có câu nhiều bạn thắc mắc: vì sao khi Δ < 0 thì tam thức luôn cùng dấu với a?

Đồ thị parabol của tam thức f(x) bằng x bình phương trừ 3x cộng 2 cắt trục hoành tại x bằng 1 và x bằng 2, dương ở ngoài khoảng hai nghiệm và âm ở trong khoảng hai nghiệm

Dấu của tam thức bậc hai là gì? Định lí với Δ = b² − 4ac và hệ số a

Tam thức bậc hai có dạng \(f(x)=ax^2+bx+c\), với \(a,b,c\) là số thực, \(a\ne0\). Nghiệm của tam thức là nghiệm của phương trình \(f(x)=0\). Biệt thức là \(\Delta=b^2-4ac\). Đặt \(b'=b/2\) thì biệt thức thu gọn \(\Delta'=(b')^2-ac=\Delta/4\). Công thức đúng với mọi \(b\); thuận tiện nhất khi \(b\) là số nguyên chẵn.

Nếu \(\Delta<0\) thì \(f(x)\) cùng dấu với \(a\) trên toàn trục số. Nếu \(\Delta=0\), \(f(x)=0\) tại \(x_0=-\frac{b}{2a}\) và cùng dấu với \(a\) tại mọi điểm khác. Nếu \(\Delta>0\) có hai nghiệm \(x_1<x_2\), tam thức bằng 0 ở hai nghiệm, trái dấu với \(a\) trên \((x_1;x_2)\) và cùng dấu với \(a\) ở ngoài hai nghiệm.

Trường hợp Nghiệm của tam thức Dấu của f(x)
Δ < 0 Vô nghiệm Luôn cùng dấu với a, mọi x ∈ ℝ
Δ = 0 Nghiệm kép x₀ = \(-\frac{b}{2a}\) Cùng dấu với a, mọi x ≠ x₀; f(x₀) = 0
Δ > 0 Hai nghiệm phân biệt x₁ < x₂ Cùng dấu với a khi x < x₁ hoặc x > x₂; trái dấu với a khi x₁ < x < x₂

Bạn hãy hiểu định lí này qua hình ảnh đồ thị của hàm số bậc hai y = f(x), một parabol. Khi Δ < 0, parabol không cắt trục hoành nên nằm hoàn toàn phía trên trục hoành nếu a > 0, hoặc hoàn toàn phía dưới trục hoành nếu a < 0, vì vậy f(x) luôn cùng dấu với a. Khi Δ = 0, parabol tiếp xúc với trục hoành tại đỉnh có hoành độ x = \(-\frac{b}{2a}\), nên f(x) bằng 0 tại đúng một điểm và cùng dấu với a ở khắp nơi còn lại. Khi Δ > 0, parabol cắt trục hoành tại hai điểm x₁ và x₂, phần parabol nằm giữa hai nghiệm thì ở phía đối diện với hướng mở của parabol, phần nằm ngoài hai nghiệm thì cùng phía với hướng mở. Mẹo nhớ nổi tiếng “trong trái, ngoài cùng” chính là cách nói ngắn gọn của trường hợp này: trong khoảng hai nghiệm thì trái dấu với a, ngoài khoảng hai nghiệm thì cùng dấu với a. Bạn hãy tập thói quen vẽ phác parabol mỗi khi xét dấu, vì nhìn hình bạn sẽ rất khó nhầm lẫn.

Để giải bất phương trình bậc hai một ẩn, lập bảng dấu rồi chọn các khoảng có dấu phù hợp với yêu cầu. Chẳng hạn \(x^2-3x+2<0\) có tập nghiệm \((1;2)\); nếu đổi sang \(x^2-3x+2\le0\), tập nghiệm là \([1;2]\) vì hai nghiệm đều được nhận. Khi đề có miền giá trị, lấy giao với miền ấy.

Bạn cũng cần lưu ý một trường hợp đặc biệt hay xuất hiện trong các bài tập nâng cao: xét dấu tam thức khi hệ số a âm. Nhiều bạn thuộc lòng “trong trái, ngoài cùng” nhưng lại quên mất “trái” và “cùng” là so với dấu của a, không phải so với dấu dương cố định. Chẳng hạn, với f(x) = −x² + 4x − 3, hệ số a = −1 < 0, hai nghiệm là 1 và 3, thì trong khoảng (1; 3) f(x) trái dấu với a, tức là f(x) > 0, còn ngoài khoảng hai nghiệm thì f(x) cùng dấu với a, tức là f(x) < 0. Nếu bạn áp dụng máy móc “trong âm, ngoài dương” thì sẽ ra đáp án ngược hoàn toàn. Bạn hãy tập thói quen viết rõ dấu của a ra giấy trước khi kết luận, và luôn kiểm tra lại bằng cách thử một số cụ thể trong từng khoảng, ví dụ thử x = 2 thì f(2) = 1 > 0, khớp với kết luận f(x) > 0 trên khoảng (1; 3).

Bốn ví dụ xét dấu tam thức bậc hai từng bước

Ví dụ 1 (dùng đúng số liệu mẫu): Xét dấu tam thức f(x) = x² − 3x + 2 = (x − 1)(x − 2). Tìm các khoảng mà f(x) > 0 và f(x) < 0.
Bạn tính biệt thức trước: Δ = b² − 4ac = (−3)² − 4 × 1 × 2 = 9 − 8 = 1 > 0. Bạn giải phương trình x² − 3x + 2 = 0 được hai nghiệm phân biệt x₁ = 1 và x₂ = 2, khớp với dạng phân tích (x − 1)(x − 2). Hệ số a = 1 > 0. Bạn áp dụng định lí: vì Δ > 0 nên f(x) cùng dấu với a khi x < 1 hoặc x > 2, tức là f(x) > 0 trên các khoảng đó; f(x) trái dấu với a khi 1 < x < 2, tức là f(x) < 0 trên khoảng đó. Vậy f(x) > 0 khi x < 1 hoặc x > 2, f(x) < 0 khi 1 < x < 2, và f(x) = 0 tại x = 1 hoặc x = 2. Bạn kiểm tra lại bằng cách thử số: x = 0 thì f(0) = 2 > 0, x = 1,5 thì f(1,5) = −0,25 < 0, x = 3 thì f(3) = 2 > 0, khớp hoàn toàn với kết luận. Bạn hãy để ý: đây chính là bài toán mở đầu, nghiệm của bất phương trình x² − 3x + 2 < 0 là (1; 2).

Ví dụ 2 (trường hợp Δ = 0): Xét dấu tam thức f(x) = x² − 2x + 1.
Bạn tính biệt thức: Δ = (−2)² − 4 × 1 × 1 = 4 − 4 = 0. Bạn giải phương trình x² − 2x + 1 = 0 được nghiệm kép x₀ = \(-\frac{b}{2a}\) = 2 ÷ 2 = 1, khớp với dạng phân tích (x − 1)². Hệ số a = 1 > 0. Bạn áp dụng định lí: vì Δ = 0 nên f(x) cùng dấu với a với mọi x ≠ 1, tức là f(x) > 0 với mọi x ≠ 1, và f(x) = 0 tại x = 1. Vậy f(x) ≥ 0 với mọi x thuộc ℝ, dấu bằng xảy ra khi x = 1. Bạn kiểm tra lại bằng cách thử số: x = 0 thì f(0) = 1 > 0, x = 2 thì f(2) = 1 > 0, x = 1 thì f(1) = 0, khớp hoàn toàn với kết luận. Bạn hãy để ý: tam thức này là một bình phương hoàn hảo, (x − 1)², nên hiển nhiên không âm với mọi x, đó là cách kiểm tra nhanh rất hữu ích khi bạn gặp các tam thức có dạng bình phương.

Ví dụ 3 (trường hợp Δ < 0): Xét dấu tam thức f(x) = x² + x + 1.
Bạn tính biệt thức: Δ = 1² − 4 × 1 × 1 = 1 − 4 = −3 < 0. Tam thức vô nghiệm. Hệ số a = 1 > 0. Bạn áp dụng định lí: vì Δ < 0 nên f(x) luôn cùng dấu với a với mọi x thuộc ℝ, tức là f(x) > 0 với mọi x. Vậy tam thức luôn dương, không có giá trị nào của x làm f(x) ≤ 0. Bạn kiểm tra lại bằng cách thử số: x = 0 thì f(0) = 1 > 0, x = −1 thì f(−1) = 1 − 1 + 1 = 1 > 0, x = −0,5 thì f(−0,5) = 0,25 − 0,5 + 1 = 0,75 > 0, khớp hoàn toàn với kết luận. Bạn hãy để ý: parabol y = x² + x + 1 nằm hoàn toàn phía trên trục hoành, đỉnh của nó có tung độ 3 ÷ 4 > 0, nên đồ thị không bao giờ chạm hay cắt trục hoành, khớp với việc tam thức vô nghiệm.

Ví dụ 4 (hệ số a âm): Xét dấu tam thức f(x) = −x² + 4x − 3.
Bạn tính biệt thức: Δ = 4² − 4 × (−1) × (−3) = 16 − 12 = 4 > 0. Bạn giải phương trình −x² + 4x − 3 = 0 được hai nghiệm phân biệt x₁ = 1 và x₂ = 3. Hệ số a = −1 < 0. Bạn áp dụng định lí: vì Δ > 0 nên f(x) cùng dấu với a khi x < 1 hoặc x > 3, tức là f(x) < 0 trên các khoảng đó; f(x) trái dấu với a khi 1 < x < 3, tức là f(x) > 0 trên khoảng đó. Vậy f(x) > 0 khi 1 < x < 3, f(x) < 0 khi x < 1 hoặc x > 3, và f(x) = 0 tại x = 1 hoặc x = 3. Bạn kiểm tra lại bằng cách thử số: x = 2 thì f(2) = −4 + 8 − 3 = 1 > 0, x = 0 thì f(0) = −3 < 0, x = 4 thì f(4) = −16 + 16 − 3 = −3 < 0, khớp hoàn toàn với kết luận. Bạn hãy để ý: đây là trường hợp mà mẹo “trong trái, ngoài cùng” dễ gây nhầm lẫn nhất, vì “trái dấu với a” ở đây nghĩa là dương, còn “cùng dấu với a” nghĩa là âm, ngược hẳn với trường hợp a > 0.

Năm lỗi sai thường gặp — và cách tránh

Lỗi 1: Áp dụng “trong trái, ngoài cùng” mà quên xét dấu của hệ số a.
Nhiều bạn xét dấu f(x) = −x² + 4x − 3 mà kết luận f(x) > 0 khi x < 1 hoặc x > 3, tức là đã áp dụng mẹo như thể a > 0. Cách tránh: bạn hãy nhớ “trong trái, ngoài cùng” là so với dấu của a, không phải so với dấu dương cố định. Bạn hãy viết rõ dấu của a ra giấy trước khi kết luận, và luôn thử một số cụ thể trong từng khoảng để kiểm tra, ví dụ thử x = 2 thì f(2) = 1 > 0 nên khoảng (1; 3) phải là khoảng dương.

Lỗi 2: Kết luận sai dấu khi Δ = 0.
Nhiều bạn xét dấu f(x) = x² − 2x + 1 mà kết luận f(x) > 0 với mọi x, quên mất f(1) = 0. Cách tránh: bạn hãy nhớ khi Δ = 0 thì tam thức bằng 0 tại nghiệm kép x₀ = \(-\frac{b}{2a}\), nên kết luận đúng là f(x) ≥ 0 với mọi x, dấu bằng xảy ra tại x₀. Bạn hãy tập thói quen viết đầy đủ cả ba trường hợp: f(x) > 0 khi nào, f(x) = 0 khi nào, f(x) < 0 khi nào, để không bỏ sót trường hợp bằng 0.

Lỗi 3: Kết luận f(x) > 0 với mọi x khi Δ < 0 mà a < 0.
Nhiều bạn thấy Δ < 0 thì kết luận ngay tam thức luôn dương, quên mất dấu của tam thức còn phụ thuộc vào dấu của a. Cách tránh: bạn hãy nhớ khi Δ < 0 thì f(x) luôn cùng dấu với a, nên nếu a < 0 thì f(x) luôn âm. Ví dụ f(x) = −x² − x − 1 có Δ = −3 < 0 và a = −1 < 0 nên f(x) < 0 với mọi x. Bạn hãy kiểm tra nhanh bằng cách thử x = 0: f(0) = c, dấu của f(0) chính là dấu của hệ số c, và khi Δ < 0 thì dấu của f(x) không đổi nên dấu của c cũng là dấu của f(x) với mọi x.

Lỗi 4: Nhầm thứ tự hai nghiệm x₁ và x₂.
Nhiều bạn giải phương trình được hai nghiệm 1 và 2 nhưng lại viết khoảng trái dấu là 2 < x < 1, một khoảng rỗng vô nghĩa. Cách tránh: bạn hãy nhớ quy ước x₁ < x₂, tức là nghiệm nhỏ viết trước, nghiệm lớn viết sau, khoảng trong là (x₁; x₂). Bạn hãy sắp xếp hai nghiệm theo thứ tự tăng dần ngay khi vừa giải xong phương trình, trước khi viết kết luận về dấu.

Lỗi 5: Bỏ sót giá trị làm tam thức bằng 0. Với dấu nhỏ hơn hoặc lớn hơn nghiêm ngặt, loại mọi nghiệm làm \(f(x)=0\). Với \(\le\) hoặc \(\ge\), nhận các nghiệm thuộc miền đang xét; nghiệm kép có thể đứng riêng, chẳng hạn \((x-1)^2\le0\) có tập nghiệm \(\{1\}\). Khi viết khoảng, không dùng ngoặc vuông tại vô cực.

Năm bài tập tự luyện

Hãy làm 5 bài tập sau đây rồi đối chiếu với bảng đáp án bên dưới. Nhớ tính Δ và viết rõ dấu của hệ số a ra giấy trước khi kết luận, và kiểm tra đáp án có hợp lí không.

Câu 1: Tam thức f(x) = x² − 5x + 6 nhận giá trị âm khi nào?

A. x < 2 hoặc x > 3

B. 2 < x < 3

C. x < 3

D. x > 2

Câu 2: Tập nghiệm của bất phương trình \(x^2-4x+4\ge0\) là tập hợp nào sau đây?

A. ℝ

B. ℝ ∖ {2}

C. (2; +∞)

D. [2; +∞)

Câu 3: Tam thức f(x) = −x² + x + 2 nhận giá trị dương khi nào?

A. x < −1 hoặc x > 2

B. −1 < x < 2

C. x < 2

D. x > −1

Câu 4: Tập nghiệm của bất phương trình \(x^2+2x+5>0\) là tập hợp nào sau đây?

A. ℝ

B. ∅

C. (−∞; −1)

D. (1; +∞)

Câu 5: Tập nghiệm của bất phương trình x² − 3x + 2 ≤ 0 là tập hợp nào sau đây?

A. (1; 2)

B. [1; 2]

C. (−∞; 1] ∪ [2; +∞)

D. (−∞; 1) ∪ (2; +∞)

Câu 1 2 3 4 5
Đáp án B A B A B

Giải thích Câu 1 — Đáp án B đúng: Tam thức x² − 5x + 6 có Δ = 25 − 24 = 1 > 0, hai nghiệm là 2 và 3, hệ số a = 1 > 0 nên f(x) trái dấu với a, tức là âm, khi 2 < x < 3. Đáp án A sai vì đó là khoảng mà f(x) dương, cùng dấu với a. Đáp án C sai vì x < 2 thì f(x) > 0, ví dụ f(0) = 6 > 0. Đáp án D sai vì x > 3 thì f(x) > 0, ví dụ f(4) = 2 > 0.

Câu 2. Đáp án A: \(x^2-4x+4=(x-2)^2\ge0\) với mọi số thực, kể cả \(x=2\). Các phương án B, C, D chỉ nêu những tập con và đều bỏ sót nghiệm.

Giải thích Câu 3 — Đáp án B đúng: Tam thức −x² + x + 2 có Δ = 1 + 8 = 9 > 0, hai nghiệm là −1 và 2, hệ số a = −1 < 0 nên f(x) trái dấu với a, tức là dương, khi −1 < x < 2. Đáp án A sai vì đó là khoảng mà f(x) âm, cùng dấu với a. Đáp án C sai vì x < −1 thì f(x) < 0, ví dụ f(−2) = −4 < 0. Đáp án D sai vì x > 2 thì f(x) < 0, ví dụ f(3) = −4 < 0.

Câu 4. Đáp án A: \(x^2+2x+5=(x+1)^2+4\ge4>0\) với mọi số thực. Vì đề hỏi toàn bộ tập nghiệm, cả tập rỗng lẫn hai khoảng con đều không phải đáp án.

Giải thích Câu 5 — Đáp án B đúng: Tam thức x² − 3x + 2 có hai nghiệm 1 và 2, hệ số a = 1 > 0 nên f(x) ≤ 0 khi 1 ≤ x ≤ 2, tức là tập nghiệm [1; 2]. Đáp án A sai vì đã bỏ mất hai đầu mút 1 và 2, trong khi f(1) = 0 và f(2) = 0 đều thỏa mãn dấu ≤. Đáp án C sai vì đó là tập nghiệm của bất phương trình x² − 3x + 2 ≥ 0, ngược dấu với đề bài. Đáp án D sai vì đó là tập nghiệm của x² − 3x + 2 > 0, vừa ngược dấu vừa thiếu hai đầu mút.

Câu hỏi thường gặp về dấu của tam thức bậc hai

Hỏi: Vì sao khi Δ < 0 thì tam thức luôn cùng dấu với hệ số a?
Đáp: Vì khi Δ < 0, parabol y = f(x) không cắt trục hoành nên nằm hoàn toàn phía trên trục hoành nếu a > 0, hoặc hoàn toàn phía dưới trục hoành nếu a < 0. Nói cách khác, f(x) không bao giờ đổi dấu vì nó không bao giờ bằng 0, và dấu của nó tại x = 0 là dấu của c, trùng với dấu của a khi Δ < 0. Bạn có thể kiểm tra nhanh: tam thức x² + x + 1 có Δ = −3 < 0 và a = 1 > 0 nên luôn dương.

Hỏi: Mẹo “trong trái, ngoài cùng” áp dụng như thế nào khi a < 0?
Đáp: Mẹo này vẫn đúng, nhưng “trái” và “cùng” là so với dấu của a. Khi a < 0, “trong trái” nghĩa là trong khoảng hai nghiệm thì f(x) dương, còn “ngoài cùng” nghĩa là ngoài khoảng hai nghiệm thì f(x) âm. Ví dụ f(x) = −x² + 4x − 3 có a = −1 < 0, hai nghiệm 1 và 3, nên f(x) > 0 khi 1 < x < 3 và f(x) < 0 khi x < 1 hoặc x > 3.

Hỏi: Khi Δ = 0 thì dấu của tam thức như thế nào?
Đáp: Khi Δ = 0, tam thức có nghiệm kép x₀ = \(-\frac{b}{2a}\), f(x) = 0 tại x₀ và cùng dấu với a với mọi x ≠ x₀. Ví dụ f(x) = x² − 2x + 1 = (x − 1)² thì f(x) ≥ 0 với mọi x, dấu bằng xảy ra tại x = 1. Bạn cần nhớ cả trường hợp bằng 0 này, đừng chỉ kết luận f(x) > 0 với mọi x.

Giải bất phương trình bậc hai bằng cách nào? Tìm các nghiệm thực của tam thức nếu có; lập bảng dấu theo \(\Delta\) và dấu của \(a\); chọn các điểm và khoảng thỏa điều kiện. Viết tập nghiệm đầy đủ, có thể là toàn trục số, tập rỗng, một điểm hoặc hợp các khoảng.

Biệt thức thu gọn dùng khi nào? \(\Delta'=\Delta/4\) luôn cùng dấu với \(\Delta\). Tính \((b/2)^2-ac\) thường gọn hơn khi \(b\) là số nguyên chẵn. Ví dụ với \(x^2-4x+3\), \(\Delta'=4-3=1\), còn \(\Delta=4\); cả hai đều dương.

Vận dụng: diện tích khung chữ nhật

Một khung chữ nhật giả định có chu vi 24 dm. Một cạnh dài \(x\) dm thì cạnh kia dài \(12-x\) dm, với \(0<x<12\).

a) Viết biểu thức diện tích theo \(x\).

b) Tìm các giá trị của \(x\) để diện tích ít nhất là 32 dm².

Lời giải

a) Diện tích là \(S=x(12-x)\) dm².

b) \(S\ge32\) tương đương \(-x^2+12x-32\ge0\), hay \(-(x-4)(x-8)\ge0\). Hai nghiệm là 4 và 8; hệ số bậc hai âm nên tam thức không âm từ 4 đến 8. Lấy giao với miền ban đầu được \(x\in[4;8]\) dm. Ở hai đầu, diện tích đều bằng 32 dm².

Kết luận

Khi xét dấu, cần xác định hệ số \(a\), số nghiệm thực và dấu của tam thức trên các miền tương ứng. Khi giải bất phương trình, kiểm tra luôn các đầu mút, điểm riêng và điều kiện của bài toán.

Học tiếp chương Hàm số, đồ thị và ứng dụng

Bài trước: Bài 16. Hàm số bậc hai.

Bài sau: Bài 18. Phương trình quy về phương trình bậc hai

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗