Đỉnh của một parabol cho biết đồ thị đổi chiều ở đâu. Nhưng nếu đỉnh nằm ngoài phần đồ thị mà bài toán cho phép, bạn không thể lấy tung độ của đỉnh làm đáp án. Bài này hướng dẫn cách đọc đúng miền, lập bảng giá trị, dựng đồ thị, tìm cực trị trên miền đã cho và khôi phục công thức từ đỉnh với một điểm. Ta dùng phép biến đổi đại số và đồ thị, không cần đến đạo hàm.
1. Nhận biết hàm số bậc hai và đặt miền trước khi tính
Hàm số bậc hai có dạng \(f(x) = ax^2 + bx + c\), với a, b, c là các số thực và \(a\ne0\). Nếu chỉ cho công thức này, biểu thức có nghĩa với mọi số thực và tập xác định là \(\mathbb R\). Hệ số b hoặc c có thể bằng 0; chỉ a không được bằng 0. Vì thế \(y = -3x^2 + 5\) và \(y = 7x^2\) đều là hàm số bậc hai. Ngược lại, \(y = (x + 2)^2 - x^2 = 4x + 4\) không phải hàm số bậc hai, vì các hạng tử bậc hai đã triệt tiêu.
Khi công thức mô tả một bài toán thực tế, cần đọc xem đầu vào được phép nhận giá trị nào. Chẳng hạn, một chỉ số biến thiên theo thời gian chỉ được ghi nhận từ phút 0 đến phút 4. Dù biểu thức tính được ở phút thứ 5 và cả ở thời điểm âm, các giá trị đó không thuộc mô hình đã nêu. Cùng một biểu thức nhưng miền khác nhau có thể cho tập giá trị và đáp án tối ưu khác nhau.
Ở Bài 15, bạn đã phân biệt tập xác định với tập giá trị và đọc đồ thị theo tọa độ. Ở đây, hãy giữ đúng thói quen đó: ghi điều kiện của x trước, rồi mới tìm điểm, giá trị và khoảng biến thiên. Khi vẽ toàn bộ hàm bậc hai trên \(\mathbb R\), parabol tiếp tục ra ngoài khung hình; nếu đề giới hạn miền, chỉ giữ phần có hoành độ nằm trong miền ấy.
2. Tìm đỉnh, trục đối xứng và hướng mở
Đặt \(\Delta = b^2 - 4ac\), \(h=-\frac{b}{2a}\) và \(k = f(h)\). Khi hoàn thành bình phương, ta thu được \(f(x) = a(x - h)^2 + k\). Thay h vào công thức ban đầu, hoặc so hệ số ở dạng bình phương, cho \(k=c-\frac{b^2}{4a}=-\frac{\Delta}{4a}\). Điểm \(I(h; k)\) là đỉnh; đường thẳng \(x = h\) là trục đối xứng. Một cái là điểm có hai tọa độ, cái còn lại là đường thẳng đứng, không phải một tọa độ thứ hai.
Nếu \(a \gt 0\), số hạng \(a(x - h)^2\) không âm, nên mọi đầu ra lớn hơn hoặc bằng k. Dấu bằng chỉ xảy ra tại \(x = h\) và parabol mở lên. Nếu \(a \lt 0\), số hạng này không dương, nên mọi đầu ra nhỏ hơn hoặc bằng k, cũng chỉ bằng k tại h. Parabol khi ấy mở xuống. Trên \(\mathbb R\), tập giá trị lần lượt là \([k; +\infty)\) và \((-\infty; k]\). Có thể kiểm tra tính đạt được: với y ở đúng phía của k, số \(\frac{y-k}{a}\) không âm và phương trình \((x-h)^2=\frac{y-k}{a}\) có nghiệm thực.
Xét \(f(x) = -2x^2 - 4x + 6\). Ta có \(a = -2\), \(b = -4\), nên \(h = -1\). Thế vào công thức được \(k = -2 + 4 + 6 = 8\). Kiểm tra bằng Δ: \(\Delta = 16 + 48 = 64\), nên \(-\frac{\Delta}{4a}=-\frac{64}{-8}=8\). Do đó đỉnh là \(I(-1; 8)\), trục đối xứng \(x = -1\) và dạng bình phương là \(f(x) = -2(x + 1)^2 + 8\). Phép kiểm tra chéo đặc biệt hữu ích khi a âm, vì dễ nhầm dấu của tung độ đỉnh.
3. Lập bảng giá trị và dựng parabol
Đặt các hoành độ hai phía của h theo từng cặp cách đều. Do \((h - d - h)^2\) và \((h + d - h)^2\) đều bằng \(d^2\), cặp điểm có hoành độ \(h - d\) và \(h + d\) sẽ có cùng tung độ. Với f ở trên, lấy \(d = 1\) và \(d = 2\). Kết hợp với đỉnh, ta có năm điểm đủ để phác hình đúng hướng và đúng đối xứng.
| x | \(-3\) | −2 | −1 | 0 | 1 |
|---|---|---|---|---|---|
| f(x) | 0 | 6 | 8 | 6 | 0 |
Trên hệ trục, đặt đỉnh trước, đánh dấu trục đối xứng, rồi chấm các cặp điểm theo bảng. Vẽ đường cong trơn qua chúng; không nối từng cặp bằng các đoạn thẳng như vẽ một đường gấp khúc. Với hàm này, đồ thị cắt Oy tại \((0; 6)\). Nếu muốn tìm giao với Ox, đặt \(y = 0\): từ \(-2(x + 1)^2 + 8 = 0\) suy ra \((x + 1)^2 = 4\), nên \(x = -3\) hoặc \(x = 1\). Hai giao điểm đã có trong bảng và cách đều trục \(x = -1\).
Không phải parabol nào cũng có giao điểm với Ox. Chẳng hạn, \(y = 3(x - 2)^2 + 1\) luôn lớn hơn hoặc bằng 1, nên không cắt Ox. Bạn vẫn vẽ được nhờ đỉnh \((2; 1)\) và các điểm đối xứng \((1; 4)\), \((3; 4)\). Nếu \(y = 3(x - 2)^2\) thì parabol chỉ tiếp xúc Ox tại đỉnh \((2; 0)\). Giao điểm với Ox là một dữ kiện có thể dùng khi có, không phải bước bắt buộc để dựng bất cứ parabol nào.
4. Đọc sự biến thiên và tìm giá trị lớn nhất, nhỏ nhất
Đọc theo chiều x tăng, từ trái sang phải. Trên \((-\infty; h)\), bình phương \((x - h)^2\) giảm khi x tiến gần h. Trên \((h; +\infty)\), bình phương ấy tăng khi x đi xa h. Nếu a dương, thứ tự các giá trị giữ nguyên: hàm nghịch biến bên trái và đồng biến bên phải. Nếu a âm, việc nhân với a làm đảo chiều: hàm đồng biến bên trái và nghịch biến bên phải. Hai khoảng này phải viết riêng; không nói hàm có cùng chiều biến thiên trên toàn \(\mathbb R\).
Với \(f(x) = -2(x + 1)^2 + 8\), hàm đồng biến trên \((-\infty; -1)\) và nghịch biến trên \((-1; +\infty)\). Giá trị lớn nhất trên \(\mathbb R\) là 8, đạt tại \(x = -1\). Hàm không có giá trị nhỏ nhất trên \(\mathbb R\), vì f(x) giảm không bị chặn khi x đi xa đỉnh. Với parabol mở lên thì ngược lại: trên \(\mathbb R\) có giá trị nhỏ nhất tại đỉnh và không có giá trị lớn nhất.
Trên một đoạn đóng \([u; v]\), hãy so sánh hai đầu mút và đỉnh nếu h thuộc đoạn. Lý do là mỗi phần ở một phía của đỉnh chỉ tăng hoặc chỉ giảm, nên giá trị cần tìm không nằm ở một điểm giữa bất kỳ. Nếu miền có đầu mút mở, đừng đưa đầu mút không hợp lệ vào danh sách ứng viên. Khi hàm tiến sát một giá trị nhưng không nhận giá trị đó, không được nói nó đạt cực trị tại đó.
Ví dụ, nếu chỉ xét f ở trên trên đoạn \([0; 1]\), đỉnh \(x = -1\) nằm ngoài miền. Hàm nghịch biến trên đoạn này theo công thức bình phương. Giá trị lớn nhất là \(f(0) = 6\); nhỏ nhất là \(f(1) = 0\). Nếu đổi miền thành \((0; 1]\), giá trị 0 vẫn đạt tại \(x = 1\) nhưng không có giá trị lớn nhất. Thật vậy, với mọi x thuộc \((0; 1]\), số \(\frac x2\) cũng thuộc miền và nhỏ hơn x, nên \(f\!\left(\frac{x}{2}\right)\gt f(x)\). Mốc 6 chỉ là cận trên mà mọi giá trị có thể tiến sát.
5. Khôi phục công thức khi biết đỉnh và một điểm
Nếu biết đỉnh \(I(h; k)\), hãy viết trước \(y = a(x - h)^2 + k\). Cho điểm \(A(x_0; y_0)\) trên đồ thị với \(x_0\ne h\), ta tìm được \(a=\frac{y_0-k}{(x_0-h)^2}\). Sau đó phải kiểm tra \(a\ne0\). Chẳng hạn, \(I(-2; 1)\) và \(A(-1; 4)\) cho \(4 = a\cdot 1 + 1\), suy ra \(a = 3\). Vậy \(y = 3(x + 2)^2 + 1\). Kiểm tra lại: tại \(x = -2\) ta có \(y = 1\), tại \(x = -1\) ta có \(y = 4\), và điểm đối xứng với A qua \(x = -2\) là \((-3; 4)\).
Đề có thể cho một điểm không đủ dữ kiện hoặc không thể nằm trên parabol cần tìm. Nếu A trùng với đỉnh, thế vào chỉ thu được \(0 = 0\); có vô số lựa chọn \(a\ne0\). Nếu A cùng hoành độ với đỉnh nhưng có tung độ khác, không thể có một hàm số phù hợp vì một x không thể có hai y. Nếu A có hoành độ khác h mà tung độ bằng k, phép thế buộc \(a = 0\), cũng không có hàm số bậc hai thỏa mãn. Kiểm tra ba trường hợp này giúp tránh chia cho 0 hoặc chấp nhận một hàm hằng làm parabol.
6. Vận dụng: chỉ số trong một lượt mô phỏng
Một mô hình giả định cho chỉ số \(Q(t) = -t^2 + 10t\), với t đo bằng phút. Lượt mô phỏng chỉ chạy từ phút 0 đến phút 4 và ghi nhận hai mốc đầu, cuối. Các con số được đặt để luyện đọc miền, không phải số liệu thực nghiệm.
a) Viết dạng bình phương và tìm đỉnh của parabol nếu xét công thức trên \(\mathbb R\).
b) Tìm giá trị lớn nhất, nhỏ nhất và tập giá trị của chỉ số trong lượt mô phỏng.
c) Nếu không ghi nhận đúng phút thứ 4 nhưng vẫn xét mọi thời điểm từ phút 0 đến ngay trước phút 4, kết luận về giá trị lớn nhất đổi thế nào?
Lời giải
a) \(Q(t) = 25 - (t - 5)^2\). Đỉnh của parabol đầy đủ là \((5; 25)\). Giá trị 25 chỉ đạt tại \(t = 5\) trên \(\mathbb R\); thời điểm này không thuộc lượt mô phỏng.
b) Trên \([0; 4]\), số \(5 - t\) giảm từ 5 xuống 1 và luôn dương, nên Q tăng. Hai đầu mút cho \(Q(0) = 0\) và \(Q(4) = 24\); đây là giá trị nhỏ nhất và lớn nhất. Với mọi q trong \([0; 24]\), thời điểm \(t=5-\sqrt{25-q}\) thuộc \([0; 4]\) và cho \(Q(t) = q\). Do đó tập giá trị là \([0; 24]\), không chỉ gồm hai đầu mút.
c) Trên \([0; 4)\), Q vẫn tăng, nhưng với bất kỳ thời điểm t nào trong miền, thời điểm \(\frac{t+4}{2}\) vẫn nhỏ hơn 4 và lớn hơn t, cho chỉ số lớn hơn. Do đó không có giá trị lớn nhất. Giá trị 24 không đạt được, còn 0 vẫn đạt tại \(t = 0\).
7. Bài tập tự luyện có lời giải
Bài 1. Đỉnh và các điểm đặc trưng
a) Tìm đỉnh, trục đối xứng và hướng mở của \(y = 2x^2 - 12x + 15\).
b) Tìm một cặp điểm đối xứng có hoành độ cách trục đúng một đơn vị.
c) Nêu khoảng đồng biến, nghịch biến và giá trị nhỏ nhất trên \(\mathbb R\).
Lời giải Bài 1
a) Hoàn thành bình phương được \(y = 2(x - 3)^2 - 3\). Đỉnh là \((3; -3)\), trục là \(x = 3\) và parabol mở lên.
b) Hai hoành độ là 2 và 4. Cả hai cho tung độ \(2\cdot 1 - 3 = -1\), nên hai điểm là \((2; -1)\) và \((4; -1)\).
c) Hàm nghịch biến trên \((-\infty; 3)\), đồng biến trên \((3; +\infty)\). Giá trị nhỏ nhất bằng \(-3\), đạt tại \(x = 3\).
Bài 2. Đọc dữ kiện về đỉnh
a) Tìm công thức của parabol có đỉnh \((4; 2)\) và đi qua \((6; -2)\).
b) Parabol đó có đi qua \((2; -2)\) không? Vì sao?
c) Có hàm số bậc hai nào có đỉnh \((4; 2)\) và đi qua \((6; 2)\) không?
Lời giải Bài 2
a) Đặt \(y = a(x - 4)^2 + 2\). Thế \((6; -2)\) được \(-2 = 4a + 2\), suy ra \(a = -1\), thỏa mãn điều kiện khác 0. Vậy \(y = -(x - 4)^2 + 2\).
b) Có, vì 2 và 6 cách trục \(x = 4\) cùng hai đơn vị. Thay trực tiếp \(x = 2\) cũng cho \(y = -4 + 2 = -2\).
c) Không. Nếu thay \((6; 2)\), ta có \(2 = 4a + 2\) nên \(a = 0\). Công thức đó không còn là hàm số bậc hai.
Ghi nhớ trước khi chuyển bài
Ghi miền, đưa công thức về dạng đỉnh, rồi xác định hướng mở và chọn điểm đối xứng. Trước khi chốt giá trị lớn nhất hoặc nhỏ nhất, hãy thử trả lời: điểm cho giá trị đó có thực sự thuộc miền không? Sang Bài 17, hình ảnh parabol sẽ giúp bạn liên hệ vị trí của đồ thị so với trục Ox và dấu của tam thức bậc hai.
Khi kiểm một đồ thị vừa vẽ, mỗi thông tin đã tính có một cách đối chiếu. Đỉnh phải nằm trên trục đối xứng. Hai điểm cách đều trục phải có cùng tung độ. Giao điểm với trục hoành phải cho giá trị bằng không khi thay vào công thức. Một hình có vẻ đối xứng nhưng đi qua sai tọa độ chưa phải đồ thị của hàm số đã cho. Hãy đối chiếu ít nhất một cặp điểm và hướng mở trước khi hoàn tất nét cong.
Trong bài tìm giá trị lớn nhất hoặc nhỏ nhất, em nên viết rõ miền đang xét ngay bên cạnh kết quả. Trên toàn bộ tập số thực, điểm đỉnh luôn nằm trong miền. Trong một đoạn thời gian bị giới hạn, đỉnh có thể nằm ngoài và không được nhận. Nếu một mốc thời gian bị bỏ ra khỏi miền, việc tiến sát đến mốc đó không tạo thành một giá trị đã đạt. Thói quen này giúp phân biệt cận của các giá trị với một đáp án thật sự có đầu vào tương ứng.
Để khôi phục công thức từ đỉnh và một điểm, trước hết hãy đối chiếu hoành độ của điểm với hoành độ đỉnh. Hai hoành độ trùng nhau làm phép tìm hệ số bằng thương không thực hiện được. Khi chúng khác nhau, cần thử lại hệ số tìm được có khác không. Sau đó thay tọa độ đỉnh và tọa độ điểm đã cho vào công thức. Kiểm tra hai dữ kiện độc lập tốt hơn việc chỉ nhìn hình mở lên hay mở xuống.
Nguồn đối chiếu: SGK Toán 10, tập hai, Kết nối tri thức với cuộc sống, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, trang 11–18. Các ví dụ và hình minh họa do ClassOn biên soạn.
Bài trước và bài sau của Toán 10
Bài trước: Bài 15. Hàm số
Bài sau: Bài 17. Dấu của tam thức bậc hai