Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 10 · Tin giáo dục

Phương trình quy về phương trình bậc hai: công thức, ví dụ lớp 10

Bình phương hai vế xong giải ra hai nghiệm, thử lại thì một nghiệm sai — chuyện gì đã xảy ra? Bài viết hướng dẫn giải phương trình chứa căn và trị tuyệt đối, cách đặt điều kiện để loại nghiệm ngoại lai, 4 ví dụ từng bước cùng 5 bài tập có đáp án và giải thích chi tiết.

Đồ thị hai đường y bằng căn bậc hai của 2x cộng 3 và y bằng x cắt nhau tại điểm (3; 3), điểm x bằng trừ 1 đánh dấu X đỏ là nghiệm ngoại lai

Bình phương \(\sqrt{2x+3}=x\) cho \(x^2-2x-3=0\), có hai ứng viên \(3\) và \(-1\). Chỉ \(3\) là nghiệm của phương trình ban đầu: căn bậc hai luôn không âm, nên không thể bằng \(-1\). Bài 18 Toán 10 Kết nối tri thức hướng dẫn giữ đúng điều kiện khi giải phương trình chứa căn.

Hai dạng trọng tâm là \(\sqrt{f(x)}=g(x)\) và \(\sqrt{f(x)}=\sqrt{g(x)}\). Sau khi bình phương và thu gọn, có thể được phương trình bậc hai, phương trình bậc nhất, mâu thuẫn hoặc đẳng thức đúng trên miền đang xét. Không mặc định hệ số bậc hai còn khác 0 sau khi chuyển vế.

Hai dạng phương trình chứa căn trong SGK

Luôn xét các biểu thức trên miền mà chúng có nghĩa. Nếu \(f,g\) là đa thức, bước này không thêm điều kiện cho bản thân \(f,g\), nhưng các căn vẫn cần biểu thức dưới căn không âm.

Với một căn, \(\sqrt{f(x)}=g(x)\) tương đương với đồng thời \(g(x)\ge0\) và \(f(x)=[g(x)]^2\). Điều kiện \(f(x)\ge0\) tự suy ra từ đẳng thức thứ hai. Chiều ngược lại đúng vì khi \(g(x)\ge0\), \(\sqrt{[g(x)]^2}=g(x)\).

Dạng phương trình Biến đổi tương đương Điều kiện cần nhớ
√(f(x)) = g(x) g(x) ≥ 0 và f(x) = [g(x)]² Vế phải không âm
√(f(x)) = √(g(x)) f(x) = g(x) và f(x) ≥ 0 Một biểu thức dưới căn không âm là đủ khi đã có đẳng thức giữa chúng
|f(x)| = g(x) (bổ sung ngoài trọng tâm) \(g(x)\ge0\) và ít nhất một trong hai đẳng thức \(f(x)=g(x)\), \(f(x)=-g(x)\) Vế phải không âm
|f(x)| = |g(x)| (bổ sung ngoài trọng tâm) f(x) = g(x) hoặc f(x) = −g(x) Không có điều kiện về dấu ngoài miền xác định chung

Với hai căn, \(\sqrt{f(x)}=\sqrt{g(x)}\) tương đương với đồng thời \(f(x)=g(x)\) và \(f(x)\ge0\). Có thể thay điều kiện thứ hai bằng \(g(x)\ge0\) vì đã có đẳng thức. Nếu viết riêng miền xác định trước khi biến đổi, hai căn đều phải có nghĩa.

Ôn thêm về trị tuyệt đối: \(\lvert f(x)\rvert=g(x)\) đòi hỏi \(g(x)\ge0\) và \(f(x)=g(x)\) hoặc \(f(x)=-g(x)\). Điều kiện không âm áp dụng cho cả hai nhánh. Với \(\lvert f(x)\rvert=\lvert g(x)\rvert\), hai nhánh bằng nhau hoặc đối nhau là đủ trên miền xác định chung.

Bình phương không kèm điều kiện dấu có thể mở rộng tập nghiệm. Từ \(A^2=B^2\) suy ra \(A=B\) hoặc \(A=-B\); một ứng viên chỉ là nghiệm ngoại lai nếu không thỏa mãn phương trình ban đầu. Nếu \(A=B=0\), nó thỏa cả hai nhánh nhưng vẫn là nghiệm.

Bốn ví dụ giải phương trình quy về phương trình bậc hai từng bước

Ví dụ 1. Với \(\sqrt{2x+3}=x\), xét \(x\ge0\) và giải \(x^2-2x-3=0\). Phân tích \((x-3)(x+1)=0\) cho \(x=3\) hoặc \(x=-1\). Loại \(-1\); tại \(3\), hai vế cùng bằng 3. Tập nghiệm là \(\{3\}\).

Ví dụ 2. Với \(\sqrt{x-1}=\sqrt{2x-3}\), giải hệ gồm \(x-1=2x-3\) và \(x-1\ge0\). Đẳng thức cho \(x=2\), làm cả hai biểu thức dưới căn bằng 1, nên tập nghiệm là \(\{2\}\). Đây là bài mà bậc hai không xuất hiện sau khi thu gọn.

Bổ sung: hai ví dụ trị tuyệt đối

Đồ thị hàm số y bằng trị tuyệt đối của x trừ 2 và đường thẳng y bằng 3 cắt nhau tại hai điểm có hoành độ x bằng trừ 1 và x bằng 5

Ví dụ 3 (giá trị tuyệt đối bằng số): Giải phương trình |x − 2| = 3.
Bạn áp dụng công thức |f(x)| = a với a > 0: phương trình tương đương với f(x) = a hoặc f(x) = −a. Ở đây f(x) = x − 2 và a = 3, nên phương trình tương đương với x − 2 = 3 hoặc x − 2 = −3. Bạn giải từng trường hợp: x − 2 = 3 cho x = 5, x − 2 = −3 cho x = −1. Bạn kiểm tra lại bằng cách thử trực tiếp: với x = 5, |5 − 2| = 3, đúng. Với x = −1, |−1 − 2| = 3, đúng. Vậy tập nghiệm của phương trình là S = {−1; 5}. Bạn hãy để ý: dạng |f(x)| = a với a là số dương thì không cần đặt điều kiện gì thêm, vì vế phải đã là số dương. Nhưng nếu a là số âm thì phương trình vô nghiệm ngay, ví dụ |x − 2| = −3 vô nghiệm vì giá trị tuyệt đối không bao giờ âm.

Ví dụ 4 (hai giá trị tuyệt đối bằng nhau): Giải phương trình |2x + 1| = |x − 3|.
Bạn áp dụng công thức |f(x)| = |g(x)| tương đương với f(x) = g(x) hoặc f(x) = −g(x). Ở đây f(x) = 2x + 1 và g(x) = x − 3, nên phương trình tương đương với 2x + 1 = x − 3 hoặc 2x + 1 = −(x − 3). Bạn giải trường hợp thứ nhất: 2x + 1 = x − 3 cho x = −4. Bạn giải trường hợp thứ hai: 2x + 1 = −x + 3 cho 3x = 2, suy ra x = 2 ÷ 3. Bạn kiểm tra lại bằng cách thử trực tiếp: với x = −4, vế trái |2 × (−4) + 1| = |−7| = 7, vế phải |−4 − 3| = 7, hai vế bằng nhau. Với x = 2 ÷ 3, vế trái |4 ÷ 3 + 1| = 7 ÷ 3, vế phải |2 ÷ 3 − 3| = |−7 ÷ 3| = 7 ÷ 3, hai vế bằng nhau. Vậy tập nghiệm của phương trình là S = {−4; 2 ÷ 3}. Bạn hãy để ý: dạng |f(x)| = |g(x)| không cần đặt điều kiện gì thêm, vì hai vế đều là giá trị tuyệt đối nên luôn không âm.

Năm lỗi sai thường gặp — và cách tránh

Lỗi 1: Bình phương hai vế mà không đặt điều kiện g(x) ≥ 0, rồi giữ cả nghiệm ngoại lai.
Nhiều bạn giải √(2x + 3) = x mà trả lời S = {−1; 3}, quên mất x = −1 làm vế phải âm. Cách tránh: bạn hãy nhớ vế trái là căn bậc hai nên luôn không âm, vì vậy vế phải cũng phải không âm. Bạn hãy viết điều kiện g(x) ≥ 0 ra giấy ngay khi đọc đề bài, rồi đối chiếu từng nghiệm với điều kiện này trước khi kết luận. Bạn hãy tập thói quen thử lại từng nghiệm vào phương trình ban đầu, vì thử lại là cách chắc chắn nhất để phát hiện nghiệm ngoại lai.

Lỗi 2: Quên thử lại sau khi bình phương.
Nhiều bạn bình phương xong, giải ra nghiệm rồi kết luận ngay mà không thử lại, nên giữ lại nghiệm ngoại lai. Cách tránh: bạn hãy nhớ bình phương là phép biến đổi hệ quả, không phải biến đổi tương đương, nên nghiệm của phương trình sau khi bình phương chưa chắc đã là nghiệm của phương trình ban đầu. Bạn hãy luôn dành một bước cuối để thử lại từng nghiệm vào phương trình gốc, hoặc đối chiếu với điều kiện đã đặt. Bước này chỉ mất vài giây nhưng cứu được cả bài toán.

Lỗi 3: Giải |f(x)| = g(x) mà quên điều kiện g(x) ≥ 0.
Nhiều bạn giải |x − 1| = 2 − x mà trả lời x = 3 ÷ 2, quên mất với x = 3 ÷ 2 thì vế phải 2 − x = 1 ÷ 2 > 0 nên nghiệm này đúng, nhưng với phương trình |x − 1| = x − 2 thì nghiệm x = 3 ÷ 2 làm vế phải bằng −1 ÷ 2 < 0 nên phải loại. Cách tránh: bạn hãy nhớ giá trị tuyệt đối luôn không âm nên vế phải cũng phải không âm. Bạn hãy viết điều kiện g(x) ≥ 0 ra giấy trước khi phá dấu giá trị tuyệt đối, giống như khi giải phương trình chứa căn.

Lỗi 4: Chỉ xét một biểu thức dưới căn trước khi chứng minh hai biểu thức bằng nhau. Trong hệ tương đương, một điều kiện không âm là đủ cùng với đẳng thức \(f(x)=g(x)\). Nhưng để xác định miền ban đầu thì phải kiểm cả hai căn.

Lỗi 5: Giải |f(x)| = |g(x)| mà chỉ xét một trường hợp f(x) = g(x).
Nhiều bạn giải |2x + 1| = |x − 3| mà chỉ giải 2x + 1 = x − 3, được x = −4 rồi kết luận S = {−4}, bỏ mất nghiệm x = 2 ÷ 3. Cách tránh: bạn hãy nhớ hai giá trị tuyệt đối bằng nhau thì hai biểu thức bên trong có thể bằng nhau hoặc đối nhau, nên phải xét cả hai trường hợp f(x) = g(x) và f(x) = −g(x). Bạn hãy tập thói quen viết cả hai trường hợp ra giấy ngay khi gặp dạng |f(x)| = |g(x)|, để không bao giờ bỏ sót một trường hợp nào.

Năm bài tập tự luyện

Hãy làm 5 bài tập sau đây rồi đối chiếu với bảng đáp án bên dưới. Nhớ đặt điều kiện hoặc thử lại từng nghiệm vào phương trình ban đầu trước khi kết luận, và kiểm tra đáp án có hợp lí không.

Câu 1: Tập nghiệm của phương trình √(x + 5) = 2 là tập hợp nào sau đây?

A. {−1}

B. {−9}

C. {−1; −9}

D. ∅

Câu 2: Tập nghiệm của phương trình √(3x − 2) = x − 1 là tập hợp nào sau đây?

A. {(5 + √13) ÷ 2}

B. {(5 − √13) ÷ 2}

C. {(5 + √13) ÷ 2; (5 − √13) ÷ 2}

D. ∅

Câu 3: Tập nghiệm của phương trình |x + 1| = 5 là tập hợp nào sau đây?

A. {4}

B. {−6}

C. {4; −6}

D. {−4; 6}

Câu 4: Tập nghiệm của phương trình √(x² − 4) = x − 2 là tập hợp nào sau đây?

A. {2}

B. {−2}

C. {2; −2}

D. ∅

Câu 5: Tập nghiệm của phương trình |2x − 3| = x + 1 là tập hợp nào sau đây?

A. {4}

B. {2 ÷ 3}

C. {2 ÷ 3; 4}

D. {4; −2 ÷ 3}

Câu 1 2 3 4 5
Đáp án A A C A C

Giải thích Câu 1 — Đáp án A đúng: Bình phương hai vế được x + 5 = 4, suy ra x = −1. Điều kiện x + 5 ≥ 0 tức là x ≥ −5, x = −1 thỏa mãn nên nhận. Vậy S = {−1}. Đáp án B sai vì x = −9 làm x + 5 = −4 âm nên căn không có nghĩa. Đáp án C sai vì đã giữ cả nghiệm không thỏa mãn điều kiện. Đáp án D sai vì phương trình có nghiệm x = −1, thử lại √(4) = 2 đúng.

Giải thích Câu 2 — Đáp án A đúng: Đặt điều kiện x − 1 ≥ 0, tức là x ≥ 1. Bình phương hai vế được 3x − 2 = (x − 1)² = x² − 2x + 1, thu gọn thành x² − 5x + 3 = 0, hai nghiệm là x = (5 + √13) ÷ 2 và x = (5 − √13) ÷ 2. Vì √13 ≈ 3,61 nên (5 + √13) ÷ 2 ≈ 4,30 thỏa mãn x ≥ 1, còn (5 − √13) ÷ 2 ≈ 0,70 nhỏ hơn 1 nên loại. Vậy S = {(5 + √13) ÷ 2}. Đáp án B sai vì nghiệm này không thỏa mãn điều kiện x ≥ 1, thử lại vế phải âm nên không thể bằng căn bậc hai. Đáp án C sai vì đã giữ cả nghiệm ngoại lai. Đáp án D sai vì phương trình có nghiệm (5 + √13) ÷ 2.

Giải thích Câu 3 — Đáp án C đúng: Phương trình |x + 1| = 5 tương đương với x + 1 = 5 hoặc x + 1 = −5, giải ra x = 4 hoặc x = −6. Vậy S = {4; −6}. Đáp án A sai vì đã bỏ mất nghiệm x = −6, thử lại |−6 + 1| = 5 đúng. Đáp án B sai vì đã bỏ mất nghiệm x = 4, thử lại |4 + 1| = 5 đúng. Đáp án D sai vì x = −4 thì |−4 + 1| = 3 ≠ 5, x = 6 thì |6 + 1| = 7 ≠ 5.

Câu 4. Đáp án A: Yêu cầu \(x-2\ge0\); phương trình sau khi bình phương là \(x^2-4=(x-2)^2\), cho \(-4=-4x+4\), nên \(x=2\). Hai vế của phương trình gốc cùng bằng 0. Phương án C thêm sai \(-2\): vế phải tại đó là \(-4\) và ngay cả phương trình sau bình phương cũng không đúng vì \(0\ne16\).

Giải thích Câu 5 — Đáp án C đúng: Đặt điều kiện x + 1 ≥ 0, tức là x ≥ −1. Phá dấu giá trị tuyệt đối được 2x − 3 = x + 1 hoặc 2x − 3 = −(x + 1). Trường hợp thứ nhất cho x = 4, thỏa mãn điều kiện nên nhận. Trường hợp thứ hai cho 3x = 2, suy ra x = 2 ÷ 3, thỏa mãn điều kiện nên nhận. Vậy S = {2 ÷ 3; 4}. Đáp án A sai vì đã bỏ mất nghiệm x = 2 ÷ 3, thử lại |4 ÷ 3 − 3| = 5 ÷ 3 và 2 ÷ 3 + 1 = 5 ÷ 3, hai vế bằng nhau. Đáp án B sai vì đã bỏ mất nghiệm x = 4, thử lại |8 − 3| = 5 và 4 + 1 = 5, hai vế bằng nhau. Đáp án D sai vì x = −2 ÷ 3 không thỏa mãn phương trình, thử lại |−4 ÷ 3 − 3| = 13 ÷ 3 còn −2 ÷ 3 + 1 = 1 ÷ 3, hai vế không bằng nhau.

Câu hỏi thường gặp về phương trình quy về phương trình bậc hai

Hỏi: Có bắt buộc phải đặt điều kiện trước khi bình phương không?
Đáp: Không bắt buộc, nhưng nếu không đặt điều kiện thì bạn bắt buộc phải thử lại từng nghiệm vào phương trình ban đầu. Hai cách này tương đương nhau: đặt điều kiện rồi đối chiếu, hoặc không đặt điều kiện mà thử lại. Trong bài kiểm tra, đặt điều kiện trước thường nhanh và chắc chắn hơn, vì bạn loại nghiệm ngoại lai ngay mà không cần thử lại từng nghiệm một.

Vì sao bình phương có thể sinh nghiệm ngoại lai? Bình phương không kèm điều kiện dấu có thể mở rộng tập nghiệm. Từ \(A^2=B^2\) suy ra \(A=B\) hoặc \(A=-B\); một ứng viên chỉ là nghiệm ngoại lai nếu không thỏa mãn phương trình ban đầu. Nếu \(A=B=0\), nó thỏa cả hai nhánh nhưng vẫn là nghiệm.

Chỉ cần một điều kiện không âm khi nào? Với hai căn, \(\sqrt{f(x)}=\sqrt{g(x)}\) tương đương với đồng thời \(f(x)=g(x)\) và \(f(x)\ge0\). Có thể thay điều kiện thứ hai bằng \(g(x)\ge0\) vì đã có đẳng thức. Nếu viết riêng miền xác định trước khi biến đổi, hai căn đều phải có nghĩa.

Hai phương trình trị tuyệt đối khác nhau thế nào? Khi chỉ có một vế là trị tuyệt đối, vế kia phải không âm; khi cả hai vế đều là trị tuyệt đối, không cần thêm điều kiện dấu. Với cả hai dạng, giữ miền xác định của các biểu thức ban đầu.

Phương trình chứa căn vô nghiệm khi nào? Chẳng hạn \(\sqrt{x+1}=-2\) vô nghiệm vì vế phải âm. Nhưng không thể kết luận vô nghiệm chỉ vì một ứng viên bị loại: với \(\sqrt{x-1}=x-3\), điều kiện là \(x\ge3\). Bình phương được \(x^2-7x+10=0\), nên \(x=2\) hoặc \(x=5\). Loại 2; với 5 hai vế cùng bằng 2. Vậy tập nghiệm là \(\{5\}\).

Kết luận

Muốn biến đổi tương đương, giữ điều kiện dấu cùng phương trình sau bình phương. Đối chiếu mọi ứng viên với điều kiện, hoặc thay lại vào phương trình gốc để kiểm tra.

Học tiếp chương Hàm số, đồ thị và ứng dụng

Bài trước: Bài 17. Dấu của tam thức bậc hai.

Bài sau: Bài tập cuối chương VI

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗