Bốn bài của chương VI cùng dùng hàm số và đồ thị, nhưng không phải câu nào cũng hỏi cùng một việc. Nếu đề hỏi tập xác định, bạn phải tìm đầu vào làm biểu thức có nghĩa. Nếu đề hỏi giá trị lớn nhất, bạn cần kiểm tra điểm đạt có thuộc miền đã cho hay không. Nếu đề hỏi một bất phương trình, kết quả thường là khoảng hoặc đoạn, còn phương trình chứa căn chỉ nhận những nghiệm thỏa mãn điều kiện ban đầu. Bộ bài tập dưới đây giúp bạn nhận ra sự khác biệt đó trước khi tính.
Chọn cách giải theo câu hỏi
| Đề yêu cầu | Bắt đầu bằng | Kiểm tra cuối |
|---|---|---|
| Miền xác định, giá trị tại một điểm | Viết điều kiện cho từng căn và mẫu. | Thử các đầu mút; chỉ thay số thuộc miền. |
| Đồ thị, đỉnh, chiều biến thiên | Hoàn thành bình phương hoặc tìm hoành độ đỉnh. | Xác nhận hướng mở, rồi kiểm tra miền xét. |
| Tập nghiệm bất phương trình bậc hai | Chuyển hết về một vế; tìm nghiệm của tam thức. | Chọn vùng dấu và xử lý đúng dấu bằng. |
| Nghiệm phương trình chứa căn | Đặt điều kiện để hai vế có nghĩa và cùng không âm khi cần. | Thử nghiệm tìm được trong phương trình gốc. |
Có hai cách dùng phương trình bậc hai trong chương. Khi xét dấu, nghiệm của tam thức chỉ là mốc chia trục số; các điểm nằm giữa những mốc đó vẫn có thể thỏa bất phương trình. Khi bình phương một phương trình chứa căn, nghiệm bậc hai mới là ứng viên và có thể bị loại. Hai việc đều bắt đầu bằng phép tính quen thuộc, nhưng không thể chép kết quả bậc hai thẳng vào đáp án cuối.
Bài 1. Tập xác định và giá trị của hàm số
Cho \(g(x)=\frac{\sqrt{x+1}}{\sqrt{7-2x}}\).
a) Tìm tập xác định của g.
b) Tính \(g(-1),\ g(3)\) và giải thích vì sao không tính được \(g\bigl(\frac72\bigr)\).
c) Kiểm tra hai điểm \(A(3;2)\) và \(B(-1;1)\) có thuộc đồ thị hay không.
Lời giải
a) Tử số có nghĩa khi \(x+1\ge0\), tức \(x\ge-1\). Mẫu số vừa cần có nghĩa vừa phải khác 0, nên \(7-2x\gt 0\), tức \(x\lt \frac72\). Lấy giao hai điều kiện, được \(D=[-1;\frac72)\). Hai dấu ngoặc khác nhau vì tử số được bằng 0 nhưng mẫu số thì không.
b) Tại \(x=-1\), tử bằng 0 và mẫu bằng 3, nên \(g(-1)=0\). Tại \(x=3\), tử bằng 2 và mẫu bằng 1, nên \(g(3)=2\). Tại \(x=\frac72\), mẫu bằng 0; biểu thức không xác định. Không ghi rằng giá trị của hàm tại điểm này bằng vô cùng.
c) Điểm A thuộc đồ thị vì 3 thuộc D và \(g(3)\) đúng bằng 2. Điểm B không thuộc đồ thị, dù −1 thuộc D, vì \(g(-1)=0\) chứ không phải 1. Có hai bước kiểm tra điểm: kiểm tra hoành độ trước, rồi so sánh tung độ với giá trị của hàm.
Bài 2. Một parabol, ba câu hỏi khác nhau
Cho \(f(x)=-x^2+8x-12\).
a) Tìm đỉnh, trục đối xứng, giao điểm với Ox và các khoảng biến thiên trên \(\mathbb{R}\).
b) Tìm tập giá trị trên đoạn \([1;\frac92]\).
c) Xác định các đầu vào thuộc đoạn đó mà \(f(x)\ge3\).
Lời giải
a) Viết \(f(x)=4-(x-4)^2\). Đỉnh là \((4;4)\), trục đối xứng là \(x=4\), parabol mở xuống. Đặt \(f(x)=0\), ta có \((x-4)^2=4\) nên \(x=2\) hoặc \(x=6\). Hai giao điểm là \((2;0)\) và \((6;0)\). Khi x tăng về phía 4 từ bên trái, bình phương \((x-4)^2\) giảm nên f tăng. Bên phải, bình phương tăng nên f giảm. Do đó f đồng biến trên \((-\infty;4)\) và nghịch biến trên \((4;+\infty)\).
b) Vì \(x=4\) thuộc đoạn, giá trị lớn nhất bằng 4. Khoảng cách lớn nhất từ một x thuộc đoạn đến 4 là 3, đạt ở \(x=1\); do đó giá trị nhỏ nhất bằng \(4-9=-5\). Mọi y từ −5 đến 4 đều đạt: chọn \(x=4-\sqrt{4-y}\), khi ấy x nằm trong \([1;4]\) và \(f(x)=y\). Tập giá trị vì thế là \([-5;4]\). Đầu mút phải cho \(f\bigl(\frac92\bigr)=\frac{15}{4}\), không phải giá trị nhỏ nhất.
c) Điều kiện \(4-(x-4)^2\ge3\) tương đương \((x-4)^2\le1\) và cho x thuộc \([3;5]\) trên toàn \(\mathbb{R}\). Lấy giao với đoạn đề bài đã cho, được \([3;\frac92]\). Trên đồ thị, đó là phần các đầu vào hợp lệ nằm trên hoặc đúng tại mức \(y=3\). Số 5 là nghiệm của phương trình \(f(x)=3\), nhưng ngoài miền nên không xuất hiện ở đáp án.
Bài 3. Xét dấu và phân biệt dấu nghiêm ngặt
Cho \(P(x)=2x^2-2x-12\) và \(Q_m(x)=(x-1)^2+m-2\), với m là số thực.
a) Giải \(P(x)\lt 0\) và \(P(x)\ge0\).
b) Tìm các m để \(Q_m(x)\gt 0\) với mọi x thực.
c) Thay dấu \(\gt \) bằng \(\ge\) ở ý b. Tại giá trị biên của m, khi nào có dấu bằng?
Lời giải
a) Phân tích \(P(x)=2(x+2)(x-3)\). Trên \((-\infty;-2)\), hai thừa số cùng âm; trên \((-2;3)\), chúng trái dấu; trên \((3;+\infty)\), chúng cùng dương. Vì 2 dương, P âm đúng trên \((-2;3)\). Bất phương trình còn lại nhận hai miền dấu dương và hai nghiệm làm P bằng 0, nên cho \((-\infty;-2]\cup[3;+\infty)\). Thay \(x=0\) để kiểm tra nhanh miền giữa: \(P(0)=-12\).
b) Tại \(x=1\), \(Q_m(1)=m-2\). Muốn dương với mọi x thì bắt buộc \(m-2\gt 0\). Ngược lại, nếu \(m\gt 2\) thì cộng một bình phương không âm vào số \(m-2\) dương luôn cho kết quả dương. Vì vậy điều kiện vừa cần, vừa đủ là \(m\gt 2\).
c) Với dấu không nghiêm ngặt, lập luận tương tự cho \(m\ge2\). Tại \(m=2\), biểu thức là \((x-1)^2\), bằng 0 đúng khi \(x=1\). Khi \(m\gt 2\) thì không có dấu bằng. Đây là lý do không được giữ nguyên điều kiện tham số của ý b khi dấu so sánh đổi.
Bài 4. Bình phương rồi lọc ứng viên
a) Giải phương trình \(\sqrt{2x+9}=x+3\).
b) Giải phương trình \(\sqrt{x^2-4}=\sqrt{3x}\).
c) Vì sao không thể nhận ngay mọi nghiệm của phương trình sau khi bình phương?
Lời giải
a) Căn cần \(2x+9\ge0\); vì vế trái không âm, vế phải cũng cần \(x+3\ge0\). Điều kiện chung là \(x\ge-3\). Bình phương được \(2x+9=x^2+6x+9\), tức \(x(x+4)=0\). Hai ứng viên là 0 và −4. Loại −4 vì nhỏ hơn −3; thay vào đề còn thấy vế trái bằng 1, vế phải bằng −1. Tại \(x=0\), hai vế đều bằng 3. Vậy nghiệm duy nhất là 0.
b) Hai căn có nghĩa khi \(x^2-4\ge0\) và \(3x\ge0\); kết hợp cho \(x\ge2\). Bình phương được \(x^2-3x-4=0\), tức \((x-4)(x+1)=0\). Ứng viên −1 bị loại. Với \(x=4\), hai biểu thức dưới căn đều bằng 12, nên nghiệm duy nhất là 4.
c) Hai số trái dấu có thể có bình phương bằng nhau. Bình phương cũng tạo ra một biểu thức đại số có thể tính ở những điểm mà căn ban đầu không xác định. Bởi vậy cần ghi điều kiện trước khi biến đổi và quay lại kiểm tra đề gốc. Khi đã giới hạn miền để hai vế cùng không âm, việc so sánh bình phương có thể thực hiện theo cả hai chiều trên miền đó.
Bài 5. Lập mô hình và đọc ngưỡng trong miền thực tế
Một xưởng mô phỏng dùng chương trình để chọn độ sáng x cho một màn hình mẫu. Mức hiệu quả trong bài tập được mô tả bằng \(E(x)=14x-x^2\) điểm, trong đó máy chỉ thử các mức liên tục từ 2 đến 6. Công thức và số liệu đều giả định; điểm hiệu quả không phải phép đo của một thiết bị thật.
a) Ghi miền xét và tìm đỉnh của đồ thị công thức E nếu xét trên \(\mathbb{R}\).
b) Tìm điểm hiệu quả lớn nhất trong phép thử và mức sáng tương ứng.
c) Tìm các mức sáng đạt ít nhất 40 điểm.
Lời giải
a) Miền thử là \([2;6]\). Dùng hoàn thành bình phương: \(E(x)=49-(x-7)^2\). Đỉnh của parabol đầy đủ là \((7;49)\). Con số 7 không thuộc miền thử, nên không thể tìm đáp án bằng cách lấy ngay tung độ đỉnh.
b) Khi x tăng từ 2 đến 6, khoảng cách tới 7 giảm, nên E tăng trên miền thử. Giá trị lớn nhất là \(E(6)=48\) điểm, ứng với mức sáng 6. Giá trị 49 chỉ có thể đạt tại mức 7 nếu mô hình được xét trên \(\mathbb{R}\); bài này không cho phép mức đó và không đưa ra kết luận về thiết bị ngoài miền thử.
c) Điều kiện \(49-(x-7)^2\ge40\) tương đương \((x-7)^2\le9\), nên \(4\le x\le10\). Lấy giao với \([2;6]\), được \([4;6]\). Hai đầu mút đều hợp lệ: \(E(4)=40\) và \(E(6)=48\). Việc viết \([4;10]\) là lỗi bỏ qua miền mô hình, chứ không phải lỗi xét dấu. Nếu máy chỉ thử mức nguyên, kết quả lúc ấy sẽ là \(\{4;5;6\}\) thay vì cả đoạn.
Bài 6. Khôi phục công thức rồi kiểm tra một dự đoán
Một đồ thị bậc hai đi qua \(A(-2;1)\), \(B(4;1)\) và \(C(2;-3)\). Bạn muốn tìm công thức mà không giải hệ ba ẩn. Chìa khóa là dùng cặp điểm có cùng tung độ để tìm đường đối xứng, sau đó mới dùng điểm thứ ba.
a) Xác định trục đối xứng.
b) Lập công thức u(x) và tìm tung độ đỉnh.
c) Một bạn dự đoán đồ thị đi qua \(D(0;-4)\). Kiểm tra dự đoán và nêu điểm có hoành độ 0 đúng.
Lời giải
a) Hai điểm A và B phân biệt, có cùng tung độ. Với đồ thị hàm bậc hai, nếu \(a(x_1-h)^2+k=a(x_2-h)^2+k\) và a khác 0, hai khoảng cách từ hoành độ đến h bằng nhau. Do \(x_1\) và \(x_2\) khác nhau, chúng nằm đối xứng qua h. Vậy hoành độ trục là \(\frac{-2+4}{2}=1\).
b) Viết \(u(x)=a(x-1)^2+k\). Điểm A cho \(9a+k=1\); điểm C cho \(a+k=-3\). Lấy phương trình đầu trừ phương trình sau, được \(8a=4\), tức \(a=\frac12\). Thế lại được \(k=-\frac72\). Vậy \(u(x)=\frac{(x-1)^2}{2}-\frac72\), đỉnh là \((1;-\frac72)\). Kiểm tra lại B: tại \(x=4\), bình phương bằng 9, nên \(u(4)=1\) đúng đề bài.
c) Ta có \(u(0)=\frac12-\frac72=-3\), nên đồ thị đi qua \((0;-3)\), không qua D. Có thể kiểm tra bằng đối xứng mà không tính lại: \(x=0\) nằm đối xứng với \(x=2\) qua trục \(x=1\), và C cho \(u(2)=-3\). Hai cách đi đến cùng kết quả, nhờ vậy dễ phát hiện lỗi cộng phân số hoặc nhầm tọa độ.
Câu trắc nghiệm tự kiểm: nghiệm kép và dấu bằng
Tập nghiệm của bất phương trình \(-2(x+3)^2\ge0\) là tập hợp nào?
A. \(\mathbb{R}\).
B. Tập rỗng.
C. \(\{-3\}\).
D. \((-\infty;-3]\).
Đáp án C. Bình phương luôn không âm, nên khi nhân với −2 biểu thức luôn không dương. Muốn đồng thời lớn hơn hoặc bằng 0 thì biểu thức phải bằng 0, xảy ra đúng tại \(x=-3\). Phương án A nhầm chiều của dấu; B bỏ trường hợp bằng 0; D nhận thêm những số nhỏ hơn −3, chẳng hạn \(x=-4\) cho giá trị −2.
Tự kiểm trước khi sang chương VII
Hãy đọc lại mỗi đáp án và đánh dấu điều kiện quyết định dấu ngoặc hoặc bước loại nghiệm. Nếu một đầu mút bị bỏ, ghi lý do cụ thể: mẫu bằng không, dấu bất phương trình là dấu nghiêm ngặt, hay điểm nằm ngoài miền mô hình. Sau đó chọn một câu và giải lại bằng cách khác, chẳng hạn đọc mức \(y=3\) trên hình trước rồi mới chứng minh bằng đại số. Khi sang Bài 19: Phương trình đường thẳng, thói quen thay tọa độ vào hệ thức để kiểm tra điểm vẫn tiếp tục hữu ích.
Khi đề ghép hai kỹ năng, giữ kết quả trung gian có tên riêng: tập xác định là nơi được thay số, còn tập nghiệm là nơi câu điều kiện đúng. Một cách tự kiểm khác là chọn một giá trị ngay bên trái và một giá trị ngay bên phải mốc. Với bất phương trình dấu nghiêm ngặt, thử đúng mốc để xác nhận nó phải bị bỏ. Với mô hình hữu hạn, sau khi giải trên toàn trục số, đối chiếu lại từng đầu mút của miền mô phỏng thay vì chỉ thử nghiệm nào xuất hiện trong phép giải.
Khi trình bày đáp án, vẽ một bảng nháp gồm ba cột: đại lượng đã cho, đối tượng cần tìm và điều kiện được phép dùng. Chẳng hạn, một tọa độ đỉnh là thông tin của cả đồ thị, còn giá trị lớn nhất chỉ phụ thuộc đoạn đang xét. Bảng nháp giúp em quyết định có cần so sánh hai đầu mút hay không. Nó cũng cho thấy vì sao kiểm nghiệm bằng thay số khác với nhìn điểm trên hình minh họa: hình giúp dự đoán, còn điều kiện và phép tính mới xác nhận kết luận.
Nguồn đối chiếu
NXBGDVN, SGK Toán 10 Kết nối tri thức với cuộc sống, Tập hai, bản in h26, trang 28–29. Nội dung và minh họa do ClassOn biên soạn.
Bài trước và bài sau của Toán 10
Bài trước: Bài 18. Phương trình quy về phương trình bậc hai
Bài sau: Bài 19. Phương trình đường thẳng