Bạn biết một điểm trên đường thẳng và biết đi theo hướng nào để đến các điểm còn lại. Chừng đó đã đủ để viết phương trình. Nếu dữ kiện cho một hướng vuông góc thay vì hướng di chuyển, bạn cũng xác định được đường thẳng ấy. Bài 19 giúp học sinh lớp 10 viết hai dạng phương trình trong mặt phẳng Oxy, chuyển qua lại và kiểm tra điểm thuộc đường bằng phép thế.
Trước khi học, hãy nhớ rằng vectơ từ A đến B được tính bằng tọa độ của B trừ tọa độ của A. Tích vô hướng của hai vectơ \((p;q)\text{ và }(a;b)\) là \(pa+qb\). Với hai vectơ khác vectơ không, tích bằng 0 cho biết hai vectơ vuông góc. Ta sẽ dùng cả hai phép tính để tự kiểm tra hệ số trước khi chốt đáp án.
1. Phân biệt vectơ chỉ phương với vectơ pháp tuyến
Vectơ chỉ phương là vectơ khác vectơ không có giá song song hoặc trùng với đường thẳng. Nó cho hướng của đường thẳng, nhưng tự nó chưa xác định đường nằm ở đâu. Vectơ pháp tuyến cũng khác vectơ không, có giá vuông góc với đường thẳng. Từ một chỉ phương \(\vec u=(p;q)\), ta có thể lấy \(\vec n=(q;-p)\) làm pháp tuyến vì \(pq+q(-p)=0\). Từ \(\vec n=(a;b)\), một lựa chọn chỉ phương là \((-b;a)\).
Một đường thẳng có vô số vectơ cùng vai trò: nhân một chỉ phương với số thực khác 0 vẫn cho chỉ phương; tương tự với pháp tuyến. Ví dụ \(\vec u=(2;1)\), \(\vec u'=(-4;-2)\) chỉ hai hướng ngược nhau trên cùng một đường. Nhưng không thể thay u bằng \((0;0)\), vì vectơ không không xác định hướng. Khi kiểm tra công thức, hãy thử nhân vô hướng hai vectơ và kiểm tra riêng rằng không vectơ nào bằng không.
2. Lập phương trình tổng quát từ một điểm và pháp tuyến
Giả sử đường thẳng d đi qua \(M_0(x_0;y_0)\), nhận \(\vec n=(a;b)\) làm pháp tuyến, với a và b không đồng thời bằng 0. Điểm \(M(x;y)\) thuộc d đúng khi \(a(x-x_0)+b(y-y_0)=0\). Với M khác \(M_0\), đây là điều kiện vectơ \(\overrightarrow{M_0M}\) vuông góc với n; tại \(M=M_0\), phương trình cũng đúng vì cả hai hiệu bằng 0. Khai triển ta được dạng tổng quát \(ax+by+c=0\) với \(c=-ax_0-by_0\).
Ví dụ, lấy \(P(-1;2)\) và \(\vec n=(1;-2)\). Ta có \((x+1)-2(y-2)=0\), rút gọn thành \(x-2y+5=0\). Hãy kiểm tra điểm đã cho trước: \(-1-4+5=0\). Nếu kết quả khác 0, có thể bạn đã đổi dấu khi trừ tọa độ âm hoặc quên phân phối dấu trừ trước \(y-2\).
Các phương trình \(x-2y+5=0\) và \(-3x+6y-15=0\) mô tả cùng một tập điểm vì phương trình thứ hai được nhân toàn bộ vế trái với −3. Đổi riêng một hệ số hoặc đổi riêng số hạng tự do không có tính chất này. Muốn rút gọn, nhân hoặc chia toàn bộ ba hệ số cùng một số khác 0.
3. Viết phương trình tham số từ một điểm và chỉ phương
Nếu d đi qua \(M_0(x_0;y_0)\) và có chỉ phương \(\vec u=(p;q)\), điểm M trên d có vectơ \(\overrightarrow{M_0M}=t\vec u\) với một số thực t. Vì vậy \(x=x_0+pt,\quad y=y_0+qt\), cùng dùng một tham số t chạy trên \(\mathbb{R}\). Với \(t=0\), ta được điểm \(M_0\); với \(t=1\), ta đi thêm một vectơ u. Giá trị âm cho các điểm ở phía ngược lại so với hướng u.
Với \(P(-1;2)\) và \(\vec u=(2;1)\), dạng tham số là \(x=-1+2t,\quad y=2+t\). Lấy \(t=1\), được \(Q(1;3)\). Để kiểm tra \(R(3;5)\), phương trình hoành độ cho \(t=2\), nhưng khi ấy tung độ phải bằng 4. Vậy R không thuộc d. Không được dùng \(t=2\) cho hoành độ rồi dùng \(t=3\) cho tung độ; hai dòng phải đúng với cùng một giá trị tham số.
Có thể đổi dạng mà không cần chia cho từng thành phần. Với dạng tham số trên, lấy pháp tuyến \((1;-2)\) ứng với \(\vec u=(2;1)\) rồi dùng P, ta thu lại \(x-2y+5=0\). Làm ngược lại, đọc n từ hệ số x, y rồi suy ra u. Sau đó chọn một nghiệm của phương trình tổng quát làm điểm gốc; không nhất thiết phải chọn đúng điểm ban đầu.
4. Hai trường hợp dễ bỏ sót: đường ngang và đường đứng
Nếu \(p=0\), chỉ phương vẫn hợp lệ khi q khác 0. Chẳng hạn qua \(S(-2;4)\) với \(\vec u=(0;3)\), ta có \(x=-2,\quad y=4+3t\). Phương trình tổng quát là \(x+2=0\). Mọi điểm có cùng hoành độ, nên không thể viết thành một công thức y theo x trên toàn đường thẳng: đầu vào \(x=-2\) có nhiều tung độ.
Nếu \(q=0\) và p khác 0, tung độ cố định. Qua \(T(5;-3)\) với \(\vec u=(2;0)\), dạng tham số là \(x=5+2t,\quad y=-3\); dạng tổng quát là \(y+3=0\). Đây là đồ thị của một hàm hằng chứ không phải hàm số bậc nhất theo điều kiện hệ số của x khác 0. Cả đường ngang và đường đứng đều là đường thẳng hợp lệ; đừng loại chúng chỉ vì một hệ số trong phương trình bằng 0.
Nói chung, nếu b khác 0, có thể biến \(ax+by+c=0\) thành \(y=-\frac ab x-\frac cb\). Khi a cũng khác 0, ta thu được đồ thị hàm số bậc nhất. Khi \(b=0\) thì a phải khác 0 và phương trình trở thành \(x=-\frac ca\), tức đường đứng. Vì vậy cách dùng tổng quát và tham số bao quát nhiều trường hợp hơn chỉ dùng công thức của hàm số bậc nhất.
Khi tìm giao với các trục, trên Ox phải đặt \(y=0\), còn trên Oy phải đặt \(x=0\). Tuy nhiên không phải mỗi phép thế đều cho đúng một điểm. Đường \(x=-2\) không có giao điểm với Oy, vì x không thể vừa bằng −2 vừa bằng 0. Đường \(y=0\) lại chính là Ox nên mọi điểm trên nó đều là điểm chung với Ox. Hai trường hợp này cho thấy việc giải phương trình quan trọng hơn thói quen luôn báo hai giao điểm.
Một phép tự kiểm khác là xem có vô tình làm mất điểm đặc biệt khi đổi dạng hay không. Chẳng hạn, \(x=4,\quad y=1-7t\) đã mô tả đúng cả đường \(x=4\) với t chạy trên \(\mathbb{R}\). Không được viết \(\frac{x-4}{0}\); thay vào đó, giữ điều kiện \(x-4=0\). Chiều ngược lại, nếu điểm có \(x=4\) và tung độ y bất kỳ, chọn \(t=\frac{1-y}{7}\) sẽ được đúng điểm ấy. Lập luận này chứng minh hai cách viết không bỏ sót điểm nào.
5. Bài tập tự luyện có lời giải
Bài 1. Viết đường thẳng qua hai điểm
Cho \(A(2;-3)\) và \(B(5;1)\).
a) Tìm một chỉ phương và một pháp tuyến của đường thẳng AB.
b) Viết phương trình tham số và phương trình tổng quát của AB.
c) Kiểm tra \(C(8;5)\) và \(D(8;4)\) có thuộc AB không.
Lời giải Bài 1
a) Lấy \(\vec u=(5-2;1-(-3))=(3;4)\). Một pháp tuyến là \(\vec n=(4;-3)\), vì \(3\cdot4+4\cdot(-3)=0\). Hai điểm khác nhau nên vectơ u khác vectơ không. Nếu đề cho hai điểm trùng nhau thì phép trừ không xác định được hướng; chỉ một điểm không đủ để chọn đúng một đường thẳng.
b) Dùng điểm A và u: \(x=2+3t,\quad y=-3+4t\) với t thuộc \(\mathbb{R}\). Dạng tổng quát là \(4(x-2)-3(y+3)=0\), tức \(4x-3y-17=0\). Kiểm tra B bằng phép thế: \(20-3-17=0\). Dùng \(t=1\) trong dạng tham số cũng cho đúng B.
c) Với hoành độ 8, ta có \(2+3t=8\) nên \(t=2\). Tung độ tương ứng bằng \(-3+8=5\). Vậy C thuộc AB, D không thuộc AB. Có thể kiểm tra độc lập bằng tổng quát: vế trái tại C bằng 0 và tại D bằng 3.
Bài 2. Đi từ phương trình tổng quát đến đồ thị
Cho d: \(3x+2y-12=0\).
a) Tìm các giao điểm với Ox và Oy.
b) Dùng giao điểm với Oy viết một phương trình tham số của d.
c) Viết y theo x và dùng công thức để kiểm tra điểm có hoành độ 2.
Lời giải Bài 2
a) Trên Ox, \(y=0\) nên \(3x=12\), được \(E(4;0)\). Trên Oy, \(x=0\) nên \(2y=12\), được \(F(0;6)\). Hai giao điểm khác nhau, đủ để dựng đường thẳng trên hệ trục. Lưu ý giao với Ox không có nghĩa là đặt \(x=0\).
b) Pháp tuyến là \((3;2)\), nên lấy chỉ phương \((2;-3)\). Qua F, tham số là \(x=2t,\quad y=6-3t\) với t thuộc \(\mathbb{R}\). Tại \(t=2\), ta thu lại \(E(4;0)\). Chọn vectơ chỉ phương ngược dấu sẽ thay chiều chạy của t chứ không đổi đường.
c) Từ \(2y=12-3x\) được \(y=6-\frac{3x}{2}\). Với \(x=2\), ta có \(y=3\). Điểm \((2;3)\) thuộc d; trong dạng tham số nó ứng với \(t=1\). Ba cách mô tả đều cho cùng một tọa độ.
Bài 3. Đường thẳng và phạm vi chuyển động
Một chấm sáng trong mô phỏng bắt đầu ở \(U(1;-2)\). Mỗi giây nó dịch đều theo vectơ \((3;2)\). Mô phỏng hoạt động từ lúc \(t=0\) đến hết \(t=4\) giây; tọa độ được xét liên tục trong khoảng thời gian đó.
a) Viết công thức tọa độ và phương trình tổng quát của đường thẳng chứa quỹ đạo.
b) Chấm sáng có đi qua \(Q(7;2)\) trong lượt hay không?
c) Điểm \(R(16;8)\) có thuộc đường thẳng và có thuộc phần quỹ đạo được ghi nhận không?
Lời giải Bài 3
a) Tọa độ tại thời điểm t là \(x=1+3t,\quad y=-2+2t\), với \(0\le t\le4\). Đường thẳng chứa quỹ đạo nhận \((3;2)\) làm chỉ phương nên có một pháp tuyến \((2;-3)\). Dạng tổng quát là \(2(x-1)-3(y+2)=0\), tức \(2x-3y-8=0\). Dạng tổng quát mô tả cả đường thẳng, không tự ghi lại thời gian hoạt động.
b) Tọa độ \(x=7\) cho \(t=2\). Khi ấy \(y=-2+4=2\). Vì 2 nằm trong \([0;4]\), chấm sáng đi qua Q sau 2 giây.
c) Tọa độ \(x=16\) đòi hỏi \(t=5\) và lúc đó công thức cho \(y=8\). Vậy R thuộc đường thẳng kéo dài, cũng có thể kiểm tra bằng \(32-24-8=0\). Nhưng 5 nằm ngoài \([0;4]\), nên R không thuộc phần quỹ đạo được ghi nhận. Khi trả lời câu hỏi thực tế, kiểm tra miền tham số sau bước kiểm tra tọa độ.
Ghi nhớ trước khi chuyển bài
Hãy xác định xem đề cho một điểm kèm hướng dọc đường hay hướng vuông góc. Sau đó chọn dạng tham số hoặc tổng quát phù hợp, viết rõ tham số dùng chung nếu có và thử lại điểm gốc. Bộ đôi này sẽ được dùng ở Bài 20 để xét vị trí tương đối, góc và khoảng cách. Bài 19 dừng ở việc mô tả một đường thẳng và kiểm tra điểm thuộc đường.
Khi đối chiếu hai phương trình tưởng như khác nhau, thử bắt đầu từ một điểm chung và nhìn hướng tại điểm đó. Nếu hai vectơ chỉ phương cùng phương, có thể hai đường trùng nhau hoặc song song; có một điểm chung thì chúng trùng nhau. Ngược lại, cùng hướng không đủ để kết luận mọi điểm chung. Việc thay một điểm vào cả hai phương trình giúp em xác định rõ mình đang đổi cách mô tả cùng một đường hay đã chuyển sang đường khác.
Khi viết hai phương trình tham số, nên đặt chúng bên cạnh nhau và đánh dấu dùng chung tham số. Nếu em nhận một cặp tọa độ mới, hãy tìm tham số từ một dòng còn thay đổi được rồi thử vào dòng kia. Nếu một thành phần của vectơ chỉ phương bằng không, dòng tương ứng là điều kiện cố định, không phải phép chia. Cách làm này dùng được cho cả đường đứng khi không thể xem tung độ như hàm của hoành độ.
Nguồn đối chiếu
NXBGDVN, SGK Toán 10 Kết nối tri thức với cuộc sống, Tập hai, bản in h26, trang 30–35. Nội dung và minh họa do ClassOn biên soạn.
Bài trước và bài sau của Toán 10
Bài trước: Bài tập cuối chương VI
Bài sau: Bài 20. Vị trí tương đối giữa hai đường thẳng. Góc và khoảng cách