Bạn đặt một chiếc la bàn gần một sợi dây điện đang có dòng điện chạy qua, kim la bàn lệch đi. Bạn quấn dây điện thành một cuộn, đặt la bàn vào trong lòng cuộn dây, kim la bàn lệch mạnh hơn nhiều. Điều gì đã tạo ra từ trường quanh dây dẫn? Chính dòng điện. Nhưng từ trường đó mạnh bao nhiêu, và nó thay đổi thế nào khi bạn đứng xa dây hơn, quấn thêm vòng dây, hay kéo dài cuộn dây? Ba trường hợp đặc biệt — dây thẳng dài, vòng dây tròn và ống dây — có ba công thức gọn gàng, và chỉ cần nhớ ba con số 2 × 10⁻⁷, 2π × 10⁻⁷ và 4π × 10⁻⁷ là bạn tính được cảm ứng từ trong mọi bài tập của chương Từ trường.
Trong bài viết này, bạn sẽ học ba công thức tính cảm ứng từ do các dòng điện đặc biệt gây ra: dây thẳng dài B = 2 × 10⁻⁷ × I/r, tâm vòng dây tròn B = 2π × 10⁻⁷ × N × I/R, trong lòng ống dây B = 4π × 10⁻⁷ × N × I/ℓ, hiểu vì sao cảm ứng từ giảm khi bạn đứng xa dây và tăng khi bạn quấn thêm vòng, tính 4 ví dụ từng bước từ ví dụ mẫu dây thẳng I = 5 A, r = 0,1 m cho B = 10⁻⁵ T đến bài toán tìm khoảng cách từ cảm ứng từ đo được, tránh 5 lỗi sai mà học sinh hay mắc nhất, rồi tự luyện 5 bài tập trắc nghiệm có đáp án giải thích cặn kẽ. Cuối bài là 5 câu hỏi thường gặp, trong đó có câu hỏi nhiều bạn thắc mắc: vì sao cảm ứng từ trong lòng ống dây gần như đều?

Công thức tính cảm ứng từ do các dòng điện đặc biệt gây ra là gì?
Dòng điện chạy trong dây dẫn sinh ra từ trường xung quanh nó, và cảm ứng từ B là đại lượng đo độ mạnh của từ trường đó. Ba trường hợp đặc biệt mà sách giáo khoa Vật lí 12 xét đến là dây dẫn thẳng dài, vòng dây tròn và ống dây. Mỗi trường hợp có một công thức riêng, nhưng cả ba đều có chung một hằng số 10⁻⁷ và đều tỉ lệ thuận với cường độ dòng điện I. Bạn hãy học thuộc ba công thức trong bảng dưới đây, vì mọi bài tập về cảm ứng từ đều bắt đầu từ chúng.
| Dòng điện đặc biệt | Công thức cảm ứng từ B | Ghi nhớ |
|---|---|---|
| Dây dẫn thẳng dài | B = 2 × 10⁻⁷ × I/r | r là khoảng cách từ điểm xét đến dây |
| Tâm vòng dây tròn | B = 2π × 10⁻⁷ × N × I/R | R là bán kính vòng dây; N là số vòng |
| Trong lòng ống dây | B = 4π × 10⁻⁷ × N × I/ℓ | ℓ là chiều dài ống dây; N/ℓ là số vòng trên một mét |
Bạn hãy để ý điểm chung và điểm khác của ba công thức. Điểm chung: cả ba đều tỉ lệ thuận với cường độ dòng điện I — dòng điện càng mạnh thì từ trường càng mạnh. Điểm khác: cảm ứng từ của dây thẳng dài tỉ lệ nghịch với khoảng cách r, càng xa dây thì từ trường càng yếu; cảm ứng từ ở tâm vòng dây tỉ lệ nghịch với bán kính R, vòng càng nhỏ thì từ trường ở tâm càng mạnh; cảm ứng từ trong lòng ống dây tỉ lệ với N/ℓ, tức là số vòng dây trên một mét chiều dài ống. Bạn hãy ghi nhớ: công thức ống dây có thể viết gọn thành B = 4π × 10⁻⁷ × n × I, trong đó n = N/ℓ là số vòng dây trên một mét. Bạn có thể kiểm tra nhanh mọi phép tính trong bài này bằng máy tính Casio online trên ClassOn, và khi đã tính được B, bạn dùng nó để tính lực từ trong bài công thức tính lực từ.
Về chiều của vectơ cảm ứng từ, bạn xác định bằng quy tắc nắm tay phải: bạn nắm bàn tay phải sao cho bốn ngón tay khum lại chỉ chiều dòng điện, thì ngón tay cái choãi ra chỉ chiều của vectơ cảm ứng từ. Đối với dây thẳng dài, các đường sức từ là những đường tròn đồng tâm nằm trong mặt phẳng vuông góc với dây, và chiều của chúng tuân theo quy tắc nắm tay phải. Đối với vòng dây tròn, vectơ cảm ứng từ tại tâm vuông góc với mặt phẳng vòng dây. Đối với ống dây, vectơ cảm ứng từ trong lòng ống song song với trục ống dây, và chiều của nó cũng tuân theo quy tắc nắm tay phải: bốn ngón tay khum theo chiều dòng điện trong các vòng dây, ngón cái chỉ chiều của B trong lòng ống. Bạn hãy tập quy tắc này thật kĩ, vì đề thi thường hỏi cả độ lớn lẫn chiều của vectơ cảm ứng từ.
Bốn ví dụ tính cảm ứng từ từng bước
Ví dụ 1 (dùng đúng số liệu mẫu): Tính cảm ứng từ tại điểm cách dây dẫn thẳng dài r = 0,1 m, biết dòng điện trong dây I = 5 A.
Bạn áp dụng công thức B = 2 × 10⁻⁷ × I/r. Bạn thay số: B = 2 × 10⁻⁷ × 5/0,1 = 10 × 10⁻⁷/0,1 = 10⁻⁶/0,1 = 10⁻⁵ T. Vậy cảm ứng từ tại điểm đó bằng 10⁻⁵ T. Bạn kiểm tra lại bằng cách tính từng bước: 2 × 10⁻⁷ × 5 = 10 × 10⁻⁷ = 10⁻⁶; chia cho 0,1 được 10⁻⁵. Bạn hãy để ý: cảm ứng từ của dòng điện trong dây dẫn thường rất nhỏ so với cảm ứng từ của nam châm (nam châm mạnh có B khoảng 1 T), vì hệ số 10⁻⁷ rất nhỏ. Con số 10⁻⁵ T tương đương 0,1 gauss, nhỏ hơn nhiều so với từ trường Trái Đất khoảng 5 × 10⁻⁵ T.
Ví dụ 2 (tâm vòng dây tròn): Tính cảm ứng từ tại tâm của vòng dây tròn có N = 100 vòng, bán kính R = 0,05 m, dòng điện I = 2 A chạy qua.
Bạn áp dụng công thức B = 2π × 10⁻⁷ × N × I/R. Bạn thay số: B = 2π × 10⁻⁷ × 100 × 2/0,05. Bạn tính tử số: 2π × 10⁻⁷ × 100 × 2 = 4π × 10⁻⁵ = 1,2566 × 10⁻⁴. Bạn chia cho 0,05: B = 1,2566 × 10⁻⁴/0,05 = 2,51 × 10⁻³ T. Vậy cảm ứng từ tại tâm vòng dây bằng khoảng 2,51 × 10⁻³ T. Bạn kiểm tra lại bằng cách so sánh với ví dụ 1: vòng dây có 100 vòng nên cảm ứng từ mạnh hơn dây thẳng rất nhiều, lớn hơn khoảng 250 lần — hợp lí, vì mỗi vòng dây đều góp thêm từ trường tại tâm. Bạn hãy để ý: bán kính vòng dây chỉ 5 cm, rất nhỏ, nên từ trường ở tâm rất mạnh; vòng dây càng nhỏ thì B tại tâm càng lớn.
Ví dụ 3 (trong lòng ống dây): Tính cảm ứng từ trong lòng ống dây có N = 500 vòng, chiều dài ℓ = 0,5 m, dòng điện I = 2 A chạy qua.
Bạn áp dụng công thức B = 4π × 10⁻⁷ × N × I/ℓ. Bạn thay số: B = 4π × 10⁻⁷ × 500 × 2/0,5. Bạn tính tử số: 4π × 10⁻⁷ × 500 × 2 = 4π × 10⁻⁴ = 1,2566 × 10⁻³. Bạn chia cho 0,5: B = 1,2566 × 10⁻³/0,5 = 2,51 × 10⁻³ T. Vậy cảm ứng từ trong lòng ống dây bằng khoảng 2,51 × 10⁻³ T. Bạn kiểm tra lại bằng công thức gọn B = 4π × 10⁻⁷ × n × I với n = N/ℓ = 500/0,5 = 1000 vòng/m: B = 4π × 10⁻⁷ × 1000 × 2 = 2,51 × 10⁻³ T, khớp. Bạn hãy để ý: cảm ứng từ trong lòng ống dây gần như đều khắp, không phụ thuộc vào vị trí dọc theo trục ống, miễn là bạn xét điểm không quá gần hai đầu ống — đó là lí do ống dây được dùng làm nam châm điện trong nhiều thiết bị.
Ví dụ 4 (tìm khoảng cách): Một dây dẫn thẳng dài mang dòng điện I = 4 A. Tại điểm cách dây bao xa thì cảm ứng từ bằng 2 × 10⁻⁵ T?
Bạn áp dụng công thức B = 2 × 10⁻⁷ × I/r và rút r ra: r = 2 × 10⁻⁷ × I/B. Bạn thay số: r = 2 × 10⁻⁷ × 4/(2 × 10⁻⁵) = 8 × 10⁻⁷/(2 × 10⁻⁵) = 4 × 10⁻² = 0,04 m. Vậy điểm cần tìm cách dây 0,04 m, tức là 4 cm. Bạn kiểm tra lại bằng cách thay ngược: B = 2 × 10⁻⁷ × 4/0,04 = 8 × 10⁻⁷/0,04 = 2 × 10⁻⁵ T, khớp với đề bài. Bạn hãy để ý: dạng bài toán ngược này rất hay xuất hiện trong đề thi — đề bài cho cảm ứng từ và hỏi ngược lại khoảng cách, bán kính hay cường độ dòng điện. Bạn chỉ cần biến đổi công thức một bước là ra, nhưng phải cẩn thận với lũy thừa của 10 khi chia hai số có lũy thừa âm.
Năm lỗi sai thường gặp — và cách tránh
Lỗi 1: Dùng nhầm công thức của trường hợp này cho trường hợp khác.
Nhiều bạn tính cảm ứng từ ở tâm vòng dây bằng công thức của dây thẳng dài, hoặc tính cảm ứng từ trong lòng ống dây bằng công thức của vòng dây tròn. Cách tránh: bạn hãy đọc kĩ đề bài xem dòng điện chạy trong dây thẳng, vòng dây hay ống dây, rồi chọn đúng công thức: dây thẳng có hệ số 2 × 10⁻⁷, vòng dây có hệ số 2π × 10⁻⁷, ống dây có hệ số 4π × 10⁻⁷. Bạn kiểm tra nhanh: công thức nào có chữ N thì đó là vòng dây hoặc ống dây; công thức nào không có N thì đó là dây thẳng dài.
Lỗi 2: Quên nhân với số vòng N trong công thức vòng dây và ống dây.
Nhiều bạn tính cảm ứng từ ở tâm vòng dây bằng công thức B = 2π × 10⁻⁷ × I/R, quên nhân với N = 100 vòng, nên kết quả nhỏ hơn đáp án đúng 100 lần. Cách tránh: bạn hãy nhớ mỗi vòng dây đều góp thêm từ trường, nên cảm ứng từ tỉ lệ thuận với tổng số vòng N. Bạn kiểm tra nhanh: nếu đề bài cho N thì nhất định phải nhân với N; nếu bạn tính ra B mà không dùng đến số N đã cho thì bạn đã quên. Bạn hãy viết đủ công thức có N ra giấy trước khi thay số.
Lỗi 3: Nhầm bán kính vòng dây R với khoảng cách r đến dây thẳng.
Nhiều bạn lấy bán kính vòng dây thay vào công thức dây thẳng, hoặc lấy khoảng cách từ điểm xét đến dây thay vào công thức vòng dây. Cách tránh: bạn hãy nhớ R là bán kính của vòng dây tròn, dùng trong công thức tâm vòng dây; r là khoảng cách từ điểm xét đến dây dẫn thẳng, dùng trong công thức dây thẳng dài. Bạn kiểm tra nhanh bằng ý nghĩa vật lí: vòng dây càng nhỏ thì từ trường ở tâm càng mạnh (B tỉ lệ nghịch với R), còn điểm càng xa dây thẳng thì từ trường càng yếu (B tỉ lệ nghịch với r).
Lỗi 4: Quên đổi centimet sang mét khi thay r, R, ℓ vào công thức.
Nhiều bạn thay r = 10 cm, R = 5 cm, ℓ = 50 cm thẳng vào công thức, nên kết quả nhỏ hơn đáp án đúng 100 lần. Cách tránh: bạn hãy nhớ ba công thức đều dùng hệ đơn vị SI: I tính bằng ampe, r, R, ℓ tính bằng mét, B tính bằng tesla. Bạn đổi ngay đầu bài: 10 cm = 0,1 m, 5 cm = 0,05 m, 50 cm = 0,5 m. Bạn kiểm tra nhanh: r, R, ℓ theo mét trong bài tập thường nhỏ hơn 1, vì dây và vòng dây trong bài tập thường chỉ vài centimet đến vài chục centimet; nếu số của bạn lớn hơn 10 thì bạn đã quên đổi đơn vị.
Lỗi 5: Nhầm n = N/ℓ với N trong công thức ống dây.
Nhiều bạn tính cảm ứng từ trong lòng ống dây bằng công thức B = 4π × 10⁻⁷ × n × I nhưng lại thay n bằng tổng số vòng N = 500 thay vì số vòng trên một mét n = 1000 vòng/m. Cách tránh: bạn hãy nhớ hai dạng của công thức ống dây: B = 4π × 10⁻⁷ × N × I/ℓ dùng tổng số vòng N và chiều dài ℓ, còn B = 4π × 10⁻⁷ × n × I dùng số vòng trên một mét n = N/ℓ. Bạn kiểm tra nhanh: nếu bạn dùng dạng có n thì phải tính n = N/ℓ trước; nếu bạn dùng dạng có N/ℓ thì không được thay N vào chỗ của n.
Năm bài tập tự luyện
Hãy làm 5 bài tập sau đây rồi đối chiếu với bảng đáp án bên dưới. Nhớ viết rõ công thức đúng cho từng trường hợp ra giấy trước khi tính, và kiểm tra đáp án có hợp lí không.
Câu 1: Một dây dẫn thẳng dài mang dòng điện I = 2 A. Cảm ứng từ tại điểm cách dây r = 0,05 m bằng bao nhiêu?
A. 8 × 10⁻⁶ T
B. 4 × 10⁻⁶ T
C. 8 × 10⁻⁵ T
D. 2 × 10⁻⁵ T
Câu 2: Giữ nguyên cường độ dòng điện, khoảng cách r từ điểm xét đến dây dẫn thẳng dài tăng gấp đôi thì cảm ứng từ thay đổi thế nào?
A. Không đổi
B. Tăng gấp đôi
C. Giảm một nửa
D. Giảm 4 lần
Câu 3: Tính cảm ứng từ tại tâm của vòng dây tròn có N = 50 vòng, bán kính R = 0,1 m, dòng điện I = 1 A chạy qua.
A. 3,14 × 10⁻⁴ T
B. 6,28 × 10⁻⁴ T
C. 3,14 × 10⁻⁵ T
D. 1,57 × 10⁻⁴ T
Câu 4: Tính cảm ứng từ trong lòng ống dây có N = 1000 vòng, chiều dài ℓ = 1 m, dòng điện I = 1 A chạy qua.
A. 1,26 × 10⁻³ T
B. 1,26 × 10⁻⁴ T
C. 2,51 × 10⁻³ T
D. 6,28 × 10⁻⁴ T
Câu 5: Một dây dẫn thẳng dài mang dòng điện I. Nếu I tăng 2 lần và khoảng cách r tăng 2 lần thì cảm ứng từ tại điểm xét thay đổi thế nào?
A. Tăng gấp đôi
B. Giảm một nửa
C. Không đổi
D. Tăng 4 lần
| Câu | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
|---|---|---|---|---|---|
| Đáp án | A | C | A | A | C |
Giải thích Câu 1 — Đáp án A đúng: B = 2 × 10⁻⁷ × I/r = 2 × 10⁻⁷ × 2/0,05 = 4 × 10⁻⁷/0,05 = 8 × 10⁻⁶ T. Đáp án B sai vì đó là kết quả khi dùng I = 1 A, bằng một nửa dòng điện đã cho. Đáp án C sai vì đó là kết quả khi dùng r = 0,005 m, bằng một phần mười khoảng cách đã cho. Đáp án D sai vì đó là kết quả khi quên nhân với hệ số 2, tức là tính 10⁻⁷ × I/r.
Giải thích Câu 2 — Đáp án C đúng: Từ công thức B = 2 × 10⁻⁷ × I/r, khi I không đổi thì B tỉ lệ nghịch với r. Khoảng cách tăng gấp đôi thì cảm ứng từ giảm một nửa. Đáp án A sai vì cảm ứng từ phụ thuộc trực tiếp vào khoảng cách đến dây. Đáp án B sai vì đó là chiều biến thiên ngược: cảm ứng từ tăng khi điểm xét lại gần dây. Đáp án D sai vì B tỉ lệ nghịch bậc một với r, không phải bậc hai, nên chỉ giảm một nửa chứ không giảm 4 lần.
Giải thích Câu 3 — Đáp án A đúng: B = 2π × 10⁻⁷ × N × I/R = 2π × 10⁻⁷ × 50 × 1/0,1 = 3,14 × 10⁻⁵/0,1 = 3,14 × 10⁻⁴ T. Đáp án B sai vì đó là kết quả khi dùng N = 100 vòng, gấp đôi số vòng đã cho. Đáp án C sai vì đó là kết quả khi dùng R = 1 m, gấp 10 lần bán kính đã cho. Đáp án D sai vì đó là kết quả khi dùng N = 25 vòng, bằng một nửa số vòng đã cho.
Giải thích Câu 4 — Đáp án A đúng: B = 4π × 10⁻⁷ × N × I/ℓ = 4π × 10⁻⁷ × 1000 × 1/1 = 1,26 × 10⁻³ T. Đáp án B sai vì đó là kết quả khi dùng N = 100 vòng, bằng một phần mười số vòng đã cho. Đáp án C sai vì đó là kết quả khi dùng I = 2 A, gấp đôi dòng điện đã cho. Đáp án D sai vì đó là kết quả khi dùng hệ số 2π × 10⁻⁷ của vòng dây thay vì 4π × 10⁻⁷ của ống dây.
Giải thích Câu 5 — Đáp án C đúng: Từ công thức B = 2 × 10⁻⁷ × I/r, I tăng 2 lần làm B tăng 2 lần, nhưng r tăng 2 lần làm B giảm 2 lần, hai tác dụng triệt tiêu nhau nên B không đổi. Đáp án A sai vì đó là kết quả khi chỉ xét I tăng mà quên r cũng tăng. Đáp án B sai vì đó là kết quả khi chỉ xét r tăng mà quên I cũng tăng. Đáp án D sai vì đó là kết quả khi nhân hai hệ số tăng lại với nhau thay vì chia cho nhau.
Câu hỏi thường gặp về cảm ứng từ do các dòng điện đặc biệt gây ra
Hỏi: Chiều của vectơ cảm ứng từ xác định bằng quy tắc nào?
Đáp: Bạn xác định chiều của vectơ cảm ứng từ bằng quy tắc nắm tay phải: nắm bàn tay phải sao cho bốn ngón tay khum lại chỉ chiều dòng điện, thì ngón tay cái choãi ra chỉ chiều của vectơ cảm ứng từ. Đối với dây thẳng dài, quy tắc này cho chiều của các đường sức từ là những đường tròn đồng tâm quanh dây. Đối với vòng dây tròn, nó cho chiều của vectơ cảm ứng từ tại tâm, vuông góc với mặt phẳng vòng dây. Đối với ống dây, nó cho chiều của vectơ cảm ứng từ trong lòng ống, song song với trục ống dây.
Hỏi: Công thức dây thẳng dài áp dụng được khi nào?
Đáp: Công thức B = 2 × 10⁻⁷ × I/r áp dụng cho dây dẫn thẳng rất dài so với khoảng cách r từ điểm xét đến dây, và điểm xét nằm gần dây. Nếu dây ngắn hoặc điểm xét ở xa hai đầu dây thì công thức này chỉ cho kết quả gần đúng. Trong bài tập phổ thông, đề bài luôn nói rõ "dây dẫn thẳng dài" để bạn yên tâm dùng công thức này mà không cần hiệu chỉnh.
Hỏi: Vì sao cảm ứng từ trong lòng ống dây gần như đều?
Đáp: Vì trong lòng ống dây, các đường sức từ do từng vòng dây gây ra chồng chất lên nhau thành những đường thẳng song song và cách đều nhau, nên vectơ cảm ứng từ có cùng độ lớn và cùng chiều tại mọi điểm trong lòng ống, trừ hai đầu ống nơi các đường sức bắt đầu tản ra. Tính chất từ trường đều này làm ống dây trở thành nam châm điện rất hữu ích: bạn đặt vật cần từ hóa vào lòng ống là được từ trường đều và mạnh.
Hỏi: Tăng số vòng dây N có luôn làm tăng cảm ứng từ không?
Đáp: Với vòng dây tròn thì có: B ở tâm tỉ lệ thuận với N, quấn thêm vòng là B tăng. Với ống dây thì chưa chắc: B trong lòng ống tỉ lệ với N/ℓ, tức là số vòng trên một mét. Nếu bạn tăng N mà cũng tăng chiều dài ống ℓ theo cùng tỉ lệ thì N/ℓ không đổi, B không đổi. Muốn tăng B trong lòng ống dây, bạn phải quấn các vòng dây dày đặc hơn trên cùng một chiều dài, tức là tăng n = N/ℓ.
Hỏi: Đơn vị tesla (T) là gì? 1 T lớn đến mức nào?
Đáp: Tesla là đơn vị của cảm ứng từ trong hệ SI, 1 T = 1 N/(A·m), tức là từ trường có cảm ứng từ 1 T tác dụng lên đoạn dây dài 1 m mang dòng điện 1 A một lực 1 N. Từ trường Trái Đất chỉ khoảng 5 × 10⁻⁵ T, nam châm tủ lạnh khoảng 5 × 10⁻³ T, nam châm mạnh trong phòng thí nghiệm khoảng 1 T, còn nam châm siêu dẫn trong máy chụp cộng hưởng từ MRI khoảng 1,5 đến 3 T. Cảm ứng từ do dòng điện trong dây dẫn thường chỉ khoảng 10⁻⁵ đến 10⁻³ T, rất nhỏ so với 1 T.
Kết luận
Cảm ứng từ do các dòng điện đặc biệt gây ra tính bằng ba công thức: dây thẳng dài B = 2 × 10⁻⁷ × I/r, tâm vòng dây tròn B = 2π × 10⁻⁷ × N × I/R, trong lòng ống dây B = 4π × 10⁻⁷ × N × I/ℓ. Bạn hãy nhớ ba điều: cả ba công thức đều tỉ lệ thuận với cường độ dòng điện I; đừng bao giờ quên nhân với số vòng N trong công thức vòng dây và ống dây; và luôn đổi r, R, ℓ sang mét trước khi thay số. Làm xong 5 bài tập ở trên, bạn đã nắm được cách tính từ trường của ba dòng điện đặc biệt, và có thể dùng kết quả B để tính tiếp lực từ trong bài công thức tính lực từ — hai bài này đi cùng nhau trong mọi bài toán của chương Từ trường.