Hướng dẫn giải đề · Vật lý · Lớp 12 · Tin giáo dục

Công thức tính lực từ F = B × I × ℓ × sin α, ví dụ lớp 12

Công thức tính lực từ F = B × I × ℓ × sin α: lực từ lớn nhất khi dây vuông góc với từ trường và bằng 0 khi dây song song với từ trường. Học quy tắc bàn tay trái, 4 ví dụ và 5 bài tập có đáp án.

Một dây dẫn màu cam nằm ngang trong từ trường được biểu diễn bằng các chấm xanh, dòng điện chạy sang phải, mũi tên lực từ màu xanh lá hướng xuống dưới, với B bằng 0,5 T, I bằng 2 A, chiều dài 0,4 m, góc 90 độ cho lực 0,4 N

Bạn đã bao giờ cầm một nam châm lại gần dây điện đang có dòng điện chạy qua và thấy dây khẽ rung lên chưa? Hay bạn đã xem video động cơ điện quay nhờ lực từ tác dụng lên cuộn dây? Lực từ là một trong những lực "vô hình" quen thuộc nhất trong đời sống: nó quay động cơ quạt, nó nâng tàu đệm từ, nó làm kim la bàn chỉ hướng bắc. Nhưng lực từ lớn bao nhiêu? Nó phụ thuộc vào những gì? Câu trả lời gọn trong một công thức bốn chữ cái: F = B × I × ℓ × sin α. Chỉ cần biết cảm ứng từ, cường độ dòng điện, chiều dài đoạn dây và góc giữa dây với từ trường, bạn tính được chính xác lực từ tác dụng lên dây dẫn.

Trong bài viết này, bạn sẽ học công thức tính lực từ F = B × I × ℓ × sin α, hiểu vì sao lực từ lớn nhất khi dây vuông góc với từ trường và bằng 0 khi dây song song với từ trường, tính 4 ví dụ từng bước từ ví dụ mẫu B = 0,5 T, I = 2 A, ℓ = 0,4 m, α = 90° cho lực 0,4 N đến bài toán tìm góc α từ lực đo được, tránh 5 lỗi sai mà học sinh hay mắc nhất, rồi tự luyện 5 bài tập trắc nghiệm có đáp án giải thích cặn kẽ. Cuối bài là 5 câu hỏi thường gặp, trong đó có câu hỏi nhiều bạn thắc mắc: lực từ có làm thay đổi tốc độ của dòng điện không?

Biểu đồ cột lực từ F theo góc α giữa dây dẫn và vectơ cảm ứng từ B khi B bằng 0,5 T, I bằng 2 A, chiều dài dây bằng 0,4 m: 0 độ cho 0 N, 30 độ cho 0,20 N, 60 độ cho 0,35 N, 90 độ cho 0,40 N

Công thức tính lực từ là gì?

Khi một đoạn dây dẫn mang dòng điện đặt trong từ trường, từ trường tác dụng lên nó một lực gọi là lực từ. Lực này có độ lớn tính bằng công thức: F = B × I × ℓ × sin α, trong đó F là lực từ tính bằng niutơn (N), B là cảm ứng từ của từ trường tính bằng tesla (T), I là cường độ dòng điện chạy qua dây tính bằng ampe (A), ℓ là chiều dài của đoạn dây nằm trong từ trường tính bằng mét (m), α là góc giữa dây dẫn và vectơ cảm ứng từ B. Bạn hãy nhớ kĩ công thức này, vì nó là công thức trung tâm của chương Từ trường trong Vật lí 12, và mọi bài tập về lực từ đều bắt đầu từ nó. Bạn hãy để ý: công thức chỉ tính phần dây nằm trong từ trường — nếu một đoạn dây dài 1 m mà chỉ có 0,4 m nằm trong từ trường thì bạn chỉ lấy ℓ = 0,4 m.

Đại lượng Kí hiệu Đơn vị Ghi nhớ
Lực từ F N Cần tính; vuông góc với cả B và dây
Cảm ứng từ B T Đặc trưng cho từ trường tại điểm đặt dây
Cường độ dòng điện I A Chiều của I quyết định chiều của F
Chiều dài dây trong từ trường ℓ m Chỉ tính phần dây nằm trong từ trường
Góc giữa dây và vectơ B α độ α = 90° thì F lớn nhất; α = 0° thì F = 0

Bạn hãy để ý vai trò của sin α trong công thức: sin α bằng 0 khi α = 0° hoặc 180°, bằng 1 khi α = 90°. Điều đó có nghĩa là lực từ lớn nhất khi dây dẫn vuông góc với vectơ cảm ứng từ B, và bằng 0 khi dây dẫn song song với vectơ B. Bạn có thể hình dung như sau: từ trường chỉ "đẩy" được dây khi dòng điện chạy cắt ngang các đường sức từ; khi dòng điện chạy dọc theo đường sức từ thì từ trường không tác dụng lực lên dây. Bạn hãy ghi nhớ hai trường hợp đặc biệt này, vì đề thi trắc nghiệm rất hay hỏi: dây song song với B thì lực từ bằng 0, dây vuông góc với B thì lực từ bằng B × I × ℓ. Bạn có thể kiểm tra nhanh mọi phép tính trong bài này bằng máy tính Casio online trên ClassOn, và khi cần tính cảm ứng từ B của các dòng điện đặc biệt, bạn xem bài công thức tính cảm ứng từ do các dòng điện đặc biệt gây ra.

Về chiều của lực từ, bạn xác định bằng quy tắc bàn tay trái: bạn đặt bàn tay trái sao cho các đường sức từ đi vào lòng bàn tay, chiều từ cổ tay đến các ngón tay là chiều dòng điện, thì ngón tay cái choãi ra 90° chỉ chiều của lực từ. Bạn hãy tập quy tắc này thật kĩ, vì đề thi thường hỏi cả độ lớn lẫn chiều của lực từ. Bạn cũng cần nhớ: lực từ vuông góc với cả vectơ cảm ứng từ B và dây dẫn, tức là vuông góc với mặt phẳng chứa B và dây dẫn. Chính vì vuông góc với hướng chuyển động của điện tích nên lực từ không sinh công, không làm thay đổi độ lớn vận tốc của điện tích — nó chỉ làm đổi hướng chuyển động, như lực hướng tâm trong chuyển động tròn đều.

Bốn ví dụ tính lực từ từng bước

Ví dụ 1 (dùng đúng số liệu mẫu): Tính lực từ tác dụng lên đoạn dây dẫn có B = 0,5 T, I = 2 A, ℓ = 0,4 m, α = 90°.
Bạn áp dụng công thức F = B × I × ℓ × sin α. Bạn thay số: sin 90° = 1, nên F = 0,5 × 2 × 0,4 × 1 = 0,4 N. Vậy lực từ tác dụng lên đoạn dây bằng 0,4 N. Bạn kiểm tra lại bằng cách tính từng bước: B × I = 0,5 × 2 = 1; nhân với ℓ = 0,4 được 0,4; nhân với sin 90° = 1 vẫn là 0,4. Bạn hãy để ý: vì α = 90° nên sin α = 1, lực từ đạt giá trị lớn nhất có thể với các số liệu này. Bạn cũng xác định chiều của lực bằng quy tắc bàn tay trái: nếu B hướng ra ngoài mặt phẳng và dòng điện chạy sang phải thì lực từ hướng xuống dưới.

Ví dụ 2 (góc xiên): Tính lực từ khi B = 0,2 T, I = 5 A, ℓ = 0,5 m, α = 30°; và khi α = 0° thì lực từ bằng bao nhiêu?
Bạn áp dụng công thức F = B × I × ℓ × sin α với sin 30° = 0,5. Bạn thay số: F = 0,2 × 5 × 0,5 × 0,5 = 0,25 N. Vậy lực từ bằng 0,25 N khi dây xiên góc 30° với từ trường. Bạn tính tiếp khi α = 0°: sin 0° = 0, nên F = 0,2 × 5 × 0,5 × 0 = 0 N. Vậy khi dây song song với từ trường thì lực từ bằng 0, dù cường độ dòng điện hay cảm ứng từ lớn đến đâu. Bạn kiểm tra lại bằng cách so sánh: cùng một đoạn dây mà góc 90° cho lực 0,5 N, góc 30° chỉ cho 0,25 N, góc 0° cho 0 N — lực từ giảm dần khi dây càng song song với từ trường. Bạn hãy để ý: sin 30° = 0,5 là một giá trị bạn nên nhớ, cùng với sin 0° = 0, sin 60° ≈ 0,866 và sin 90° = 1.

Ví dụ 3 (tìm cường độ dòng điện): Một đoạn dây dài ℓ = 0,2 m đặt vuông góc với từ trường có B = 0,3 T, chịu lực từ F = 0,12 N. Tính cường độ dòng điện chạy qua dây.
Bạn áp dụng công thức F = B × I × ℓ × sin α với α = 90° nên sin α = 1. Bạn rút I ra: I = F/(B × ℓ) = 0,12/(0,3 × 0,2) = 0,12/0,06 = 2 A. Vậy cường độ dòng điện chạy qua dây bằng 2 A. Bạn kiểm tra lại bằng cách thay ngược: F = 0,3 × 2 × 0,2 × 1 = 0,12 N, khớp với đề bài. Bạn hãy để ý: dạng bài toán ngược này rất hay xuất hiện trong đề thi — đề bài cho lực từ và hỏi ngược lại một trong các đại lượng B, I, ℓ. Bạn chỉ cần biến đổi công thức một bước là ra, nhưng phải nhớ chia đúng: I = F/(B × ℓ × sin α), không được quên sin α ở mẫu số.

Ví dụ 4 (góc 60°): Tính lực từ tác dụng lên đoạn dây dài ℓ = 1 m, có dòng điện I = 3 A chạy qua, đặt trong từ trường B = 0,1 T, dây xiên góc 60° với vectơ cảm ứng từ.
Bạn áp dụng công thức F = B × I × ℓ × sin α với sin 60° ≈ 0,866. Bạn thay số: F = 0,1 × 3 × 1 × 0,866 = 0,3 × 0,866 = 0,26 N. Vậy lực từ bằng khoảng 0,26 N. Bạn kiểm tra lại bằng cách tính lực lớn nhất khi α = 90°: F lớn nhất = 0,1 × 3 × 1 = 0,3 N; vì α = 60° nhỏ hơn 90° nên lực 0,26 N nhỏ hơn 0,3 N là hợp lí. Bạn hãy để ý: sin 60° = căn 3/2 ≈ 0,866, bạn có thể tính nhanh bằng máy tính Casio online nếu đề bài không cho sẵn. Bạn cũng có thể ước lượng: lực từ khi góc 60° bằng khoảng 87% lực lớn nhất, vì sin 60° ≈ 0,866.

Năm lỗi sai thường gặp — và cách tránh

Lỗi 1: Quên nhân với sin α khi dây dẫn xiên góc với từ trường.
Nhiều bạn tính F = B × I × ℓ cho mọi trường hợp, kể cả khi α = 30° hay 60°, nên kết quả lớn gấp đôi hoặc gấp rưỡi đáp án đúng. Cách tránh: bạn hãy đọc kĩ đề bài xem có cho góc α không — nếu đề cho α thì nhất định phải nhân với sin α. Bạn kiểm tra nhanh: nếu α = 90° thì sin α = 1 nên nhân hay không cũng như nhau; nhưng nếu α khác 90° mà bạn quên sin α thì sai ngay. Bạn hãy tập thói quen viết đủ công thức F = B × I × ℓ × sin α ra giấy trước khi thay số.

Lỗi 2: Nhầm α là góc giữa dây dẫn và mặt phẳng vuông góc với B.
Nhiều bạn lấy α là góc giữa dây và mặt phẳng vuông góc với vectơ B, rồi dùng cos thay vì sin. Cách tránh: bạn hãy nhớ α là góc giữa dây dẫn và vectơ cảm ứng từ B, tức là góc giữa đoạn dây và hướng của đường sức từ. Bạn kiểm tra nhanh: dây vuông góc với B thì α = 90°, sin α = 1, lực lớn nhất; dây song song với B thì α = 0°, sin α = 0, lực bằng 0. Nếu bạn định nghĩa α theo cách khác mà ra kết quả ngược lại thì bạn đã nhầm.

Lỗi 3: Dùng chiều dài dây tính bằng centimet mà không đổi sang mét.
Nhiều bạn thay ℓ = 40 cm thẳng vào công thức, nên kết quả lớn gấp 100 lần. Cách tránh: bạn hãy nhớ công thức dùng hệ đơn vị SI: B tính bằng tesla, I tính bằng ampe, ℓ tính bằng mét, F tính bằng niutơn. Bạn đổi ngay đầu bài: 40 cm = 0,4 m, 20 cm = 0,2 m. Bạn kiểm tra nhanh: ℓ theo mét trong bài tập thường nhỏ hơn 1, vì đoạn dây trong từ trường thường chỉ vài chục centimet; nếu ℓ của bạn lớn hơn 10 thì bạn đã quên đổi đơn vị.

Lỗi 4: Xác định sai chiều của lực từ.
Nhiều bạn dùng quy tắc bàn tay phải thay vì bàn tay trái, hoặc đặt bàn tay sao cho đường sức từ đi ra khỏi lòng bàn tay thay vì đi vào, nên chiều lực từ bị ngược. Cách tránh: bạn hãy nhớ quy tắc bàn tay trái cho lực từ tác dụng lên dây dẫn mang dòng điện: đường sức từ đi vào lòng bàn tay trái, chiều từ cổ tay đến ngón tay là chiều dòng điện, ngón cái choãi ra chỉ chiều lực từ. Bạn đừng nhầm với quy tắc nắm tay phải dùng để xác định chiều của vectơ cảm ứng từ do dòng điện gây ra — hai quy tắc khác nhau hoàn toàn.

Lỗi 5: Tưởng lực từ làm tăng tốc độ của dòng điện.
Nhiều bạn nghĩ lực từ càng lớn thì dòng điện chạy càng nhanh, hoặc lực từ làm điện tích chuyển động nhanh dần lên. Cách tránh: bạn hãy nhớ lực từ luôn vuông góc với hướng chuyển động của điện tích, nên nó không sinh công và không làm thay đổi độ lớn vận tốc — nó chỉ làm đổi hướng chuyển động. Trong động cơ điện, lực từ làm cuộn dây quay, nhưng tốc độ quay được duy trì bởi dòng điện và nguồn điện, không phải do lực từ "đẩy nhanh" điện tích.

Năm bài tập tự luyện

Hãy làm 5 bài tập sau đây rồi đối chiếu với bảng đáp án bên dưới. Nhớ viết rõ công thức F = B × I × ℓ × sin α ra giấy trước khi tính, và kiểm tra đáp án có hợp lí không.

Câu 1: Một đoạn dây dài ℓ = 1 m, có dòng điện I = 1 A chạy qua, đặt vuông góc với từ trường có B = 1 T. Lực từ tác dụng lên đoạn dây bằng bao nhiêu?
A. 1 N
B. 0 N
C. 2 N
D. 0,5 N

Câu 2: Một đoạn dây dẫn đặt song song với vectơ cảm ứng từ B, tức là α = 0°. Lực từ tác dụng lên đoạn dây bằng bao nhiêu?
A. B × I × ℓ
B. 0
C. B × I × ℓ/2
D. 2 × B × I × ℓ

Câu 3: Giữ nguyên B, ℓ và α, cường độ dòng điện I tăng gấp đôi thì lực từ thay đổi thế nào?
A. Không đổi
B. Tăng gấp đôi
C. Giảm một nửa
D. Tăng 4 lần

Câu 4: Một đoạn dây dài ℓ = 1 m, có dòng điện I = 2 A chạy qua, đặt trong từ trường B = 0,5 T, chịu lực từ F = 0,5 N. Góc α giữa dây dẫn và vectơ cảm ứng từ bằng bao nhiêu?
A. 90°
B. 60°
C. 30°
D. 0°

Câu 5: Một đoạn dây dài ℓ = 0,2 m, có dòng điện I = 5 A chạy qua, đặt vuông góc với từ trường có B = 0,4 T. Lực từ tác dụng lên đoạn dây bằng bao nhiêu?
A. 0,4 N
B. 0,2 N
C. 0,8 N
D. 1 N

Câu 1 2 3 4 5
Đáp án A B B C A

Giải thích Câu 1 — Đáp án A đúng: F = B × I × ℓ × sin 90° = 1 × 1 × 1 × 1 = 1 N. Đáp án B sai vì lực từ chỉ bằng 0 khi dây song song với B, còn ở đây dây vuông góc với B nên lực lớn nhất. Đáp án C sai vì đó là kết quả khi nhân nhầm thêm một lần nữa với 2. Đáp án D sai vì đó là kết quả khi dùng sin 30° = 0,5 thay vì sin 90° = 1.

Giải thích Câu 2 — Đáp án B đúng: Khi α = 0° thì sin α = 0, nên F = B × I × ℓ × 0 = 0. Đáp án A sai vì đó là lực từ lớn nhất khi α = 90°, không phải khi α = 0°. Đáp án C sai vì đó là lực từ khi α = 30°, không phải khi α = 0°. Đáp án D sai vì lực từ không bao giờ lớn gấp đôi B × I × ℓ, giá trị lớn nhất của nó chỉ bằng B × I × ℓ.

Giải thích Câu 3 — Đáp án B đúng: Từ công thức F = B × I × ℓ × sin α, khi B, ℓ và α không đổi thì F tỉ lệ thuận với I. Cường độ dòng điện tăng gấp đôi thì lực từ tăng gấp đôi. Đáp án A sai vì lực từ phụ thuộc trực tiếp vào cường độ dòng điện. Đáp án C sai vì đó là chiều biến thiên ngược: lực từ giảm khi dòng điện giảm. Đáp án D sai vì F tỉ lệ bậc một với I, không phải bậc hai.

Giải thích Câu 4 — Đáp án C đúng: Từ công thức F = B × I × ℓ × sin α, bạn suy ra sin α = F/(B × I × ℓ) = 0,5/(0,5 × 2 × 1) = 0,5/1 = 0,5, nên α = 30°. Đáp án A sai vì α = 90° thì sin α = 1 và F = 1 N, không phải 0,5 N. Đáp án B sai vì α = 60° thì sin α ≈ 0,866 và F ≈ 0,87 N. Đáp án D sai vì α = 0° thì F = 0 N.

Giải thích Câu 5 — Đáp án A đúng: F = B × I × ℓ × sin 90° = 0,4 × 5 × 0,2 × 1 = 0,4 N. Đáp án B sai vì đó là kết quả khi dùng ℓ = 0,1 m, bằng một nửa chiều dài đã cho. Đáp án C sai vì đó là kết quả khi dùng ℓ = 0,4 m, gấp đôi chiều dài đã cho. Đáp án D sai vì đó là kết quả khi dùng B = 1 T thay vì 0,4 T.

Câu hỏi thường gặp về lực từ

Hỏi: Góc α trong công thức lực từ là góc nào?
Đáp: Góc α là góc giữa dây dẫn và vectơ cảm ứng từ B, tức là góc giữa đoạn dây và hướng của đường sức từ tại vị trí đặt dây. Khi dây vuông góc với B thì α = 90° và lực từ lớn nhất; khi dây song song với B thì α = 0° và lực từ bằng 0. Bạn đừng nhầm α với góc giữa dây và mặt phẳng vuông góc với B — đó là góc bù nhau và sẽ làm bạn dùng cos thay vì sin.

Hỏi: Khi nào lực từ lớn nhất, khi nào lực từ bằng 0?
Đáp: Lực từ lớn nhất, bằng B × I × ℓ, khi dây dẫn vuông góc với vectơ cảm ứng từ B, tức là α = 90°. Lực từ bằng 0 khi dây dẫn song song với vectơ cảm ứng từ B, tức là α = 0° hoặc 180°. Ở các góc trung gian, lực từ bằng B × I × ℓ × sin α, nằm giữa 0 và giá trị lớn nhất. Bạn hãy nhớ hai trường hợp đặc biệt này, vì đề thi trắc nghiệm hỏi rất nhiều.

Hỏi: Lực từ có hướng thế nào? Xác định bằng quy tắc nào?
Đáp: Lực từ vuông góc với cả vectơ cảm ứng từ B và dây dẫn, tức là vuông góc với mặt phẳng chứa B và dây dẫn. Bạn xác định chiều của nó bằng quy tắc bàn tay trái: đặt bàn tay trái sao cho các đường sức từ đi vào lòng bàn tay, chiều từ cổ tay đến các ngón tay là chiều dòng điện, thì ngón tay cái choãi ra 90° chỉ chiều của lực từ. Bạn đừng nhầm với quy tắc nắm tay phải, quy tắc đó dùng để xác định chiều của vectơ cảm ứng từ do dòng điện gây ra.

Hỏi: Lực từ có làm thay đổi tốc độ của điện tích hay dòng điện không?
Đáp: Không, lực từ không sinh công nên không làm thay đổi độ lớn vận tốc của điện tích — nó chỉ làm đổi hướng chuyển động. Đó là lí do điện tích chuyển động trong từ trường đều sẽ chuyển động tròn đều: tốc độ không đổi, chỉ hướng vận tốc quay liên tục. Trong động cơ điện, lực từ làm cuộn dây quay, nhưng năng lượng để duy trì chuyển động đến từ nguồn điện, không phải từ lực từ.

Hỏi: Chiều dài ℓ trong công thức lực từ là phần dây nào?
Đáp: Chiều dài ℓ là phần dây nằm trong từ trường, tức là phần dây chịu tác dụng của lực từ. Nếu một đoạn dây dài 1 m mà chỉ có 0,4 m nằm trong vùng có từ trường thì bạn chỉ lấy ℓ = 0,4 m. Phần dây nằm ngoài từ trường không chịu lực từ nên không tính vào công thức. Bạn hãy đọc kĩ đề bài xem từ trường phủ hết đoạn dây hay chỉ một phần của nó.

Kết luận

Lực từ tác dụng lên dây dẫn mang dòng điện tính bằng công thức F = B × I × ℓ × sin α, lớn nhất khi dây vuông góc với từ trường và bằng 0 khi dây song song với từ trường. Bạn hãy nhớ ba điều: luôn nhân với sin α khi dây xiên góc; luôn đổi chiều dài dây sang mét trước khi thay số; và luôn xác định chiều lực từ bằng quy tắc bàn tay trái. Làm xong 5 bài tập ở trên, bạn đã nắm được công thức trung tâm của chương Từ trường, và sẵn sàng học tiếp bài công thức tính cảm ứng từ do các dòng điện đặc biệt gây ra, nơi bạn sẽ tính được cảm ứng từ B để thay vào công thức lực từ này.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗