Tam giác đều có ba cạnh bằng nhau; hình vuông có bốn cạnh bằng nhau và bốn góc vuông; hình lục giác đều có sáu cạnh bằng nhau và sáu góc bằng nhau. Trong Bài 18 Toán 6 Kết nối tri thức, điều quan trọng không chỉ là nhớ tên hình. Em cần đọc đúng các đỉnh, phân biệt cạnh với đường chéo, biết dùng dụng cụ để vẽ và kiểm tra hình của mình.
Chuẩn bị gì trước khi học?
Em nên biết dùng thước chia vạch để đo đoạn thẳng, nhận ra góc vuông và đọc tên một đoạn thẳng qua hai đầu mút. Chuẩn bị thước, ê ke, compa, bút chì và giấy. Khi dùng compa hoặc kéo để cắt giấy, thao tác trên mặt bàn, không hướng đầu nhọn về người khác.
Mục tiêu của bài là nhận dạng ba hình, mô tả cạnh và góc, vẽ tam giác đều và hình vuông theo độ dài cho trước, rồi ghép lục giác đều từ các tam giác đều. Bài tập dưới đây do ClassOn biên soạn để tự luyện, không phải bản chép lời giải các bài đánh số trong sách giáo khoa.
Đọc hình theo đỉnh, cạnh và góc
Với hình tam giác ABC, ba đỉnh là A, B, C; ba cạnh là AB, BC, CA. Góc tại A được tạo bởi hai cạnh AB và AC. Khi đặt tên một hình nhiều cạnh, hãy đi lần lượt theo đường bao. Chẳng hạn, hình vuông ABCD được đọc qua bốn đỉnh liên tiếp, không nhảy từ A sang C rồi quay lại B.
Một cạnh nối hai đỉnh liền nhau trên đường bao. Đường chéo nối hai đỉnh không liền nhau. Vì mọi cặp đỉnh của tam giác đều liền nhau, tam giác không có đường chéo. Hình vuông có hai đường chéo AC và BD; chúng không phải là cạnh nên không được cộng vào chiều dài đường bao.
Hình vẽ trên màn hình có thể bị thu nhỏ hoặc kéo giãn. Vì vậy, một hình nhìn có vẻ cân đối chưa đủ làm căn cứ kết luận. Trong bài toán, ưu tiên dữ kiện hoặc kí hiệu đã cho; khi thực hành, dùng dụng cụ đo để kiểm tra thay vì chỉ nhìn bằng mắt.
Tam giác đều: nhận biết và vẽ bằng compa
Trong tam giác đều, ba cạnh bằng nhau và mỗi góc bằng 60°. Nếu ABC là tam giác đều cạnh 4 cm thì AB = BC = CA = 4 cm. Xoay hình để một đỉnh hướng xuống không làm thay đổi độ dài cạnh hoặc số đo góc, nên hình vẫn là tam giác đều.
Muốn vẽ một tam giác đều cạnh 4 cm, trước hết vẽ đoạn AB dài 4 cm. Mở compa bằng đúng độ dài AB. Giữ nguyên độ mở, vẽ một cung tròn tâm A rồi một cung tròn tâm B. Chọn một giao điểm của hai cung, đặt tên C. Nối CA và CB để hoàn thành hình.
Cách vẽ này kiểm soát độ dài: C nằm trên cung tâm A nên AC bằng độ mở compa; C nằm trên cung tâm B nên BC cũng bằng độ mở đó. Vì độ mở được đặt bằng AB nên cả ba cạnh bằng nhau. Chọn giao điểm phía bên kia AB sẽ tạo một tam giác đều ở phía đối diện, không phải một đáp án sai.
Sau khi vẽ, đo lại ba cạnh. Nếu một cạnh lệch rõ rệt, hãy kiểm tra xem compa có bị thay đổi độ mở hoặc đầu nhọn có trượt khỏi tâm hay không. Vẽ bằng nét chì mảnh giúp xác định giao điểm tốt hơn nét đậm. Sai số thao tác nhỏ không phải là một tính chất mới của hình.
Hình vuông: cần kiểm tra cả cạnh lẫn góc
Hình vuông có bốn cạnh bằng nhau, bốn góc vuông và hai đường chéo bằng nhau. Với hình vuông MNPQ, các cạnh là MN, NP, PQ, QM; các đường chéo là MP và NQ. Nếu cạnh MN dài 5 cm, ba cạnh còn lại cũng dài 5 cm, nhưng không vì thế mà kết luận đường chéo MP dài 5 cm.
Để vẽ hình vuông cạnh 5 cm, vẽ đoạn MN dài 5 cm. Dùng ê ke dựng hai đường vuông góc với MN tại M và N, về cùng một phía của MN. Trên hai đường đó lấy Q và P sao cho MQ = NP = 5 cm. Nối P với Q. Kiểm tra bốn cạnh và bốn góc của hình MNPQ vừa tạo.
Hai điểm P và Q cần nằm cùng phía so với MN. Nếu đặt một điểm phía trên, một điểm phía dưới rồi nối theo thứ tự cũ, em không thu được hình vuông mong muốn. Đây là lỗi thao tác thường gặp dù cả hai đoạn vuông góc đều đo đúng 5 cm.
Một tứ giác có bốn cạnh bằng nhau chưa chắc là hình vuông: nó có thể bị nghiêng và không có góc vuông. Ngược lại, bốn góc vuông mà hai cạnh kề dài khác nhau cũng chưa phải hình vuông. Khi giải thích, hãy nêu đủ các điều kiện liên quan, không chỉ nói “trông giống hình vuông”.
Lục giác đều: sáu cạnh và ba đường chéo chính
Hình lục giác đều có sáu cạnh bằng nhau, sáu góc bằng nhau; mỗi góc bằng 120°. Gọi các đỉnh liên tiếp là A, B, C, D, E, F. Sáu cạnh là AB, BC, CD, DE, EF, FA. Ba đường chéo chính nối các cặp đỉnh đối diện là AD, BE, CF; chúng có độ dài bằng nhau.
Đừng nhầm “ba đường chéo chính” với “chỉ có ba đường chéo”. Chẳng hạn, AC cũng nối hai đỉnh không liền nhau, nên là đường chéo, nhưng không nối hai đỉnh đối diện. Trong bài này, em chỉ cần phân biệt đúng các loại đoạn thẳng và nhận ra ba đường chéo chính trên hình.
Để thực hành ghép hình, chuẩn bị sáu tam giác đều bằng nhau. Đặt chúng quanh một đỉnh chung O sao cho hai tam giác kề nhau có chung trọn một cạnh, không chồng lên nhau. Sáu góc 60° tại O ghép thành một vòng đầy. Đường bao ngoài có sáu cạnh bằng nhau; tại mỗi đỉnh ngoài, hai góc 60° ghép thành góc 120°.
Nếu mỗi miếng tam giác có cạnh 3 cm thì cạnh lục giác tạo thành cũng dài 3 cm. Đường chéo chính AD gồm AO và OD, mỗi đoạn dài 3 cm, nên AD dài 6 cm. Đây là kết quả đọc từ cách ghép hình, không phải cộng cả sáu cạnh để tìm một đường chéo.
Ba lỗi cần tự phát hiện
Lỗi thứ nhất là lấy số cạnh làm điều kiện duy nhất. Một hình sáu cạnh bất kì là lục giác, nhưng chưa chắc là lục giác đều. Cần xét thêm sự bằng nhau của cạnh và góc. Tương tự, một hình ba cạnh chỉ cho biết đó là tam giác, chưa cho biết có đều hay không.
Lỗi thứ hai là gọi nhầm góc ở tâm với góc tại đỉnh ngoài. Trong hình ghép sáu tam giác, góc AOB bằng 60°, còn góc tại đỉnh B của lục giác bằng 120°. Khi đọc góc, xác định đỉnh của góc trước. Không gán mọi góc nhìn thấy trong một hình cùng một số đo.
Lỗi thứ ba là cho rằng xoay hình sẽ đổi tên hình. Một hình vuông quay nghiêng vẫn có bốn cạnh bằng nhau và bốn góc vuông. Ngược lại, kéo một góc của hình vẽ trên phần mềm có thể làm thay đổi các tính chất; khi đó cần kiểm tra lại, không giữ tên cũ chỉ vì lúc đầu đã vẽ hình vuông.
Bài tập tự luyện
Làm từng ý ra giấy trước khi xem đáp án. Các dữ kiện về độ dài và góc dưới đây là dữ kiện chính xác của bài toán, không phải kết quả đo gần đúng từ ảnh.
Bài 1. Nhận dạng có căn cứ
a) Tam giác ABC có AB = BC = CA = 7 cm. Hình đó có phải tam giác đều không?
b) Tứ giác MNPQ có bốn cạnh bằng nhau và bốn góc vuông. Hãy gọi tên hình.
c) Một lục giác có sáu cạnh bằng nhau nhưng chưa biết các góc. Có đủ dữ kiện để kết luận là lục giác đều không?
Bài 2. Đọc tên đoạn thẳng
a) Trong hình vuông ABCD, hãy viết bốn cạnh và hai đường chéo.
b) Trong lục giác đều MNPQRS có các đỉnh theo thứ tự quanh đường bao, hãy viết ba đường chéo chính.
c) Với lục giác ở câu b, MN và MP lần lượt là cạnh hay đường chéo?
Bài 3. Kiểm tra một bản vẽ
a) Hà vẽ tam giác đều cạnh 6 cm nhưng đổi độ mở compa thành 5 cm khi chuyển tâm. Cách làm đó có bảo đảm được hình cần vẽ không?
b) Bình vẽ hình vuông cạnh 4 cm. Hai đoạn vuông góc tại hai đầu cạnh đáy đều dài 4 cm nhưng nằm ở hai phía của đáy. Bình cần sửa gì?
c) Lan xoay tờ giấy có một hình vuông đi một góc bất kì, không làm biến dạng giấy. Hình trên giấy có còn là hình vuông không?
Bài 4. Ghép sáu tam giác đều
Sáu tam giác đều cạnh 8 cm được ghép quanh O như hình minh họa để tạo lục giác đều ABCDEF.
a) Cạnh BC của lục giác dài bao nhiêu?
b) Đường chéo chính AD dài bao nhiêu?
c) So sánh góc AOB với góc tại đỉnh B của lục giác.
Bài 5. Thực hành trên giấy
a) Vẽ tam giác đều cạnh 5 cm bằng thước và compa. Nêu những độ dài cần kiểm tra.
b) Vẽ hình vuông cạnh 3 cm bằng thước và ê ke. Nêu những yếu tố cần kiểm tra ngoài độ dài cạnh.
c) Em muốn ghép lục giác đều cạnh 5 cm bằng sáu tam giác đều bằng nhau. Cần chuẩn bị các tam giác có cạnh bao nhiêu?
Đáp án và cách tự kiểm tra
Bài 1
a) Có. Ba cạnh của ABC bằng nhau nên ABC là tam giác đều. Độ dài 7 cm là độ dài chung của cả ba cạnh.
b) MNPQ là hình vuông vì có đủ bốn cạnh bằng nhau và bốn góc vuông. Cần giữ cả hai dữ kiện trong lời giải thích.
c) Chưa đủ. Sáu cạnh bằng nhau không tự bảo đảm sáu góc bằng nhau. Cần thêm thông tin về góc hoặc dữ kiện khác đủ để xác định hình lục giác đều.
Bài 2
a) Bốn cạnh là AB, BC, CD, DA. Hai đường chéo là AC, BD. Có thể viết BA thay AB vì chúng chỉ cùng một đoạn thẳng.
b) Ba đường chéo chính là MQ, NR, PS. Từ mỗi đỉnh, đỉnh đối diện nằm cách ba bước đi theo cạnh trên đường bao.
c) MN là cạnh vì M và N liền nhau. MP là đường chéo vì giữa M và P trên đường bao có đỉnh N; MP không phải đường chéo chính.
Bài 3
a) Không. Độ mở 5 cm làm cạnh nối giao điểm với tâm mới dài 5 cm, khác cạnh đã yêu cầu là 6 cm. Hà cần giữ độ mở 6 cm khi vẽ cả hai cung.
b) Bình phải đặt hai đoạn vuông góc về cùng một phía của cạnh đáy, rồi nối hai đầu còn lại. Sau khi sửa, đo lại cạnh và kiểm tra các góc bằng ê ke.
c) Có. Việc xoay nguyên tờ giấy không thay đổi độ dài cạnh hoặc góc của hình; bốn góc vẫn vuông.
Bài 4
a) BC = 8 cm vì đó là một cạnh của một miếng tam giác đều.
b) AD = AO + OD = 8 + 8 = 16 cm. A, O, D thẳng hàng trong cách ghép này.
c) Góc AOB bằng 60°, còn góc tại B của lục giác bằng 120°. Góc tại B lớn gấp hai lần góc AOB, không phải hai góc bằng nhau.
Bài 5
a) Vẽ cạnh đầu dài 5 cm, giữ compa mở 5 cm để dựng đỉnh thứ ba. Kiểm tra cả ba cạnh đều dài 5 cm; không chỉ đo lại cạnh đáy đã vẽ.
b) Ngoài bốn cạnh dài 3 cm, cần kiểm tra bốn góc vuông. Hai đường chéo của hình vuông cũng bằng nhau, nhưng không cần tính độ dài đường chéo ở bài này.
c) Chuẩn bị sáu tam giác đều cạnh 5 cm. Các miếng cần cùng kích thước và được ghép quanh một đỉnh chung, không để khe hở hoặc chồng lấn.
Tự đánh giá trước khi chuyển bài
Nếu còn nhầm cạnh và đường chéo, hãy viết tên các đỉnh quanh đường bao rồi đọc từng cặp đỉnh. Nếu nhận dạng đúng nhưng vẽ sai, làm lại riêng thao tác giữ độ mở compa hoặc dựng vuông góc bằng ê ke. Nếu nhầm 60° với 120°, tô hai góc 60° kề nhau tại một đỉnh ngoài của lục giác để thấy chúng tạo thành góc lớn hơn.
Phạm vi và thứ tự bài học được đối chiếu với Toán 6 tập một, Kết nối tri thức với cuộc sống của NXB Giáo dục Việt Nam. Các tình huống, số liệu luyện tập và hình minh họa trong bài này được biên soạn riêng. Nội dung tập trung vào nhận dạng, mô tả, vẽ và ghép hình; phần tính diện tích các tứ giác sẽ được học ở bài tương ứng sau đó.
Bài trước và bài tiếp theo: Toán 6 Kết nối tri thức
Bài trước: Bài tập cuối chương III.
Bài tiếp theo: Bài 19. Hình chữ nhật. Hình thoi. Hình bình hành. Hình thang cân.