Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 6 · Tin giáo dục

Toán 6 Bài 19: Hình chữ nhật, thoi, bình hành, thang cân

Phân biệt bốn tứ giác trong Bài 19 Toán 6 Kết nối tri thức, học cách vẽ và kiểm tra đường chéo, luyện bài tập có lời giải từng ý.

Hình chữ nhật hình thoi hình bình hành và hình thang cân trong Bài 19

Bài 19 Toán 6 Kết nối tri thức giúp em phân biệt hình chữ nhật, hình thoi, hình bình hành và hình thang cân qua cạnh, góc, đường chéo. Muốn gọi tên hình đúng, đừng chỉ nhìn hình đứng hay nghiêng. Hãy kiểm tra các quan hệ bằng nhau, song song hoặc vuông góc đã được cho, rồi mới lựa chọn tên hình phù hợp.

Kiến thức cần có và mục tiêu bài học

Trước khi học, em cần biết đọc tên các đỉnh liên tiếp quanh một hình, phân biệt cạnh với đường chéo và sử dụng thước, ê ke. Nếu chưa chắc hai cạnh nào đối nhau, hãy nhớ: hai cạnh đối không có chung đỉnh; hai cạnh kề có chung một đỉnh. Trong tứ giác ABCD, AB và CD đối nhau, còn AB và BC kề nhau.

Sau bài học, em cần mô tả được bốn hình, đọc đúng các yếu tố trên hình vẽ và vẽ được hình chữ nhật, hình thoi, hình bình hành bằng dụng cụ. Chuẩn bị thước chia vạch, ê ke, compa và bút chì. Bài này chưa tập trung tính chu vi hoặc diện tích; nội dung đó thuộc Bài 20. Các bài luyện bên dưới do ClassOn biên soạn riêng.

Hình chữ nhật: bốn góc vuông, không nhất thiết bốn cạnh bằng nhau

Hình chữ nhật có bốn góc vuông, các cạnh đối bằng nhau và hai đường chéo bằng nhau. Với hình chữ nhật ABCD, ta có AB = CD, BC = AD và AC = BD. Hai cặp cạnh đối cũng song song. Khi đọc tên hai đường chéo, nối những đỉnh không liền nhau: A với C, B với D.

Ví dụ, một tấm bìa hình chữ nhật MNPQ có MN = 8 cm và NP = 5 cm. Khi đó PQ = 8 cm, QM = 5 cm. Nếu đo được MP = 9,4 cm gần đúng thì NQ cũng có độ dài gần đúng như vậy. Không được lấy 8 + 5 để kết luận đường chéo bằng 13 cm, vì đi dọc hai cạnh khác với đi theo đường chéo.

Để vẽ hình chữ nhật dài 7 cm, rộng 4 cm, vẽ AB = 7 cm. Dựng đường vuông góc với AB tại A và B. Trên hai đường đó, về cùng một phía của AB, lấy D và C sao cho AD = BC = 4 cm. Nối C với D. Cuối cùng kiểm tra bốn góc vuông và hai cặp cạnh đối bằng nhau.

Điểm cần chú ý là “cùng một phía”. Nếu một đoạn dựng lên phía trên, một đoạn dựng xuống phía dưới, hình nối được không phải hình chữ nhật yêu cầu. Khi đo lại, đặt vạch 0 của thước đúng đầu đoạn, không đặt mép nhựa của thước thay cho vạch 0.

Hình thoi: bốn cạnh bằng nhau, đường chéo vuông góc

Hình thoi có bốn cạnh bằng nhau, các cạnh đối song song và các góc đối bằng nhau. Hai đường chéo vuông góc với nhau. Với hình thoi ABCD, AB = BC = CD = DA, còn AC vuông góc với BD. Hai đường chéo của hình thoi không nhất thiết có độ dài bằng nhau.

Em có thể tạo một hình thoi có đường chéo dài 8 cm và 6 cm: vẽ hai đoạn này vuông góc, cắt nhau tại trung điểm của mỗi đoạn rồi nối bốn đầu mút theo vòng quanh. Hình nhận được có bốn cạnh bằng nhau nhưng hai đường chéo khác nhau. Ví dụ này giúp bác bỏ việc nhớ nhầm tính chất đường chéo hình chữ nhật sang hình thoi.

Để vẽ một hình thoi cạnh 5 cm theo cách khác, vẽ AB = 5 cm. Chọn C ngoài đường thẳng AB sao cho BC = 5 cm. Qua C vẽ đường song song AB; qua A vẽ đường song song BC. Giao điểm của hai đường mới là D. Nối theo thứ tự A, B, C, D và kiểm tra cả bốn cạnh.

Không chọn C nằm trên AB, vì khi đó các điểm sẽ thẳng hàng và không tạo thành tứ giác cần vẽ. Độ nghiêng của BC có thể thay đổi, nên chỉ cho độ dài cạnh chưa quyết định duy nhất hình thoi. Các hình vẽ khác nhau vẫn có thể đúng nếu đều thỏa mãn dữ kiện.

Hình bình hành: hai cặp cạnh đối song song

Trong hình bình hành, các cạnh đối song song và bằng nhau, các góc đối bằng nhau. Hai đường chéo cắt nhau tại trung điểm của mỗi đường. Nếu AC và BD cắt nhau ở O thì OA = OC và OB = OD. Điều này không có nghĩa OA, OB, OC, OD đều bằng nhau.

Ví dụ, hình bình hành ABCD có OA = 6 cm và OB = 4 cm. Ta suy ra OC = 6 cm, OD = 4 cm; AC = 12 cm và BD = 8 cm. Hai đường chéo vẫn khác nhau dù mỗi đường đều bị chia thành hai phần bằng nhau. Cần so sánh hai nửa trên cùng một đường chéo trước.

Hình bình hành ABCD với hai đường chéo cắt nhau tại O, AO bằng OC và BO bằng OD
Hai đường chéo chia đôi nhau: so sánh AO với OC, BO với OD, không ghép nhầm hai đoạn thuộc hai đường khác nhau.

Muốn vẽ hình bình hành có hai cạnh kề dài 6 cm và 4 cm, vẽ AB = 6 cm. Chọn C không nằm trên AB, với BC = 4 cm. Qua A dựng đường song song BC; qua C dựng đường song song AB. Hai đường này cắt nhau ở D. Kiểm tra AB song song CD và AD song song BC, rồi đo các cặp cạnh đối.

Đây là cùng cách dựng đã dùng cho hình thoi, nhưng không yêu cầu hai cạnh kề bằng nhau. Khi vẽ đường song song bằng ê ke và thước, giữ thước làm đường dẫn, trượt ê ke mà không xoay. Nếu xoay ê ke, hướng đường mới có thể thay đổi và không còn song song với đường ban đầu.

Hình thang cân: phân biệt hai đáy với hai cạnh bên

Ở hình thang cân, hai đáy song song, hai cạnh bên bằng nhau, hai góc kề mỗi đáy bằng nhau và hai đường chéo bằng nhau. Với hình ABCD có AB song song CD, ta gọi AB và CD là hai đáy; AD và BC là hai cạnh bên. Khi AB ngắn hơn CD, AB là đáy nhỏ, CD là đáy lớn.

Ví dụ, một tấm trang trí hình thang cân có đáy nhỏ 6 cm, đáy lớn 10 cm và cạnh bên AD dài 5 cm. Cạnh bên BC cũng dài 5 cm. Không suy ra đáy nhỏ bằng đáy lớn: tính chất bằng nhau ở đây áp dụng cho hai cạnh bên, không phải cho mọi cặp cạnh đối.

Nếu góc A và góc B cùng kề đáy AB thì chúng bằng nhau. Cặp góc còn lại cùng kề đáy CD cũng bằng nhau. Không đổi điều này thành “hai góc đối bằng nhau” như hình bình hành. Khi tìm cặp góc, hãy đặt ngón tay lên một đáy rồi đọc hai đỉnh ở hai đầu đáy đó.

Trong phạm vi nhận dạng trực quan, hãy kiểm tra đầy đủ dữ kiện trước khi kết luận. Chỉ thấy một cặp cạnh song song chưa đủ biết hình thang đó có cân hay không. Chỉ nhìn hai đường chéo có vẻ bằng nhau trên ảnh cũng không thay thế được thông tin chính xác của đề bài.

Tránh học bốn hình thành bốn nhóm tách biệt

Hình vuông đã học ở Bài 18 vừa có bốn góc vuông như hình chữ nhật, vừa có bốn cạnh bằng nhau như hình thoi. Hình chữ nhật và hình thoi đều có hai cặp cạnh đối song song nên cũng là những trường hợp của hình bình hành. Một hình vì thế có thể mang nhiều tên phù hợp, không phải chỉ được thuộc một nhóm.

Tuy nhiên, không được đảo tùy tiện các phát biểu. Mọi hình thoi đều là hình bình hành, nhưng hình bình hành có hai cạnh kề dài 6 cm và 4 cm không phải hình thoi. Mọi hình vuông là hình chữ nhật, nhưng hình chữ nhật dài 7 cm, rộng 4 cm không phải hình vuông.

Mẹo kiểm tra đường chéo là đọc đúng quan hệ: hình chữ nhật có hai đường chéo bằng nhau; hình thoi có hai đường chéo vuông góc; hình bình hành có hai đường chéo chia đôi nhau. Các tính chất này có thể cùng xuất hiện ở một hình đặc biệt, chứ không phải điều kiện loại trừ lẫn nhau.

Bài tập tự luyện

Với mỗi ý, viết kết quả kèm tính chất sử dụng. Các tên đỉnh đều được đọc liên tiếp quanh đường bao. Những bài yêu cầu vẽ cần làm trên giấy bằng dụng cụ, không chỉ mô tả bằng lời.

Bài 1. Hình chữ nhật

a) Hình chữ nhật ABCD có AB = 9 cm, BC = 4 cm. Tìm CD và DA.

b) Hai đường chéo của hình chữ nhật MNPQ là MP và NQ. Biết MP = 13 cm, tìm NQ.

c) Một hình chữ nhật có hai cạnh kề dài 9 cm và 4 cm có phải hình vuông không? Vì sao?

Bài 2. Hình thoi

a) Hình thoi EFGH có EF = 6 cm. Tìm FG, GH, HE.

b) Hai đường chéo EG và FH của hình thoi tạo thành góc bao nhiêu độ tại giao điểm?

c) Có thể khẳng định EG = FH chỉ vì EFGH là hình thoi không?

Bài 3. Hình bình hành

a) Hình bình hành ABCD có AB = 10 cm, BC = 7 cm. Tìm CD, DA.

b) Một hình bình hành khác, ABCD, có hai đường chéo cắt nhau ở O, biết OA = 8 cm, OB = 5 cm. Tìm OC và OD.

c) Với dữ kiện câu b, tìm AC và BD. Hai đường chéo có bằng nhau không?

Bài 4. Hình thang cân

a) Hình thang cân MNPQ có MN song song PQ, MN = 5 cm, PQ = 11 cm. Gọi tên đáy nhỏ, đáy lớn và hai cạnh bên.

b) Biết MQ = 5 cm, tìm NP.

c) Một hình thang cân khác, ABCD, có đường chéo AC = 9 cm. Đường chéo BD bằng bao nhiêu? Nêu tính chất sử dụng.

Bài 5. Sửa nhận xét và thực hành

a) Hòa nói: “Hai đường chéo hình bình hành chia đôi nhau nên bốn đoạn tạo ra đều bằng nhau”. Nhận xét này đúng không?

b) Vẽ một hình chữ nhật có hai cạnh kề 8 cm và 3 cm. Ghi lại ba việc cần kiểm tra sau khi vẽ.

c) Vẽ một hình bình hành có hai cạnh kề 5 cm và 3 cm. Hình này có thể là hình thoi không?

Đáp án và giải thích

Bài 1

a) CD = AB = 9 cm và DA = BC = 4 cm vì các cạnh đối của hình chữ nhật bằng nhau. Không ghép CD với BC vì chúng là hai cạnh kề.

b) NQ = MP = 13 cm vì hai đường chéo của hình chữ nhật bằng nhau.

c) Không. Hai cạnh kề dài khác nhau nên bốn cạnh không bằng nhau, trong khi hình vuông cần bốn cạnh bằng nhau.

Bài 2

a) FG = GH = HE = 6 cm. Hình thoi có bốn cạnh bằng nhau, nên cả ba cạnh còn lại đều bằng EF.

b) Góc tạo bởi EG và FH là 90° vì hai đường chéo của hình thoi vuông góc.

c) Không. Hình thoi không nhất thiết có hai đường chéo bằng nhau; tính chất được bảo đảm ở đây là vuông góc, không phải bằng nhau.

Bài 3

a) CD = AB = 10 cm; DA = BC = 7 cm vì các cạnh đối của hình bình hành bằng nhau.

b) OC = OA = 8 cm, OD = OB = 5 cm. O là trung điểm của mỗi đường chéo, nên so sánh từng cặp nằm trên cùng một đường.

c) AC = 8 + 8 = 16 cm; BD = 5 + 5 = 10 cm. Hai đường chéo không bằng nhau vì 16 khác 10.

Bài 4

a) Đáy nhỏ là MN, đáy lớn là PQ. Hai cạnh bên là MQ và NP. Việc nhận ra hai đáy dựa trước hết vào cặp cạnh song song đã cho.

b) NP = MQ = 5 cm vì hai cạnh bên của hình thang cân bằng nhau.

c) BD = AC = 9 cm vì hai đường chéo của hình thang cân bằng nhau. Không dùng tính chất hai cạnh bên để giải thích cho đường chéo.

Bài 5

a) Sai. Chỉ bảo đảm hai nửa của từng đường chéo bằng nhau. Bài 3 cho phản ví dụ: bốn đoạn có độ dài 8 cm, 8 cm, 5 cm, 5 cm, không đồng loạt bằng nhau.

b) Vẽ một cạnh 8 cm, dựng hai đoạn vuông góc dài 3 cm ở cùng phía rồi nối hai đầu còn lại. Kiểm tra hai cặp cạnh đối bằng nhau, bốn góc vuông và độ dài hai cạnh kề đúng 8 cm, 3 cm.

c) Chọn hai cạnh kề dài 5 cm, 3 cm rồi dựng hai cạnh còn lại bằng các đường song song. Hình đó không thể là hình thoi vì hai cạnh kề không bằng nhau.

Tự kiểm tra và học tiếp

Nếu nhầm tên hình, trở lại nhóm tính chất cạnh và góc. Nếu nhầm phép tính đường chéo, đánh dấu hai đoạn thuộc cùng một đường bằng cùng màu trước khi cộng. Nếu bản vẽ bị lệch, kiểm tra lại thao tác dựng vuông góc hoặc trượt ê ke để vẽ song song, thay vì chỉ sửa bằng mắt.

Thứ tự và phạm vi bài được đối chiếu với Toán 6 tập một, Kết nối tri thức với cuộc sống của NXB Giáo dục Việt Nam. Các ví dụ, bài tập và hình minh họa ở đây được biên soạn riêng. Khi đã đọc đúng các yếu tố của bốn hình, em sẽ có nền tảng để chọn đúng cạnh, đáy và chiều cao trong bài tính chu vi, diện tích tiếp theo.

Bài trước và bài tiếp theo: Toán 6 Kết nối tri thức

Bài trước: Bài 18. Hình tam giác đều. Hình vuông. Hình lục giác đều.

Bài tiếp theo: Bài 20. Chu vi và diện tích của một số tứ giác đã học.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗