Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 6 · Tin giáo dục

Toán 6 Bài 20: Chu vi và diện tích các tứ giác đã học

Học Bài 20 Toán 6 Kết nối tri thức: chọn công thức chu vi, diện tích, phân biệt cạnh bên và chiều cao, đổi đơn vị và luyện bài có đáp án.

Phân biệt chu vi đường bao với diện tích mặt bên trong hình chữ nhật

Chu vi là độ dài đường bao, còn diện tích cho biết độ lớn phần mặt phẳng bên trong một hình. Trong Bài 20 Toán 6 Kết nối tri thức, em cần chọn đúng công thức cho hình vuông, hình chữ nhật, hình bình hành, hình thoi và hình thang. Hai bước quan trọng trước khi tính là nhận đúng đáy, chiều cao hoặc đường chéo và đổi các độ dài về cùng đơn vị.

Chuẩn bị trước khi tính

Em nên ôn đặc điểm các tứ giác ở Bài 18 và Bài 19, phép nhân chia số tự nhiên và các đơn vị độ dài đã học. Trong bài này, các kích thước đều là số dương. Mọi bài tập dưới đây được ClassOn biên soạn riêng, không phải bản chép đáp án các bài trong sách giáo khoa.

Hãy đọc tình huống trước khi tìm công thức. Làm viền quanh một tấm biển thường liên quan đến chu vi; phủ kín mặt biển thường liên quan đến diện tích. Nếu chỉ làm viền một phần, cần bỏ đoạn không làm. Nếu có một ô trống không phủ vật liệu, cần trừ diện tích ô đó. Từ khóa chỉ gợi ý, không thay thế việc đọc điều kiện.

Các công thức cần dùng và ý nghĩa kí hiệu

Gọi C là chu vi và S là diện tích. Với hình vuông cạnh a, ta có C = 4 × a và S = a × a. Với hình chữ nhật có hai cạnh kề a, b, ta có C = 2 × (a + b) và S = a × b. Hai độ dài a, b phải dùng cùng đơn vị khi thay vào phép tính.

Với hình bình hành có hai cạnh kề a, b, chu vi là C = 2 × (a + b). Nếu chọn a làm đáy và h là chiều cao tương ứng, diện tích là S = a × h. Chiều cao là đoạn vuông góc giữa hai đường thẳng chứa hai cạnh đáy đối diện, không phải mặc nhiên là cạnh bên b.

Với hình thoi cạnh m, chu vi là C = 4 × m. Nếu hai đường chéo có độ dài d và e, diện tích là S = d × e : 2. Cần phân biệt rõ số đo cạnh dùng cho chu vi với số đo đường chéo dùng cho công thức diện tích này.

Với hình thang có hai đáy a, b, hai cạnh bên c, d và chiều cao h, chu vi là C = a + b + c + d; diện tích là S = (a + b) × h : 2. Nếu hình thang cân có cạnh bên c thì hai cạnh bên đều dài c, nên chu vi có thể viết a + b + 2 × c. Công thức diện tích cũng dùng được cho hình thang không cân.

Các công thức diện tích không có cùng kiểu dữ kiện. Biết hai cạnh kề của hình bình hành giúp tính chu vi nhưng chưa đủ tính diện tích nếu chưa biết chiều cao hoặc thông tin tương đương. Biết cạnh hình thoi cũng chưa đủ dùng công thức nửa tích hai đường chéo.

Vì sao đáy và chiều cao phải đi cùng nhau?

Hãy hình dung cắt một phần tam giác ở một đầu hình bình hành rồi chuyển sang đầu kia để tạo hình chữ nhật. Việc chuyển mảnh không làm mất hoặc chồng diện tích. Hình chữ nhật mới có một cạnh bằng đáy đã chọn, cạnh còn lại bằng chiều cao vuông góc với đáy. Vì thế diện tích hình bình hành bằng đáy nhân chiều cao tương ứng.

Hình bình hành có đáy 10 cm chiều cao vuông góc 4 cm và cạnh bên 5 cm, diện tích 40 cm vuông
Diện tích dùng 10 × 4, không dùng 10 × 5. Cạnh bên và chiều cao là hai đoạn khác nhau.

Trong hình minh họa, đáy dài 10 cm, cạnh bên dài 5 cm và chiều cao ứng với đáy dài 4 cm. Chu vi bằng 2 × (10 + 5) = 30 cm; diện tích bằng 10 × 4 = 40 cm². Nếu dùng 10 × 5 = 50 cm², em đã lấy nhầm cạnh bên làm chiều cao.

Khi đổi sang chọn một cạnh khác làm đáy, phải đổi cả chiều cao đi kèm. Diện tích hình không đổi, nhưng cặp số dùng trong phép nhân có thể thay đổi. Không lấy đáy ở một cạnh và chiều cao được dựng cho cạnh khác chỉ vì cả hai đều có số đo trong hình.

Đổi đơn vị: độ dài và diện tích không cùng hệ số

Vì 1 m = 100 cm, một hình vuông cạnh 1 m có diện tích 100 × 100 = 10 000 cm². Do đó 1 m² = 10 000 cm², không phải 100 cm². Tương tự, 1 dm² = 100 cm². Cách hình dung bằng hình vuông giúp em nhớ hệ số thay vì đổi máy móc như đơn vị độ dài.

Ví dụ, tấm bìa hình chữ nhật dài 80 cm, rộng 3 dm. Đổi 3 dm = 30 cm trước rồi tính: chu vi là 2 × (80 + 30) = 220 cm; diện tích là 80 × 30 = 2 400 cm². Không viết 80 × 3 = 240 cm² vì hai số 80 và 3 chưa cùng đơn vị.

Khi ghi đáp án, chu vi dùng cm, dm hoặc m; diện tích dùng cm², dm² hoặc m². Một kết quả 40 cm và một kết quả 40 cm² không mô tả cùng một đại lượng. Hãy viết đơn vị ngay sau phép tính để phát hiện nhầm lẫn trước khi chuyển sang bước tiếp theo.

Ví dụ vận dụng: diện tích và số lượng vật liệu

Một phòng hình chữ nhật dài 6 m, rộng 4 m được lát bằng gạch hình vuông cạnh 50 cm. Giả sử lát kín, không tính mạch vữa và không có hao hụt. Đổi kích thước phòng thành 600 cm và 400 cm. Theo chiều dài xếp được 600 : 50 = 12 viên; theo chiều rộng xếp được 400 : 50 = 8 viên. Tổng số viên là 12 × 8 = 96.

Có thể kiểm tra bằng diện tích: phòng rộng 600 × 400 = 240 000 cm², một viên gạch rộng 50 × 50 = 2 500 cm². Số viên bằng 240 000 : 2 500 = 96. Hai cách thống nhất; ở ví dụ này cả hai kích thước phòng đều chia hết cho cạnh viên gạch nên có cách xếp vừa khít không cần cắt.

Trong bài toán thực tế khác, chia diện tích chỉ cho số lượng theo diện tích, chưa tự bảo đảm các viên nguyên xếp vừa khít. Nếu phải cắt, có hao hụt hoặc có mạch vữa, cần dữ kiện riêng. Không tự cộng một tỉ lệ dự phòng rồi coi đó là đáp án bắt buộc của bài toán không nêu dự phòng.

Bài tập tự luyện

Làm từng ý bằng một phép tính có đơn vị và một câu kết luận. Nếu thấy thiếu dữ kiện để tính một đại lượng, hãy nói rõ thiếu gì thay vì đoán từ hình minh họa.

Bài 1. Hình vuông và hình chữ nhật

a) Một tấm thẻ hình vuông cạnh 9 cm. Tính chu vi và diện tích.

b) Một hình chữ nhật dài 12 cm, rộng 7 cm. Tính chu vi và diện tích.

c) Một hình chữ nhật dài 6 dm, rộng 40 cm. Tính diện tích theo cm².

Bài 2. Chọn đúng chiều cao

Một hình bình hành có đáy 15 cm, cạnh bên 10 cm và chiều cao ứng với đáy đó là 8 cm.

a) Tính chu vi hình bình hành.

b) Tính diện tích hình bình hành.

c) Một bạn tính diện tích bằng 15 × 10. Hãy chỉ ra lỗi và sửa lại.

Bài 3. Hình thoi

Một hình thoi có cạnh 13 cm, hai đường chéo dài 10 cm và 24 cm.

a) Tính chu vi hình thoi.

b) Tính diện tích hình thoi.

c) Vì sao lấy 13 × 13 không phải cách đúng để tính diện tích hình thoi này?

Bài 4. Hình thang cân

Một hình thang cân có hai đáy dài 8 cm và 14 cm, mỗi cạnh bên dài 5 cm, chiều cao 4 cm.

a) Tính chu vi hình thang cân.

b) Tính diện tích hình thang cân.

c) Nếu quên chia 2 trong công thức diện tích, kết quả thu được gấp mấy lần diện tích đúng?

Bài 5. Mảnh vườn và hàng rào

Mảnh vườn hình chữ nhật dài 18 m, rộng 11 m. Trong vườn có bồn hoa hình vuông cạnh 4 m nằm hoàn toàn bên trong. Hàng rào chạy quanh đường bao ngoài, chừa một cổng rộng 3 m.

a) Tính diện tích cả mảnh vườn.

b) Tính diện tích phần vườn ngoài bồn hoa.

c) Tính chiều dài hàng rào cần làm, không tính phần cổng.

Bài 6. Lát kín một tấm bảng

Một tấm bảng hình chữ nhật dài 120 cm, rộng 80 cm được phủ bằng các miếng giấy hình vuông cạnh 20 cm, không chồng lên nhau và không để khe hở.

a) Tính diện tích tấm bảng và một miếng giấy.

b) Cần bao nhiêu miếng giấy để phủ kín bảng?

c) Kiểm tra số miếng bằng cách đếm theo hàng và cột.

Đáp án và cách kiểm tra

Bài 1

a) Chu vi: 4 × 9 = 36 cm. Diện tích: 9 × 9 = 81 cm². Hai đáp án dùng đơn vị khác nhau vì một đại lượng đo đường bao, một đại lượng đo mặt phẳng.

b) Chu vi: 2 × (12 + 7) = 38 cm. Diện tích: 12 × 7 = 84 cm².

c) Đổi 6 dm = 60 cm. Diện tích là 60 × 40 = 2 400 cm². Nếu tính theo dm², kết quả là 24 dm², tương đương 2 400 cm².

Bài 2

a) Chu vi bằng 2 × (15 + 10) = 50 cm. Cạnh bên 10 cm được dùng vì nó thuộc đường bao.

b) Diện tích bằng 15 × 8 = 120 cm². Số 8 cm là chiều cao vuông góc với đáy 15 cm.

c) Bạn đã dùng cạnh bên 10 cm thay cho chiều cao 8 cm. Phép nhân đúng là 15 × 8, nên diện tích đúng bằng 120 cm², không phải 150 cm².

Bài 3

a) Chu vi bằng 4 × 13 = 52 cm.

b) Diện tích bằng 10 × 24 : 2 = 120 cm². Hai số 10 và 24 đều là độ dài đường chéo nên dùng đúng công thức.

c) Công thức cạnh nhân cạnh áp dụng trực tiếp cho hình vuông, không áp dụng cho mọi hình thoi. Hai đường chéo của hình này không bằng nhau nên nó không phải hình vuông. Dùng dữ kiện đường chéo cho kết quả 120 cm².

Bài 4

a) Chu vi bằng 8 + 14 + 5 + 5 = 32 cm. Hai cạnh bên đều dài 5 cm vì hình thang đã cho là hình thang cân.

b) Diện tích bằng (8 + 14) × 4 : 2 = 44 cm². Cần cộng hai đáy trước khi nhân với chiều cao.

c) Bỏ bước chia 2 sẽ được 88 cm². Vì 88 : 44 = 2 nên kết quả sai gấp đôi diện tích đúng.

Bài 5

a) Diện tích cả vườn bằng 18 × 11 = 198 m².

b) Diện tích bồn hoa là 4 × 4 = 16 m². Phần vườn ngoài bồn hoa rộng 198 − 16 = 182 m².

c) Chu vi đường bao ngoài bằng 2 × (18 + 11) = 58 m. Chừa cổng 3 m nên chiều dài hàng rào là 58 − 3 = 55 m. Không cộng chu vi bồn hoa vì đề chỉ làm hàng rào ở đường bao ngoài.

Bài 6

a) Diện tích bảng: 120 × 80 = 9 600 cm². Diện tích một miếng giấy: 20 × 20 = 400 cm².

b) Cần 9 600 : 400 = 24 miếng giấy. Đây là số nguyên và có cách xếp vừa khít với kích thước đã cho.

c) Theo chiều dài có 120 : 20 = 6 miếng; theo chiều rộng có 80 : 20 = 4 miếng. Tổng là 6 × 4 = 24 miếng, khớp kết quả tính bằng diện tích.

Tự kiểm tra trước khi học phần luyện tập chung

Trước khi nộp bài, đọc lại bốn câu hỏi: mình tính đường bao hay mặt bên trong; các độ dài đã cùng đơn vị chưa; chiều cao có tương ứng với đáy không; đáp án có cần trừ cổng hoặc trừ phần không phủ vật liệu không? Nếu mỗi câu đều có câu trả lời rõ, nguy cơ dùng nhầm công thức giảm đáng kể.

Phạm vi bài được đối chiếu với Toán 6 tập một, Kết nối tri thức với cuộc sống của NXB Giáo dục Việt Nam. Bài này dùng các ví dụ và hình do ClassOn biên soạn để luyện chọn dữ kiện, không thay thế việc thực hành đo, cắt ghép hình trong lớp.

Bài trước và bài tiếp theo: Toán 6 Kết nối tri thức

Bài trước: Bài 19. Hình chữ nhật. Hình thoi. Hình bình hành. Hình thang cân.

Bài tiếp theo: Luyện tập chung (sau Bài 20).

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗