Biểu đồ hình quạt tròn giúp đọc nhanh một phần chiếm bao nhiêu trong toàn bộ dữ liệu. Tuy nhiên, một mảng màu lớn không tự cho biết có bao nhiêu người hoặc bao nhiêu đồ vật. Muốn hiểu đúng, em cần biết hình tròn đại diện cho nhóm nào, mỗi màu ứng với loại nào và tỉ lệ được tính trên tổng nào. Bài học này hướng dẫn đọc biểu đồ, chuyển số lượng thành tỉ lệ và hoàn thiện hình đã chia sẵn.
Trong Toán 7 tập một Kết nối tri thức với cuộc sống, Bài 18 đứng ngay sau Bài 17 về thu thập và phân loại dữ liệu. Các tình huống dưới đây đều là dữ liệu giả định phục vụ luyện tập, không phải kết quả khảo sát thực tế tại ClassOn hay tại một trường học. Không cần cung cấp tên, thông tin cá nhân hoặc sở thích thật của học sinh để thực hiện các bài này.
1. Một hình tròn phải có một tổng rõ ràng
Toàn bộ hình tròn tương ứng với \(100\%\) dữ liệu đang xét. Các hình quạt là những phần của cùng một tổng. Trước khi đọc nhãn phần trăm, hãy đọc tiêu đề và câu mô tả phạm vi. Chẳng hạn, biểu đồ về các phiếu chọn hoạt động không nhất thiết đại diện cho toàn trường; nó có thể chỉ đại diện cho những phiếu hợp lệ trong một buổi sinh hoạt giả định.
Chú giải cho biết màu nào ứng với nhóm nào. Nếu biểu đồ có nhãn trực tiếp trên từng hình quạt, em vẫn phải kiểm tra tên nhóm và đơn vị. Không nên ghi “nhóm màu xanh nhiều nhất” khi bài yêu cầu gọi tên hoạt động, vì màu chỉ là phương tiện thể hiện. Với bản in đen trắng, nhãn tên và bảng dữ liệu kèm theo giúp người đọc hiểu mà không phải dựa hoàn toàn vào màu sắc.
Để dùng hình quạt biểu diễn các phần của một tổng, mỗi đối tượng trong tổng phải được xếp đúng một nhóm và các nhóm phải bao phủ toàn bộ tổng ấy. Nếu một người được chọn nhiều hoạt động, cộng số lượt chọn có thể lớn hơn số người. Khi đó phải làm rõ biểu đồ nói về lượt chọn hay về người, không tự lấy hai đại lượng khác nhau làm cùng một tổng.
2. Đọc một biểu đồ có đủ nhãn
Bài kiểm tra lỗi sau đây cố ý ghi sai một ô số lượng. Hồ sơ giả định ghi tổng 40 phiếu hợp lệ, mỗi phiếu chọn đúng một hoạt động. Bảng chưa kiểm tra ghi 18 phiếu chọn đọc truyện, 10 phiếu chọn xếp hình, 8 phiếu chọn vẽ tranh và 2 phiếu chọn hoạt động khác. Hãy cộng các số trong bảng lỗi này trước khi xem phần sửa bên dưới. Chưa được dùng bảng lỗi để vẽ biểu đồ.
| Hoạt động | Số phiếu | Tỉ lệ |
|---|---|---|
| Đọc truyện | 18 | 45% |
| Xếp hình | 10 | 25% |
| Vẽ tranh | 8 | 20% |
| Khác | 2 | 5% |
Lưu ý kiểm tra: Bốn số lượng vừa nêu cộng lại chỉ được 38, không phải 40. Bảng này cố ý chứa lỗi để luyện phát hiện dữ liệu chưa khớp; không được vẽ nó như một hình tròn hoàn chỉnh. Sau khi kiểm tra phiếu gốc của tình huống giả định, số phiếu “Khác” được xác nhận là 4. Từ đoạn tiếp theo, ta dùng bảng đã sửa: 18, 10, 8, 4 trên tổng 40.
| Hoạt động | Số phiếu | Tỉ lệ |
|---|---|---|
| Đọc truyện | 18 | 45% |
| Xếp hình | 10 | 25% |
| Vẽ tranh | 8 | 20% |
| Khác | 4 | 10% |
| Tổng | 40 | 100% |
Đề bài 1
a) Với bảng đã sửa, tính tỉ lệ của từng nhóm. Kiểm tra tổng các tỉ lệ.
b) Nhóm nào chiếm tỉ lệ lớn nhất? Số phiếu đọc truyện nhiều hơn số phiếu vẽ tranh bao nhiêu?
c) Có thể kết luận hơn một nửa số phiếu chọn đọc truyện hay không? Giải thích bằng số liệu.
Lời giải bài 1
a) Tổng đã sửa là 40. Tỉ lệ đọc truyện bằng 18 : 40 = \(45\%\); xếp hình bằng 10 : 40 = \(25\%\); vẽ tranh bằng 8 : 40 = \(20\%\); khác bằng 4 : 40 = \(10\%\). Tổng là \(45\%\) + \(25\%\) + \(20\%\) + \(10\%\) = \(100\%\). Mẫu số 40 được giữ nguyên cho cả bốn nhóm vì tất cả cùng thuộc một bộ phiếu.
b) Đọc truyện có tỉ lệ lớn nhất, bằng \(45\%\). Số phiếu đọc truyện nhiều hơn vẽ tranh là 18 − 8 = 10 phiếu. Hiệu hai tỉ lệ là 25 điểm phần trăm, nhưng đề hỏi số phiếu nên đáp số chính phải ghi 10 phiếu. Không viết 25 phiếu chỉ vì đã trừ hai nhãn phần trăm trên hình.
c) Không. Một nửa của 40 là 20, trong khi số phiếu đọc truyện chỉ là 18; tương đương \(45\%\) nhỏ hơn \(50\%\). Nhóm lớn nhất trong bốn nhóm không nhất thiết chiếm quá nửa tổng số. Đây là hai nhận xét khác nhau và cần được tách rõ khi viết kết luận về biểu đồ.
3. Hoàn thiện hình tròn đã chia sẵn
Giả sử hình tròn đã được chia thành 20 hình quạt bằng nhau. Mỗi hình quạt nhỏ biểu diễn \(100\%\) : 20 = \(5\%\). Muốn biểu diễn một nhóm chiếm \(45\%\), ta tô 45 : 5 = 9 phần nhỏ. Cách làm này phù hợp với yêu cầu hoàn thiện biểu đồ có sẵn trong bài học, không cần đưa thêm một quy trình dựng hình bằng dụng cụ đo góc.
Nên tô các phần của cùng một nhóm liền nhau, sau đó ghi nhãn hoặc chú giải ngay. Nếu tô xong mới nhớ tên nhóm, em dễ nhầm các mảng có số ô gần nhau. Tổng số phần nhỏ được tô phải đúng 20, không bỏ một phần trắng rồi tự coi đó là số liệu chưa biết. Một ô chưa tô có thể chỉ là bài làm chưa xong, không có nghĩa dữ liệu bằng không.
Đề bài 2
a) Trên hình đã chia 20 phần bằng nhau, cần tô bao nhiêu phần cho từng nhóm trong bảng đã sửa?
b) Một bạn chỉ tô 8 phần cho đọc truyện và vẫn ghi nhãn \(45\%\). Nhãn và hình có phù hợp không?
c) Nếu một nhóm chiếm \(12\%\), có thể biểu diễn chính xác nhóm đó bằng một số nguyên phần nhỏ của hình chia sẵn này không?
Lời giải bài 2
a) Mỗi phần nhỏ ứng với \(5\%\), nên đọc truyện cần 9 phần, xếp hình cần 5 phần, vẽ tranh cần 4 phần và khác cần 2 phần. Tổng 9 + 5 + 4 + 2 = 20, đúng toàn bộ hình tròn. Nhãn số lượng có thể ghi thêm bên cạnh tỉ lệ để người đọc phân biệt hai loại thông tin.
b) Không phù hợp, vì 8 phần chỉ biểu diễn 8 × \(5\%\) = \(40\%\). Để nhãn \(45\%\) đúng với hình, cần 9 phần. Khi sửa bài, phải dựa vào số liệu đã kiểm tra để sửa mảng tô; không tùy ý đổi nhãn thành \(40\%\) chỉ nhằm làm cho hình và chữ có vẻ khớp nhau.
c) Không, vì 12 : 5 = 2,4 không phải số nguyên. Hình chia thành các phần \(5\%\) không hỗ trợ tô nguyên ô để biểu diễn chính xác \(12\%\). Cần một cách chia phù hợp hơn hoặc hướng dẫn bổ sung; không tự làm tròn thành hai ô rồi khẳng định đó vẫn là \(12\%\).
4. So sánh hai biểu đồ phải đọc cả số lượng gốc
Đề bài 3
a) Bộ phiếu A có 40 phiếu và 18 phiếu đọc truyện. Bộ phiếu B có 60 phiếu và 24 phiếu đọc truyện. Tính hai tỉ lệ.
b) Bộ nào có tỉ lệ đọc truyện cao hơn? Bộ nào có số phiếu đọc truyện nhiều hơn?
c) Chỉ biết nhóm đọc truyện chiếm \(40\%\) trong một biểu đồ khác, có xác định được số phiếu đọc truyện không?
Lời giải bài 3
a) Ở bộ A, tỉ lệ là 18 : 40 = \(45\%\). Ở bộ B, tỉ lệ là 24 : 60 = \(40\%\). Mỗi phép chia dùng tổng của chính bộ phiếu đang xét. Không dùng tổng 40 của bộ A làm mẫu số cho 24 phiếu thuộc bộ B.
b) Bộ A có tỉ lệ cao hơn vì \(45\%\) lớn hơn \(40\%\), nhưng bộ B có số phiếu nhiều hơn vì 24 lớn hơn 18. Hai kết quả không mâu thuẫn: tổng của hai bộ khác nhau. Vì vậy, khi nhìn hai hình tròn có cùng kích thước trên trang, không được coi diện tích vật lí của hình là số phiếu thật.
c) Chưa xác định được nếu không biết tổng số phiếu. Chẳng hạn \(40\%\) của 20 là 8, còn \(40\%\) của 50 là 20. Một tỉ lệ có thể đi cùng nhiều số lượng khác nhau. Câu trả lời đúng là còn thiếu tổng, thay vì chọn một con số có vẻ hợp lí từ kích thước hình quạt.
5. Làm tròn và dữ liệu chưa đầy đủ
Đề bài 4
a) Ba nhóm có số lượng bằng nhau trong tổng 3 đối tượng. Nếu ghi mỗi nhóm là \(33{,}3\%\), tổng các nhãn bằng bao nhiêu và vì sao không đúng \(100\%\)?
b) Một bảng có 20 phiếu, đã xác định 8 phiếu thuộc nhóm A và 7 phiếu thuộc nhóm B, còn 5 phiếu chưa phân loại. Có thể ghi nhóm C bằng 0 không?
c) Với 10 người được chọn nhiều hoạt động, có 7 lượt chọn đọc truyện và 6 lượt chọn xếp hình. Có được vẽ hai phần \(70\%\) và \(60\%\) để ghép thành một hình tròn đại diện cho 10 người không?
Lời giải bài 4
a) Tổng nhãn là \(99{,}9\%\). Mỗi phần thực sự bằng một phần ba tổng, còn \(33{,}3\%\) là số đã làm tròn đến một chữ số thập phân. Cần ghi chú các tỉ lệ đã làm tròn; không kết luận dữ liệu thiếu một đối tượng. Cũng không âm thầm sửa một nhóm thành \(33{,}4\%\) rồi mô tả đó là giá trị chính xác.
b) Không. Chưa phân loại khác với xác nhận không có phiếu. Nếu cần báo cáo lúc này, có thể trình bày riêng nhóm “chưa phân loại” chiếm 5 : 20 = \(25\%\), với chú thích rõ. Chỉ sau khi kiểm tra mới biết các phiếu ấy thuộc nhóm nào; không tự gán tất cả vào một sở thích cụ thể.
c) Không, vì có người được tính ở nhiều nhóm và tổng \(70\%\) + \(60\%\) = \(130\%\). Hai nhóm không phải các phần rời nhau của cùng 10 người. Nếu đổi sang biểu đồ về tổng lượt chọn thì cần nêu rõ phạm vi mới và tổng lượt chọn đầy đủ; đó không còn là tỉ lệ người như câu hỏi ban đầu.
6. Checklist đọc và hoàn thiện biểu đồ
Trước khi kết luận, hãy kiểm tra tiêu đề, tổng dữ liệu, đơn vị, các nhóm và chú giải. Tính lại tổng số lượng nếu bảng cung cấp đủ số. Kiểm tra tổng phần trăm, đồng thời phân biệt sai số làm tròn với lỗi thiếu nhóm hoặc đếm trùng. Khi hoàn thiện hình chia sẵn, đối chiếu số ô đã tô với tỉ lệ từng nhóm và đọc lại nhãn trên hình sau cùng.
Một nhận xét tốt cần nói đúng phạm vi: “Trong 40 phiếu giả định, đọc truyện có tỉ lệ cao nhất” rõ ràng hơn “học sinh đều thích đọc truyện”. Biểu đồ mô tả bộ dữ liệu đã cho, không tự chứng minh nguyên nhân của sở thích và không tự đại diện cho mọi người. Viết kết luận vừa đủ với bằng chứng cũng là một phần quan trọng của học thống kê.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Bài 17. Thu thập và phân loại dữ liệu.
Bài sau: Bài 19. Biểu đồ đoạn thẳng.