Biểu đồ đoạn thẳng dùng các điểm và những đoạn nối liên tiếp để thể hiện sự thay đổi của một đại lượng, thường theo thời gian. Muốn đọc đúng, em cần xem tên biểu đồ, đơn vị và khoảng chia trên hai trục trước khi nhìn đường lên hay xuống. Một đường dốc hơn trên hình chưa chắc biểu thị mức tăng lớn hơn nếu hai biểu đồ dùng thang đo khác nhau.
Bài 19 Toán 7 Kết nối tri thức giúp em đọc, phân tích và vẽ biểu đồ đoạn thẳng từ bảng số liệu. Nội dung nằm ngay sau Bài 18 về biểu đồ hình quạt tròn, trước phần Luyện tập chung. Tất cả số liệu trong bài viết này là dữ liệu giả định phục vụ học tập, không phải kết quả hoạt động của một cơ sở có thật.
Các thành phần cần đọc trước tiên
Trục ngang thường biểu diễn thời gian như ngày, tuần hoặc năm. Trục đứng biểu diễn đại lượng cần theo dõi và phải ghi đơn vị tương ứng. Mỗi điểm gắn một thời điểm với một giá trị; hai điểm ở hai thời điểm liên tiếp được nối bằng một đoạn thẳng. Tiêu đề cho biết biểu đồ nói về điều gì.
Ví dụ, trục ngang ghi tuần 1 đến tuần 6, trục đứng ghi số hộp đóng gói trong tuần. Điểm ở tuần 3, giá trị 20 cho biết tuần 3 có 20 hộp trong tình huống giả định. Nó không phải tổng số hộp tính từ tuần 1 đến tuần 3, trừ khi tiêu đề hoặc đề bài nói rõ là số tích lũy.
Nếu biểu đồ có nhiều đường, cần đọc chú giải để biết đường nào thuộc bộ dữ liệu nào. Màu và kiểu điểm là dấu hiệu phân biệt, không tự mang nghĩa tăng hay giảm. Không nên chỉ dựa vào câu “đường màu đỏ” nếu khi in đen trắng người đọc không nhận ra; có thể kết hợp màu với hình dạng điểm hoặc nhãn.
Đọc một biểu đồ từ bảng dữ liệu giả định
Xét số hộp được đóng gói trong sáu tuần của một tổ giả định: tuần 1 là 12 hộp, tuần 2 là 18 hộp, tuần 3 là 18 hộp, tuần 4 là 15 hộp, tuần 5 là 24 hộp và tuần 6 là 27 hộp. Các giá trị đều tính riêng trong từng tuần, cùng đơn vị hộp.
Giá trị lớn nhất là 27 hộp ở tuần 6; nhỏ nhất là 12 hộp ở tuần 1. Từ tuần 2 sang tuần 3, số hộp không đổi ở mức 18. Từ tuần 3 sang tuần 4 giảm 3 hộp; những khoảng còn lại đều tăng. Vì vậy, nói “tăng qua mọi tuần” là sai, dù tuần cuối cao hơn tuần đầu.
Chênh lệch giữa hai tuần liền nhau lần lượt là 6, 0, −3, 9 và 3 hộp. Mức tăng lớn nhất giữa hai tuần liên tiếp là 9 hộp, từ tuần 4 sang tuần 5. Mức cao nhất của cả dãy nằm ở tuần 6. Hai câu hỏi này khác nhau: một câu hỏi giá trị, một câu hỏi mức thay đổi.
Tuần 6 cao hơn tuần 1 là 27 − 12 = 15 hộp. Nếu hỏi tổng số hộp trong cả sáu tuần, ta phải cộng 12 + 18 + 18 + 15 + 24 + 27 = 114 hộp. Không lấy chênh lệch đầu cuối làm tổng, cũng không cộng các giá trị nếu đại lượng được biểu diễn là số tích lũy mà chưa xem xét ý nghĩa.
Cách vẽ biểu đồ đoạn thẳng từng bước
Bước đầu, xác định trục ngang cho sáu tuần liên tiếp và trục đứng cho số hộp. Vì giá trị lớn nhất là 27, có thể chia trục đứng từ 0 đến 30, mỗi vạch 5 hộp. Các khoảng bằng nhau trên trục đứng phải biểu diễn những mức tăng bằng nhau của số liệu.
Tiếp theo, đặt sáu điểm theo từng cặp tuần và số hộp: (1; 12), (2; 18), (3; 18), (4; 15), (5; 24), (6; 27). Điểm biểu diễn 12 nằm giữa vạch 10 và 15; điểm 18 nằm giữa vạch 15 và 20. Không dời điểm lên vạch gần nhất chỉ vì muốn đặt cho dễ nhìn.
Nối tuần 1 với tuần 2, rồi tuần 2 với tuần 3, tiếp tục đến tuần 6. Không nối theo thứ tự từ giá trị thấp lên cao, vì như vậy sẽ làm mất thứ tự thời gian. Cũng không nối điểm cuối quay về điểm đầu để tạo một hình kín.
Sau cùng, đặt tên biểu đồ và ghi tên, đơn vị các trục. Có thể ghi giá trị cạnh từng điểm khi số điểm ít. Nếu nhãn che mất đường hoặc chồng lên nhau, hãy đặt lệch một chút nhưng vẫn rõ nhãn thuộc điểm nào. Hoàn thành xong, đọc ngược từng điểm về bảng để kiểm tra.
So sánh hai đường trên cùng một hệ trục
Một ví dụ khác gồm hai mẫu hộp A và B được đóng gói trong bốn tuần giả định. Mẫu A lần lượt có 10, 14, 12, 18 hộp; mẫu B có 16, 13, 15, 15 hộp. Cả hai dãy dùng cùng đơn vị hộp và cùng bốn tuần, nên có thể đặt chung trên một biểu đồ để so sánh.
Ở tuần 1, B nhiều hơn A là 6 hộp. Tuần 2, A nhiều hơn B là 1 hộp. Tuần 3, B nhiều hơn A là 3 hộp. Tuần 4, A nhiều hơn B là 3 hộp. Không có mẫu nào luôn cao hơn mẫu còn lại trong toàn bộ bốn tuần.
Tổng bốn tuần của A là 54 hộp, của B là 59 hộp. B có tổng lớn hơn, nhưng ở tuần cuối A lại lớn hơn. Câu hỏi về tổng cả giai đoạn và câu hỏi về một thời điểm cần hai cách đọc khác nhau. Khi viết nhận xét, hãy nói rõ đang so sánh điều gì.
Hai đường có thể cắt nhau giữa các tuần, nhưng bảng chỉ cho số hộp trong từng tuần. Không được khẳng định một thời điểm chính xác giữa tuần 1 và tuần 2 mà hai mẫu có số hộp bằng nhau chỉ nhờ nhìn giao điểm. Đoạn nối giúp theo dõi dãy, không biến thông tin theo tuần thành phép đo liên tục.
Đọc xu thế mà không suy quá dữ liệu
Có thể nhận xét “giá trị cuối cao hơn đầu” hoặc “dãy có cả khoảng tăng và giảm” nếu điều đó đúng với các điểm. Nếu dãy tăng đều thêm cùng một lượng sau mỗi khoảng thời gian bằng nhau, ta có thể nêu rõ mức tăng ấy. Không gọi mọi dãy đi lên là tăng đều.
Đường biểu diễn cũng không tự giải thích nguyên nhân. Số hộp tuần 5 tăng có thể gắn với nhiều yếu tố, nhưng biểu đồ không cho dữ liệu để lựa chọn yếu tố nào. Không nên viết “tăng vì đổi máy” khi đề chỉ cho số hộp. Muốn kết luận nguyên nhân cần thông tin khác ngoài biểu đồ này.
Tương tự, không kéo dài đường đến tuần 7 rồi coi đó là kết quả chắc chắn. Bảng chỉ ghi đến tuần 6. Một dự đoán, nếu bài yêu cầu, phải được ghi là dự đoán với giả định rõ ràng; không được trình bày như số liệu đã có hoặc cam kết xu thế sẽ tiếp tục.
Khoảng thời gian và thang đo ảnh hưởng cách nhìn
Với các tuần 1, 2, 3, 4 liên tiếp, khoảng cách ngang bằng nhau phù hợp vì mỗi khoảng đều dài một tuần. Nếu ghi các thời điểm 1, 2, 4, 7 trên một trục thời gian theo tỉ lệ, khoảng 4 đến 7 phải rộng gấp ba khoảng 1 đến 2. Đặt tất cả cách đều rồi so độ dốc sẽ dễ gây hiểu sai.
Trục đứng bắt đầu từ 0 thường dễ đọc với dữ liệu nhỏ như các ví dụ trên. Trong một số biểu đồ, người vẽ có thể dùng khoảng giá trị không bắt đầu từ 0 để thấy rõ biến động nhỏ. Khi ấy phải đọc nhãn vạch và dấu ngắt trục nếu có, không mặc định phần đáy luôn là số 0.
Độ nghiêng nhìn thấy còn phụ thuộc kích thước hình và tỉ lệ trục. Cùng một bảng, kéo biểu đồ cao hơn sẽ làm đường trông dốc hơn. Khi so sánh hai biểu đồ khác thang, nên tính mức thay đổi theo số liệu và khoảng thời gian, thay vì chỉ nhìn đường nào đứng hơn.
Bài tập tự luyện có lời giải
Bài 1. Giá trị cao nhất và mức tăng lớn nhất
Dùng dãy sáu tuần 12; 18; 18; 15; 24; 27 hộp ở ví dụ đầu.
a) Tuần nào có nhiều hộp nhất?
b) Khoảng hai tuần liên tiếp nào tăng nhiều nhất?
c) Dãy có tăng liên tục qua mọi tuần không?
a) Tuần 6 có 27 hộp, lớn nhất trong sáu giá trị. Đây là câu hỏi về mức số hộp, không phải hiệu giữa hai tuần.
b) Từ tuần 4 đến tuần 5 tăng 24 − 15 = 9 hộp, lớn hơn các mức tăng 6 và 3 hộp ở những khoảng khác.
c) Không. Tuần 2 và tuần 3 đều 18 hộp; tuần 4 còn giảm xuống 15. Có thể nói tuần cuối cao hơn đầu nhưng dãy không tăng ở mọi bước.
Bài 2. So sánh hai mẫu
Dùng hai dãy bốn tuần: A là 10; 14; 12; 18 và B là 16; 13; 15; 15.
a) Ở tuần 3, mẫu nào có nhiều hộp hơn và hơn bao nhiêu?
b) Tính tổng của từng mẫu trong bốn tuần.
c) Kết luận “B luôn nhiều hơn A vì tổng B lớn hơn” có đúng không?
a) Tuần 3, B có 15 hộp, A có 12 hộp, nên B hơn 3 hộp. Cần đọc hai điểm tại cùng tuần, không so điểm tuần 3 của B với tuần 4 của A.
b) Tổng A = 10 + 14 + 12 + 18 = 54 hộp. Tổng B = 16 + 13 + 15 + 15 = 59 hộp. Hai tổng là số hộp của cả giai đoạn vì mỗi giá trị là số riêng trong từng tuần.
c) Sai. A nhiều hơn B ở tuần 2 và tuần 4. Tổng lớn hơn không có nghĩa lớn hơn tại mọi thời điểm thành phần.
Bài 3. Chọn cách vẽ đúng
a) Trên cùng một trục đứng, các vạch 0, 5, 10, 20 được đặt cách đều và không có dấu ngắt. Cách chia này có hợp lí không?
b) Sau khi đặt điểm, có nên nối chúng theo thứ tự giá trị tăng dần không?
c) Biểu đồ có hai dãy nhưng không có chú giải hoặc nhãn phân biệt. Người đọc thiếu thông tin gì?
a) Không hợp lí đối với trục tuyến tính đang xét: các khoảng số là 5, 5, 10 nhưng khoảng vẽ bằng nhau. Nên chia đều 0, 5, 10, 15, 20 hoặc chọn thang phù hợp khác.
b) Không. Phải nối các điểm theo thứ tự thời gian liên tiếp, nếu mục tiêu là biểu diễn sự thay đổi theo thời gian. Sắp theo giá trị sẽ đổi ý nghĩa của biểu đồ.
c) Người đọc chưa biết đường nào thuộc dãy nào. Cần thêm chú giải hoặc nhãn trực tiếp, tốt hơn nữa là dùng cả kiểu điểm để dễ phân biệt khi in không màu.
Bài 4. Kết luận có giới hạn
a) Hai giá trị ở đầu và cuối một khoảng đều bằng 18. Có chắc đại lượng không thay đổi ở mọi thời điểm bên trong khoảng đó không?
b) Đường biểu diễn tăng trong ba lần ghi gần nhất. Có chắc lần sau tiếp tục tăng không?
c) Biểu đồ chỉ cho số hộp theo tuần. Có đủ cơ sở kết luận một thay đổi nhân sự đã gây ra mức tăng không?
a) Không. Chỉ biết hai giá trị được ghi bằng nhau. Không có dữ liệu bên trong khoảng thì chưa xác định được mọi biến động xảy ra giữa hai lần ghi.
b) Không. Xu thế trong những lần đã ghi không bảo đảm giá trị tương lai. Nếu dự đoán, phải nêu rõ đó là dự đoán chứ không phải dữ liệu quan sát.
c) Không. Biểu đồ mô tả số lượng, không tự cung cấp bằng chứng về nguyên nhân. Cần thêm thông tin và cách kiểm tra phù hợp mới có thể xem xét nhận định đó.
Kiểm tra biểu đồ trước khi nộp bài
Đối chiếu từng điểm với bảng, đếm đủ số thời điểm và kiểm tra đoạn nối theo thứ tự. Đọc lại đơn vị, chú giải và các mốc trục. Trong phần nhận xét, phân biệt giá trị cao nhất, tăng nhiều nhất, tổng cả giai đoạn và xu thế. Không dùng những câu khẳng định rộng hơn dữ liệu.
Phạm vi được đối chiếu với Bài 19 trong SGK Toán 7 tập một trên Thư viện số NXBGDVN. Các biểu đồ của bài viết dùng dữ liệu giả định tự biên soạn để minh họa cách đọc và vẽ, không thay thế nguồn thống kê thực tế.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Bài 18. Biểu đồ hình quạt tròn.
Bài sau: Toán 7: Luyện tập chung sau Bài 19.