Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 7 · Tin giáo dục

Toán 7: Luyện tập chung sau Bài 19

Luyện phân loại dữ liệu, đọc hình quạt và biểu đồ đoạn thẳng, tính đúng tổng và giới hạn kết luận với lời giải từng ý.

80 phiếu giả định: đọc sách35% tương ứng28, vẽ tranh30% tương ứng24, xếp hình20% tương ứng16, khác15% tương ứng12.

Phần luyện tập này nối việc thu thập và phân loại dữ liệu với hai cách biểu diễn đã học: biểu đồ hình quạt tròn và biểu đồ đoạn thẳng. Mục tiêu không phải chọn hình đẹp nhất, mà là chọn cách thể hiện đúng câu hỏi. Muốn xem các phần trong một tổng, em thường cần hình quạt tròn. Muốn theo dõi sự thay đổi của một đại lượng qua thời gian, em thường cần biểu đồ đoạn thẳng.

Đây là Luyện tập chung nằm sau Bài 19 và trước Bài tập cuối chương V trong Toán 7 tập một Kết nối tri thức với cuộc sống. Các tình huống và số liệu trong bài đều được biên soạn giả định cho mục đích học tập. Chúng không mô tả một khảo sát thật và không yêu cầu thu thập tên hoặc thông tin cá nhân của học sinh. Em có thể làm toàn bộ bài bằng bảng số liệu đã cung cấp.

1. Đi từ câu hỏi đến loại dữ liệu

Trước khi tính toán, hãy xác định câu hỏi đang yêu cầu thu được điều gì. Tên một hoạt động là dữ liệu không phải số; số lượt tham gia là dữ liệu số. Một mã có các chữ số chưa chắc là số lượng. Chẳng hạn, mã nhóm 01 hoặc 02 chỉ dùng để gọi tên nhóm, không có ý nghĩa cộng hai mã để tìm tổng người.

Trong dữ liệu không phải số, có loại sắp thứ tự được theo ý nghĩa của câu hỏi, có loại không. Các mức ít, vừa, nhiều có thể xếp theo mức độ. Ngược lại, các tên hoạt động đọc sách, vẽ tranh, xếp hình không tự có thứ tự tăng dần về mức độ. Nếu em đánh số các hoạt động cho dễ nhập bảng, thứ tự đánh số không làm chúng trở thành dữ liệu có thứ bậc.

Phương pháp thu thập cũng cần phù hợp. Hỏi ý kiến có thể dùng phiếu hỏi hoặc phỏng vấn; đếm số lượt đi vào một phòng có thể quan sát và ghi chép theo quy tắc thống nhất. Dùng hồ sơ có sẵn cần đọc rõ nguồn, thời điểm và cách định nghĩa đại lượng. Không lấy một bảng về lượt tham gia rồi đổi tiêu đề thành số người mà không kiểm tra việc một người có thể tham gia nhiều lần.

2. Bài luyện phân loại và phạm vi kết luận

Đề bài 1

a) Một phiếu hỏi giả định có ba câu: hoạt động yêu thích nhất là gì, mức độ thường xuyên tham gia là ít/vừa/nhiều, và tuần vừa qua tham gia mấy buổi. Hãy phân loại dữ liệu của từng câu.

b) Nếu chỉ phát phiếu cho thành viên câu lạc bộ vẽ, có thể dùng kết quả để khẳng định mọi học sinh trong trường thích vẽ nhất không?

c) Muốn thống kê số lượt vào phòng đọc theo từng ngày, nên ghi thông tin nào để các ngày có thể so sánh được?

Lời giải bài 1

a) Tên hoạt động yêu thích nhất là dữ liệu không phải số, không có thứ tự mức độ tự nhiên. Ít, vừa, nhiều là dữ liệu không phải số nhưng có thể sắp theo thứ tự mức độ. Số buổi tham gia là dữ liệu số. Cần giữ riêng ba cột vì mỗi cột trả lời một câu hỏi khác nhau, không cộng tên hoạt động với số buổi.

b) Không. Thành viên câu lạc bộ vẽ là một nhóm được chọn theo hoạt động có liên quan trực tiếp đến câu hỏi, nên kết quả chỉ cho biết ý kiến nhóm được hỏi. Không có đủ căn cứ để mở rộng thành kết luận về mọi học sinh. Muốn tìm hiểu phạm vi rộng hơn, cần xem lại cách lựa chọn người tham gia chứ không chỉ tăng số phiếu trong cùng nhóm.

c) Cần ghi ngày, số lượt vào, khoảng thời gian quan sát và quy tắc đếm. Chẳng hạn phải thống nhất một lần đi vào được tính là một lượt, kể cả người đó đã vào trước đó. Nếu một ngày chỉ quan sát một giờ còn ngày khác quan sát cả buổi, so sánh trực tiếp có thể gây hiểu nhầm; bảng cần chú thích sự khác biệt ấy.

Khi chữa bài, em nên giải thích vì sao một kết luận bị giới hạn thay vì chỉ viết “mẫu không tốt”. Hãy chỉ ra nhóm đã được hỏi, nhóm muốn nói tới và điểm khác biệt giữa chúng. Cách trình bày này giúp người đọc biết điều gì đã được đo và điều gì vẫn chưa có dữ liệu, tránh biến một bài thống kê thành phỏng đoán về tất cả mọi người.

3. Đọc hình quạt và tính số lượng trong cùng tổng

Một bộ 80 phiếu hợp lệ giả định, mỗi phiếu chọn đúng một hoạt động, có kết quả: đọc sách \(35\%\), vẽ tranh \(30\%\), xếp hình \(20\%\), hoạt động khác \(15\%\). Các nhóm không chồng lặp và đã bao phủ đủ 80 phiếu. Đây là điều kiện để bốn nhóm được biểu diễn thành các phần của một hình tròn.

Phân bố 80 phiếu giả định
Hoạt động Tỉ lệ Số phiếu
Đọc sách 35% 28
Vẽ tranh 30% 24
Xếp hình 20% 16
Khác 15% 12

Đề bài 2

a) Tính số phiếu của mỗi nhóm và kiểm tra lại tổng.

b) Đọc sách và vẽ tranh cộng lại chiếm bao nhiêu phần trăm và bao nhiêu phiếu?

c) Một bộ khác gồm 120 phiếu có \(30\%\) chọn đọc sách. Bộ nào có tỉ lệ đọc sách cao hơn, bộ nào có số phiếu đọc sách nhiều hơn?

Lời giải bài 2

a) Số phiếu đọc sách là 80 × \(35\%\) = 28; vẽ tranh là 80 × \(30\%\) = 24; xếp hình là 80 × \(20\%\) = 16; khác là 80 × \(15\%\) = 12. Tổng 28 + 24 + 16 + 12 = 80. Mọi kết quả đều nguyên, phù hợp đơn vị phiếu; không phải làm tròn số người hoặc số phiếu trong tình huống này.

b) Hai nhóm rời nhau nên được cộng trực tiếp: \(35\%\) + \(30\%\) = \(65\%\), tương ứng 28 + 24 = 52 phiếu. Kiểm tra bằng cách khác: 80 × \(65\%\) = 52. Nếu người tham gia được chọn đồng thời nhiều hoạt động, phép cộng số người cần được xem lại vì có thể đếm một người hai lần.

c) Bộ 80 phiếu có tỉ lệ đọc sách cao hơn vì \(35\%\) lớn hơn \(30\%\). Nhưng bộ 120 phiếu có 120 × \(30\%\) = 36 phiếu đọc sách, nhiều hơn 28 phiếu. Không được lấy độ lớn hình quạt giữa hai biểu đồ để suy ra số lượng tuyệt đối khi hai tổng khác nhau.

Hình quạt tròn ở đây trả lời câu hỏi về cơ cấu lựa chọn trong một bộ phiếu. Không có trục thời gian và không có ý nghĩa rằng đọc sách diễn ra trước vẽ tranh. Thứ tự đặt các màu quanh hình tròn chỉ giúp trình bày, không tạo ra một chuỗi thay đổi. Nếu muốn theo dõi mức lựa chọn qua nhiều lần khảo sát, cần thêm dữ liệu và chọn cách biểu diễn phù hợp.

4. Đọc biến đổi theo thời gian bằng đoạn thẳng

Bảng tiếp theo là số lượt vào một phòng đọc giả định trong năm ngày liên tiếp. Các ngày đều được ghi nhận trong cùng khoảng giờ, theo cùng quy tắc đếm. Mỗi lượt vào được tính một lần; một người có thể tạo nhiều lượt. Vì thế các số này không được diễn giải thành số học sinh khác nhau đã tới phòng.

Số lượt vào phòng đọc giả định
Ngày 1 2 3 4 5
Lượt vào 24 36 30 42 36
Biểu đồ đoạn thẳng theo ngày1 đến5, số lượt24,36,30,42,36; trục tung từ0 đến48, vạch cách6 lượt, thời gian cách đều.
Mỗi điểm là một giá trị đã ghi trong bảng; đoạn nối không phải dữ liệu quan sát thêm.

Đề bài 3

a) Ngày nào có số lượt cao nhất, ngày nào thấp nhất? Hiệu hai giá trị là bao nhiêu?

b) Xác định các khoảng giữa hai ngày liên tiếp có số lượt tăng hoặc giảm, kèm mức thay đổi.

c) Tính tổng lượt trong năm ngày. Có thể kết luận đã có đúng từng ấy học sinh khác nhau tới phòng không?

Lời giải bài 3

a) Ngày 4 cao nhất với 42 lượt, ngày 1 thấp nhất với 24 lượt. Hiệu là 42 − 24 = 18 lượt. Để tránh đọc nhầm, hãy xác định điểm theo ngày trên trục ngang rồi mới đối chiếu giá trị trục tung; không chỉ tìm vị trí cao nhất trên trang mà bỏ qua đơn vị.

b) Từ ngày 1 sang ngày 2 tăng 12 lượt; từ ngày 2 sang ngày 3 giảm 6 lượt; từ ngày 3 sang ngày 4 tăng 12 lượt; từ ngày 4 sang ngày 5 giảm 6 lượt. Chuỗi này không tăng liên tục. Tuy ngày cuối cao hơn ngày đầu, vẫn có hai khoảng giảm ở giữa.

c) Tổng là 24 + 36 + 30 + 42 + 36 = 168 lượt. Không được khẳng định có 168 học sinh khác nhau vì một người có thể vào nhiều lần. Muốn biết số người khác nhau cần dữ liệu khác và quy tắc xác định riêng; bảng hiện tại chỉ cho phép tính tổng lượt theo cách đã nêu.

Khi vẽ lại biểu đồ, em đặt năm mốc ngày cách đều vì các khoảng thời gian bằng nhau. Trục tung chọn các vạch cách đều, chẳng hạn mỗi vạch 6 lượt, đủ để chứa giá trị cao nhất 42. Đánh dấu đúng năm điểm trước rồi nối theo thứ tự thời gian. Không nối theo thứ tự các giá trị từ bé đến lớn vì cách đó sẽ làm mất diễn biến thực tế của bảng.

5. Kiểm tra nhận xét vượt quá dữ liệu

Đề bài 4

a) Có thể dùng hình quạt tròn của bốn hoạt động để nói số lượt vào phòng đọc tăng từ ngày 1 tới ngày 5 không?

b) Nếu thiếu số liệu ngày 3, có nên tự điền 33 lượt vì số này nằm giữa 36 của ngày 2 và 42 của ngày 4 không?

c) Từ biểu đồ đoạn thẳng, một bạn nói chắc chắn ngày 6 sẽ có 48 lượt. Nhận xét này có được dữ liệu bảo đảm không?

Lời giải bài 4

a) Không. Hình quạt của bốn hoạt động biểu diễn các lựa chọn trong tổng 80 phiếu, không ghi số lượt theo ngày. Muốn nhận xét ngày 1 đến ngày 5 phải dùng bảng thời gian hoặc biểu đồ đoạn thẳng tương ứng. Hai bộ dữ liệu dùng trong bài khác nhau về cả đối tượng lẫn đơn vị.

b) Không. Một giá trị chưa ghi nhận không bằng một giá trị tùy chọn giữa hai mốc. Đặc biệt 33 cũng không phải trung bình của 36 và 42, nhưng ngay cả điền trung bình 39 vẫn là ước đoán, không phải số quan sát. Nếu số liệu thiếu, cần ghi rõ thiếu và không dựng một điểm như thể đã được đo.

c) Không. Biểu đồ chỉ chứa năm ngày đã cho; không cung cấp quy luật bảo đảm cho ngày 6. Có thể đặt giả thuyết để tìm hiểu tiếp, nhưng không được viết dự đoán thành sự thật. Tương tự, việc số lượt tăng không tự chứng minh nguyên nhân là thời tiết, lịch học hoặc một chương trình mới khi chưa có thông tin liên quan.

6. Tự đánh giá bài làm

Một bài làm tốt cần giữ đúng đối tượng, đơn vị và phạm vi ở từng bước. Em hãy rà xem có chỗ nào đổi lượt thành người, đổi tổng 80 thành tổng 120, hoặc dùng một biểu đồ để trả lời câu hỏi của bộ dữ liệu khác. Sau đó kiểm tra tổng các phần trăm và các phép cộng, trừ trong câu nhận xét. Đáp số phải đi cùng đơn vị phù hợp.

Cuối cùng, giải thích lựa chọn biểu đồ bằng mục đích: hình quạt giúp so sánh các phần trong toàn bộ, còn đoạn thẳng giúp theo dõi biến đổi theo thời gian. Khi câu hỏi chưa được dữ liệu trả lời, viết rõ thông tin còn thiếu là một câu trả lời đúng. Không cần làm cho kết luận có vẻ mạnh hơn bằng cách thêm số liệu hoặc nguyên nhân không xuất hiện trong đề.

Bài trước và bài sau của Toán 7

Bài trước: Bài 19. Biểu đồ đoạn thẳng.

Bài sau: Bài tập cuối chương V.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗