Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 7 · Tin giáo dục

Toán 7 Kết nối tri thức: Bài tập cuối chương V

Ôn dữ liệu, biểu đồ quạt tròn và đoạn thẳng với bài tự luyện. Phân biệt tỉ lệ với số lượng, ghép đúng tổng thể và kiểm tra giới hạn dự đoán.

Số hộp giả định bốn tuần 50,60,55,80; tổng245 hộp

Bài tập cuối chương V Toán 7 Kết nối tri thức kết hợp đọc dữ liệu, biểu đồ hình quạt tròn và biểu đồ đoạn thẳng. Cách giải chắc chắn là xác định mỗi biểu đồ nói về đối tượng nào, đơn vị gì và khoảng thời gian nào trước khi tính. Một tỉ lệ phần trăm cao hơn chưa chắc tương ứng với số lượng lớn hơn nếu hai nhóm có tổng khác nhau.

Phần ôn tập này nằm sau Luyện tập chung của Bài 19, trước các hoạt động thực hành trải nghiệm. Bài viết dùng hoàn toàn dữ liệu giả định tự biên soạn, không phải thống kê của địa phương, doanh nghiệp hay khảo sát học sinh thật. Mục tiêu là luyện cách kết nối thông tin và giữ kết luận trong giới hạn dữ liệu.

Ba câu hỏi cần đặt trước mỗi bài

Trước hết, hỏi “toàn bộ” trong bài là gì. Với hình quạt tròn, cả hình biểu diễn một tổng thể xác định, chẳng hạn 80 chiếc hộp được phân loại theo màu. Nếu đổi sang một nhóm khác có 120 chiếc hộp, cùng tỉ lệ \(25\%\) sẽ cho số lượng khác. Phải ghi tổng của từng nhóm cạnh phép tính.

Tiếp theo, hỏi các số trên biểu đồ là số lượng, tỉ lệ hay giá trị đo. Số 30 có thể là 30 hộp, \(30\%\) hoặc 30 phút. Đơn vị quyết định phép tính và cách diễn đạt. Không lấy \(30\%\) trừ 12 hộp để tạo một chênh lệch vì hai đại lượng không cùng loại.

Cuối cùng, hỏi đâu là dữ liệu đã cho và đâu là dự đoán. Một đường kéo dài bằng nét đứt có thể biểu diễn giả định cho thời gian tới; nó không có cùng ý nghĩa với những điểm đã ghi nhận. Trong bài có dự đoán, cần nêu rõ giả định thay vì biến kết quả tính thành sự việc chắc chắn sẽ xảy ra.

Chọn biểu đồ theo điều cần thể hiện

Biểu đồ hình quạt tròn phù hợp khi muốn nhìn cơ cấu các phần trong một toàn bộ. Các phần cần không chồng lặp và cùng nhau bao quát toàn bộ đang xét. Nếu một người được chọn nhiều phương án, tổng lượt chọn có thể vượt số người; không thể tự coi mỗi phương án là một phần riêng của cùng toàn bộ người rồi buộc tổng bằng \(100\%\).

Biểu đồ đoạn thẳng thường giúp theo dõi thay đổi theo thời gian. Trục ngang cần giữ đúng thứ tự thời điểm, trục đứng phải có đơn vị và khoảng chia rõ ràng. Nếu có nhiều đường, đọc chú giải trước khi so sánh. Hai đường chỉ so sánh trực tiếp theo độ cao khi đại lượng, đơn vị và thang đo phù hợp.

Có những dữ liệu biểu diễn được bằng nhiều loại biểu đồ. Việc chọn ở đây là chọn cách làm nổi bật câu hỏi, không phải khẳng định chỉ có một loại duy nhất đúng trong mọi tình huống. Khi đề yêu cầu cơ cấu, ưu tiên nhìn phần trong toàn bộ; khi hỏi biến động, ưu tiên nhìn các mốc theo thời gian.

Ví dụ nền: chuyển tỉ lệ thành số lượng

Một lô giả định có 80 hộp, trong đó màu xanh chiếm \(35\%\), đỏ chiếm \(25\%\), trắng chiếm \(40\%\). Tổng các tỉ lệ là \(100\%\). Số hộp xanh là 80 × 35 : 100 = 28; số hộp đỏ là 20; số hộp trắng là 32. Ba số cộng lại bằng 80, khớp tổng.

Trong ví dụ này, các tỉ lệ được cho là chính xác và mỗi hộp thuộc đúng một nhóm màu. Nếu tỉ lệ ở bài khác là số đã làm tròn, phép nhân có thể không cho số nguyên hoặc các phần có thể không cộng đúng tổng. Khi đó cần ghi đây là ước lượng và xem quy ước làm tròn, không tự sửa số để làm đẹp bảng.

Phần hình quạt tương ứng tỉ lệ p% có góc ở tâm bằng \(360^{\circ}\) × p : 100. Với ba tỉ lệ trên, góc lần lượt là \(126^{\circ}\), \(90^{\circ}\) và \(144^{\circ}\), cộng lại thành \(360^{\circ}\). Góc ở tâm và số hộp là hai đại lượng khác nhau, dù cùng được tính từ một tỉ lệ.

Bài 1. Hai nhóm có quy mô khác nhau

Nhóm hộp A có 80 chiếc: xanh \(35\%\), đỏ \(25\%\), trắng \(40\%\). Nhóm hộp B có 120 chiếc: xanh \(25\%\), đỏ \(30\%\), trắng \(45\%\). Các tỉ lệ là chính xác và ba màu phân chia trọn vẹn từng nhóm trong tình huống giả định.

a) Tính số hộp từng màu trong mỗi nhóm.

b) Nhóm nào có tỉ lệ hộp xanh cao hơn? Nhóm nào có số hộp xanh nhiều hơn?

c) Gộp hai nhóm, tính tỉ lệ hộp xanh trong tổng số hộp.

Lời giải và kiểm tra

a) Nhóm A có xanh 28, đỏ 20, trắng 32 chiếc. Nhóm B có xanh 120 × 25 : 100 = 30, đỏ 36, trắng 54 chiếc. Kiểm tra 28 + 20 + 32 = 80 và 30 + 36 + 54 = 120.

b) A có tỉ lệ xanh cao hơn vì \(35\%\) lớn hơn \(25\%\). Tuy nhiên B có số hộp xanh nhiều hơn vì 30 lớn hơn 28. Hai kết luận không mâu thuẫn: mỗi tỉ lệ đang tính trên một tổng khác nhau.

c) Tổng hai nhóm là 200 chiếc, có 28 + 30 = 58 chiếc xanh. Tỉ lệ xanh là 58 : 200 × \(100\%\) = \(29\%\). Không lấy trung bình đơn giản (\(35\%\) + \(25\%\)) : 2 = \(30\%\) vì hai nhóm không có số hộp bằng nhau.

Hai cơ cấu màu hộp giả định: A gồm 80 hộp với 35%,25%,40%; B gồm 120 hộp với 25%,30%,45%
Hai hình tròn có cùng kích thước để so sánh tỉ lệ. Tổng số hộp ghi riêng: A là 80, B là 120; diện tích hình không biểu diễn quy mô hai nhóm.

Bài 2. Kết hợp biến động theo tuần với cơ cấu tuần cuối

Một bài tập giả định ghi số hộp hoàn thành riêng trong bốn tuần là 50, 60, 55, 80. Ở tuần 4, hộp nhỏ chiếm \(40\%\), hộp vừa chiếm \(35\%\) và hộp lớn chiếm \(25\%\) của 80 hộp. Mỗi hộp chỉ thuộc một nhóm kích thước.

a) Nêu khoảng tăng, giảm giữa các tuần liền nhau và tính tổng bốn tuần.

b) Tính số hộp mỗi kích thước trong tuần 4.

c) Có đủ thông tin để tính tổng hộp nhỏ của cả bốn tuần không?

Lời giải và kiểm tra

a) Tuần 1 sang tuần 2 tăng 10 hộp; tuần 2 sang tuần 3 giảm 5 hộp; tuần 3 sang tuần 4 tăng 25 hộp. Tổng cả bốn tuần là 50 + 60 + 55 + 80 = 245 hộp. Đây là tổng các số riêng từng tuần, không phải cộng số tích lũy.

b) Tuần 4 có hộp nhỏ 80 × 40 : 100 = 32, hộp vừa 28 và hộp lớn 20. Tổng 32 + 28 + 20 = 80. Cơ cấu này chỉ được cho cho tuần 4.

c) Chưa đủ. Ba tuần đầu không có cơ cấu kích thước. Lấy \(40\%\) của 245 sẽ ngầm giả sử cả giai đoạn có cùng tỉ lệ hộp nhỏ như tuần 4, điều mà đề chưa cung cấp.

Khi đọc hai biểu đồ cạnh nhau, hãy giữ đúng thời gian áp dụng của từng biểu đồ. Một hình quạt cho một tuần không tự mô tả mọi tuần trên đường biểu diễn. Muốn ghép thông tin, phải tìm mốc chung thật sự giữa hai nguồn.

Bài 3. So sánh hai đường mà không suy nguyên nhân

Trong bốn lần ghi liên tiếp, cùng cách nhau một tuần, mẫu A có số lượng 20, 24, 22, 30; mẫu B có 28, 26, 25, 27. Mỗi số là số hộp của mẫu tương ứng trong tuần đó; đây là dữ liệu giả định.

a) So sánh A và B ở tuần đầu, tuần cuối.

b) Tính chênh lệch giữa giá trị cuối và đầu của từng mẫu. Mẫu nào tăng liên tục?

c) Có được khẳng định A sẽ tiếp tục vượt B ở tuần 5 hoặc một loại máy mới đã gây ra mức tăng không?

Lời giải và kiểm tra

a) Tuần đầu B hơn A là 28 − 20 = 8 hộp. Tuần cuối A hơn B là 30 − 27 = 3 hộp. Cần đọc hai giá trị cùng tuần khi so sánh.

b) A tăng ròng 30 − 20 = 10 hộp; B giảm ròng 27 − 28 = −1 hộp, nghĩa là giá trị cuối ít hơn đầu 1 hộp. Không mẫu nào tăng liên tục: A giảm ở bước 24 xuống 22, còn B giảm trong hai bước đầu.

c) Không. Dữ liệu chỉ đến tuần 4 và không cung cấp thông tin về máy móc hay những yếu tố khác. Có thể mô tả kết quả đã cho, nhưng chưa có cơ sở cho khẳng định chắc chắn về tương lai hoặc nguyên nhân.

Bài 4. Một phép ước lượng có điều kiện

Một đề bài giả định yêu cầu ước lượng cơ cấu của lô mới 150 hộp bằng cách tạm giả sử tỉ lệ xanh, đỏ, trắng giống nhóm B ở Bài 1: \(25\%\), \(30\%\), \(45\%\).

a) Tính các giá trị ước lượng trước khi làm tròn.

b) Vì sao không thể gọi 37,5 chiếc hộp là số hộp đếm được chính xác?

c) Nêu cách viết kết luận để không biến giả định thành dữ kiện thật.

Lời giải và kiểm tra

a) Các giá trị lần lượt là 150 × 25 : 100 = 37,5; 150 × 30 : 100 = 45; 150 × 45 : 100 = 67,5. Tổng các giá trị chưa làm tròn bằng 150.

b) Số hộp nguyên chiếc phải là số nguyên. Kết quả 37,5 xuất hiện do áp dụng một tỉ lệ giả định, không phải do đã đếm được nửa chiếc hộp trong lô. Nếu cần phân bổ số nguyên, phải nêu thêm quy tắc phân bổ; làm tròn độc lập có thể khiến tổng thay đổi.

c) Có thể viết: “Nếu lô mới giữ tỉ lệ như nhóm B thì số ước lượng trước làm tròn là 37,5 hộp xanh, 45 hộp đỏ và 67,5 hộp trắng”. Đây là kết quả theo giả định, chưa phải số lượng thực tế của lô mới.

Những kết luận dễ nhầm cần sửa

“Tỉ lệ tăng từ \(25\%\) lên \(35\%\) là tăng \(10\%\)” thiếu rõ ràng. Chênh lệch trực tiếp là 10 điểm phần trăm. Nếu hỏi mức tăng tương đối so với \(25\%\), ta tính (35 − 25) : 25 × \(100\%\) = \(40\%\). Hai cách nói trả lời hai câu hỏi khác nhau, nên cần ghi rõ đơn vị.

“Hình quạt lớn nhất luôn chứa hơn một nửa tổng thể” cũng sai. Một cơ cấu \(40\%\), \(35\%\), \(25\%\) có phần lớn nhất là \(40\%\), vẫn nhỏ hơn \(50\%\). Từ lớn nhất trong các nhóm không suy ra chiếm đa số theo nghĩa hơn một nửa.

“Hai đường cắt nhau giữa hai mốc nên tại thời điểm giao nhau số lượng thực chắc chắn bằng nhau” vượt quá dữ liệu khi chỉ có giá trị tại các mốc. Đoạn nối thường giúp nhìn xu thế. Muốn đọc giao điểm thành giá trị ở thời gian chưa ghi, cần thêm giả định về diễn biến giữa các mốc.

“Tổng tỉ lệ bằng \(100\%\) nên dữ liệu đại diện cho tất cả người dùng” đánh đồng hai vấn đề. Tổng \(100\%\) chỉ kiểm tra cơ cấu của nhóm đã mô tả. Tính đại diện còn phụ thuộc cách thu thập và nhóm được khảo sát. Một nhóm chọn lệch vẫn có thể được chia thành những phần cộng đủ \(100\%\).

Cách tự kiểm tra một lời giải thống kê

Kiểm tra phép tính bằng tổng: số lượng các phần phải phù hợp với tổng thể khi các phần đầy đủ và không chồng lặp. Nếu số liệu là ước lượng hay tỉ lệ làm tròn, ghi rõ giới hạn thay vì âm thầm điều chỉnh. Đơn vị ở cuối mỗi phép tính cũng phải phù hợp với câu hỏi.

Kiểm tra cách đọc bằng nhãn: đối chiếu thời gian, tên nhóm, chú giải và thang đo. Hai biểu đồ cùng đặt trên một trang chưa chắc nói về cùng tổng thể. Không so độ dốc của các hình khác thang chỉ bằng mắt; không dùng diện tích hai hình tròn bằng nhau để suy hai nhóm có số lượng bằng nhau.

Kiểm tra kết luận bằng phạm vi: em đang nói về dữ liệu đã cho, một nhóm được khảo sát hay toàn bộ đối tượng rộng hơn? Một dự đoán phải giữ chữ “nếu” khi phụ thuộc giả định. Một câu hỏi thiếu dữ liệu có thể được trả lời “chưa đủ thông tin” kèm lí do, không cần tự bịa con số để bài trông hoàn chỉnh.

Chốt chương V và chuyển sang thực hành

Phần ôn tập được đối chiếu với Bài tập cuối chương V trong SGK Toán 7 tập một trên Thư viện số NXBGDVN. Khi làm lại, hãy chọn một bài kết hợp tỉ lệ với tổng và một bài đọc xu thế, giải không nhìn đáp án rồi kiểm tra điều kiện ở từng bước.

Bài trước và bài sau của Toán 7

Bài trước: Toán 7: Luyện tập chung sau Bài 19.

Bài sau: Vẽ hình đơn giản với phần mềm GeoGebra.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗