Vẽ hình bằng phần mềm không chỉ là đặt các điểm cho giống một hình mẫu. Một hình dựng đúng phải thể hiện được quan hệ đã cho: đường thẳng đi qua một điểm và song song với đường khác, tia nằm trong góc và chia góc thành hai phần bằng nhau, hoặc một đỉnh tam giác thuộc đồng thời hai đường tròn. Quan hệ này quan trọng hơn màu sắc và vị trí trên màn hình.
Hoạt động Vẽ hình đơn giản với phần mềm GeoGebra nằm sau Bài tập cuối chương V trong phần thực hành trải nghiệm Toán 7 tập một Kết nối tri thức với cuộc sống. Bài hướng dẫn dưới đây dùng nhiệm vụ và số liệu tự biên soạn. Các sơ đồ là hình minh họa toán học, không phải ảnh chụp GeoGebra và không phải bằng chứng đã kiểm thử trên điện thoại hoặc máy tính của em.
1. Chuẩn bị đúng công cụ và hiểu đầu vào
Hãy dùng một môi trường GeoGebra có các công cụ hình học cần thiết. Tên tiếng Việt và vị trí biểu tượng có thể khác giữa các phiên bản, nên bài ghi tên tiếng Anh để em đối chiếu tài liệu. Không cần ghi nhớ nút nằm thứ mấy từ trái sang. Nếu không thấy công cụ, hãy tìm theo tên hoặc xem hướng dẫn của phiên bản đang dùng, thay vì chọn một biểu tượng gần giống.
Mỗi nhiệm vụ cần có một bản ghi ngắn: đối tượng ban đầu là gì, công cụ tạo quan hệ nào và cần kiểm tra kết quả gì. Khi chọn một điểm đã có, phải chọn đúng điểm ấy; bấm gần có thể tạo thêm điểm mới. Một đoạn thẳng trông như chạm vào đỉnh chưa chắc đã gắn với đỉnh trong mô hình. Hãy đọc nhãn và quan sát đối tượng trước khi chuyển bước.
Một đơn vị trong mô hình không tự là một xentimét đo bằng thước trên màn hình. Phóng to làm hình hiển thị lớn hơn nhưng không tự thay đổi độ dài mô hình. Trong các bài dưới đây, độ dài dùng đơn vị mô hình. Không nhập thông tin cá nhân vào tên điểm, không cần tải ảnh của học sinh để hoàn thành các nhiệm vụ hình học.
2. Dựng đường song song có quan hệ phụ thuộc
Tạo hai điểm A và B phân biệt rồi dựng đường thẳng f qua chúng. Chọn một điểm C nằm ngoài f. Với công cụ Parallel Line, chọn đường thẳng đã có và điểm C để tạo đường thẳng g qua C song song f. Tài liệu chính thức mô tả công cụ theo hai đầu vào là đường thẳng hoặc đoạn thẳng và một điểm; hãy theo hướng dẫn chọn đối tượng của giao diện đang dùng.
Đừng thay bước trên bằng cách đặt thêm hai điểm cho đường thẳng thứ hai trông song song. Hai đường được chỉnh bằng mắt chỉ tạo một hình gần đúng tại thời điểm đó. Khi thay đổi A hoặc B, đường tạo qua công cụ song song phụ thuộc vào f, còn đường nối hai điểm tự do không tự được gắn với yêu cầu ấy.
Nhiệm vụ 1
a) Vì sao phải yêu cầu A khác B và C nằm ngoài đường thẳng f khi muốn dựng hai đường thẳng song song phân biệt?
b) Sau khi dựng g bằng Parallel Line, hãy nêu phép thử bằng cách thay đổi một đầu vào mà em nên thực hiện.
c) Nếu hai đường chỉ trông song song sau một lần kéo, đã đủ thay thế chứng minh toán học chưa?
Gợi ý giải nhiệm vụ 1
a) Hai điểm phân biệt mới xác định một đường thẳng duy nhất. Nếu C thuộc f, đường qua C cùng phương với f sẽ trùng f, không phải đường song song phân biệt cần dựng. Điều kiện vị trí giúp tránh một hình suy biến ngay từ đầu, thay vì chờ đến cuối rồi sửa bằng mắt.
b) Có thể thay đổi A hoặc B nhưng vẫn giữ hai điểm khác nhau và C ngoài f. Quan sát g còn qua C và giữ quan hệ song song với f hay không. Bản ghi nên nêu đúng điểm đã thay đổi và quan hệ đã kiểm tra; câu “hình vẫn đẹp” không mô tả được kết quả hình học.
c) Chưa đủ. Thao tác kéo là cách kiểm tra cách dựng và phát hiện lỗi, không phải một chứng minh cho mọi vị trí. Căn cứ chính nằm ở quan hệ được tạo bằng công cụ và kiến thức đã học. Số lần thử dù nhiều vẫn không biến việc nhìn hình thành một lập luận thay cho định lí.
3. Dựng phân giác và không chọn nhầm đỉnh
Cho hai tia AB và AC tạo thành \(\angle BAC\) nhỏ hơn \(180^{\circ}\), với A khác B, A khác C và hai tia không trùng nhau. Công cụ Angle Bisector dùng ba điểm, trong đó điểm chọn thứ hai là đỉnh. Vì vậy với \(\angle BAC\), thứ tự cần chú ý là B, A, C. Đổi điểm giữa thành B sẽ chuyển sang một góc khác, dù ba chữ cái vẫn là A, B, C.
Công cụ có thể hiển thị đường thẳng phân giác. Đối tượng cần nhận ra trong bài toán là phần tia gốc A nằm bên trong \(\angle BAC\). Không gọi toàn bộ đường thẳng là tia, cũng không chọn nhánh đối diện chỉ vì nó nằm trên cùng đường. Nếu dùng hai đường thẳng làm đầu vào thay cho ba điểm, công cụ có thể cho hai đường phân giác, cần phân biệt với nhiệm vụ đang làm.
Nhiệm vụ 2
a) Một \(\angle BAC\) có số đo \(72^{\circ}\). Tia AD nằm trong góc và là tia phân giác. Tính \(\angle BAD\) và \(\angle DAC\).
b) Khi dùng công cụ với ba điểm để dựng phân giác \(\angle BAC\), điểm nào phải được chọn thứ hai?
c) Một bạn chọn tia đối của AD rồi vẫn gọi đó là tia phân giác \(\angle BAC\). Hãy chỉ rõ điều kiện bị sai.
Gợi ý giải nhiệm vụ 2
a) Hai góc bằng nhau và có tổng bằng \(72^{\circ}\), nên mỗi góc bằng \(36^{\circ}\). Kiểm tra lại \(36^{\circ}\) + \(36^{\circ}\) = \(72^{\circ}\). Con số này là kết quả suy luận từ giả thiết phân giác; một số đo gần \(36^{\circ}\) trên màn hình chỉ hỗ trợ kiểm tra thao tác dựng, không thay cho điều kiện đã nêu.
b) Điểm A phải được chọn thứ hai vì A là đỉnh. Chẳng hạn chọn B, A, C. Tên góc và thứ tự chọn đều đặt đỉnh ở giữa; đây là cách nhớ ngắn gọn giúp tránh dựng nhầm phân giác của \(\angle ABC\).
c) Tia đối không nằm bên trong \(\angle BAC\) đang xét. Định nghĩa tia phân giác cần cả vị trí nằm trong góc và việc chia góc thành hai góc bằng nhau. Chỉ thấy hai tia cùng thuộc một đường thẳng không đủ để coi chúng là cùng một tia.
4. Đường trung trực cần đủ hai điều kiện
Tạo đoạn AB với A khác B. Công cụ Perpendicular Bisector nhận đoạn thẳng hoặc hai đầu mút để dựng đường trung trực. Em cũng có thể suy nghĩ theo định nghĩa: lấy trung điểm M của AB, rồi dựng đường qua M vuông góc AB. Hai cách cùng hướng tới một đối tượng có đủ tính vuông góc và đi qua trung điểm.
Nhiệm vụ 3
a) Nếu AB dài 8 đơn vị và M là trung điểm, AM và MB dài bao nhiêu?
b) Một đường thẳng vuông góc AB tại A có phải đường trung trực của AB không?
c) Giải thích vì sao dựng trung điểm rồi dựng đường vuông góc qua trung điểm là một cách đúng.
Gợi ý giải nhiệm vụ 3
a) \(AM=MB\) = 8 : 2 = 4 đơn vị. M còn phải thuộc đoạn AB. Khi kiểm tra trên hình, đừng chỉ tìm một điểm cách A và B bằng nhau ở phía ngoài đoạn rồi gọi đó là trung điểm.
b) Không, vì A không phải trung điểm của đoạn AB khi A và B phân biệt. Đường ấy có tính vuông góc nhưng thiếu điều kiện đi qua trung điểm. Đây là ví dụ cho thấy một dấu góc vuông chưa đủ xác nhận đường trung trực.
c) Trung điểm bảo đảm M thuộc AB và \(AM=MB\). Công cụ vuông góc qua M bảo đảm góc giữa đường vừa dựng và AB bằng \(90^{\circ}\). Hai điều kiện đúng với định nghĩa đường trung trực, nên cách dựng có căn cứ mà không cần dựa vào cảm giác đối xứng của hình vẽ.
5. Dựng tam giác từ các quan hệ đã biết
Với nhiệm vụ ba cạnh, ta chọn bộ độ dài mới: AB = 6, AC = 5, BC = 5 đơn vị. Sau khi tạo AB đúng độ dài, dựng đường tròn tâm A bán kính 5 và đường tròn tâm B bán kính 5 bằng Circle with Center and Radius. Chọn giao điểm C của chúng bằng Intersect, rồi nối ba cạnh. C thuộc cả hai đường tròn nên đồng thời thỏa mãn hai độ dài cần có.
Đối với hai cạnh và góc xen giữa, có thể thử bộ AB = 7, AC = 4, \(\angle BAC\) = \(50^{\circ}\). Tạo AB, dùng Angle with Given Size với điểm trên cạnh đầu là B rồi đỉnh A để tạo hướng góc \(50^{\circ}\). Trên tia mới gốc A, chọn giao điểm với đường tròn tâm A bán kính 4 làm C. Nếu dùng cả đường thẳng chứa tia để tìm giao, phải chọn đúng giao điểm nằm trên tia, không chọn phía đối diện làm đổi góc.
Các thao tác này cần được kiểm tra bằng quan hệ hình học: điểm ở trên đường tròn có khoảng cách tới tâm bằng bán kính; điểm trên tia xác định đúng phía của góc. Đừng sửa một đỉnh bằng cách kéo tự do đến khi số đo gần đúng rồi bỏ quan hệ giao điểm. Cách làm đó có thể khiến hình không còn giữ những điều kiện đã đặt ra.
Nhiệm vụ 4
a) Trong bài dựng ba cạnh 6, 5, 5, vì sao C phải là giao điểm của hai đường tròn, không chỉ một điểm bất kì trên đường tròn tâm A?
b) Với AB cố định như trên, có hai giao điểm C và C′ ở hai phía AB. Hai tam giác ABC và ABC′ có bằng nhau không?
c) Trong bài dựng hai cạnh 7 và 4 với góc xen giữa \(50^{\circ}\), vì sao chọn giao điểm phía đối diện tia mới không còn đúng yêu cầu?
Gợi ý giải nhiệm vụ 4
a) Thuộc đường tròn tâm A chỉ bảo đảm AC = 5. Thuộc thêm đường tròn tâm B mới bảo đảm BC = 5. Giao điểm đáp ứng đồng thời hai điều kiện; AB = 6 đã được cố định trước. Một điểm bất kì trên một đường tròn thường không giữ được khoảng cách còn lại.
b) Có. Hai tam giác có AB chung, \(AC=AC\)′ = 5 và \(BC=BC\)′ = 5, nên bằng nhau theo c.c.c. Chúng là hai vị trí của đỉnh đối với cùng đáy, không phải hai bộ độ dài khác nhau. Bài không yêu cầu chọn cả hai làm cùng một đỉnh; có thể chọn một và ghi rõ phía đã chọn.
c) Giao điểm phía đối diện nằm trên tia đối, nên góc tạo với AB không còn là góc \(50^{\circ}\) đã dựng mà là góc bù \(130^{\circ}\). Điều kiện góc xen giữa bị thay đổi dù AC vẫn bằng 4. Bởi vậy cần kiểm cả độ dài và hướng tia trước khi kết luận hoàn thành tam giác.
6. Hoàn thiện sản phẩm và ghi kết quả trung thực
Trước khi kết thúc, đọc lại tên điểm, các giả thiết và câu giải thích cho từng hình. Có thể ẩn đường tròn phụ sau khi đã kiểm tra, nhưng phải giữ cách dựng và biết khôi phục đối tượng khi cần xem lại. Đừng xóa một đối tượng nền mà chưa biết các đối tượng phụ thuộc sẽ bị ảnh hưởng ra sao.
Sản phẩm tốt gồm hình rõ nhãn và một đoạn giải thích ngắn tại sao quan hệ được bảo đảm. Nếu chưa thao tác trên ứng dụng, hãy gọi sản phẩm là bản mô tả cách dựng hoặc sơ đồ, không viết rằng đã thử kéo thành công. Ghi đúng điều đã làm giúp giáo viên phân biệt hiểu biết toán học, kế hoạch thao tác và kết quả thực hành thật.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Bài tập cuối chương V.
Bài sau: Dân số và cơ cấu dân số Việt Nam.