Hoạt động Dân số và cơ cấu dân số Việt Nam của Toán 7 Kết nối tri thức giúp em đi từ bảng số liệu đến biểu đồ và nhận xét có căn cứ. Cách làm là xác định đúng chỉ tiêu, thời gian và đơn vị; lập bảng; chọn biểu đồ phù hợp; rồi tính toán trên cùng một tổng thể. Không lấy một tỉ lệ của năm này nhân với số dân của năm khác.
Bài hướng dẫn dưới đây tập trung vào phương pháp thực hiện báo cáo. Các số dùng để luyện tính đều là dữ liệu giả định của vùng X, không phải số dân Việt Nam và không được dùng thay dữ liệu chính thức trong bài nộp. Với nhiệm vụ về Việt Nam, em cần lấy số liệu từ nguồn thống kê công khai và ghi đủ tên bảng, năm, đơn vị cùng đường dẫn.
Cần chuẩn bị gì trước khi thực hiện?
Em cần biết tính phần trăm của một số, đọc biểu đồ đoạn thẳng và biểu đồ hình quạt tròn. Sau hoạt động, em có thể giải thích vì sao một biểu đồ dùng để theo dõi thay đổi qua các năm, còn một biểu đồ khác dùng để biểu diễn các phần của cùng một tổng thể. Em cũng cần nhận ra giới hạn của kết luận khi dữ liệu thiếu hoặc đã làm tròn.
Trong nội dung người đọc sách điện tử của nhà xuất bản, hoạt động yêu cầu tìm chuỗi dân số Việt Nam giai đoạn 2011–2020 và nghiên cứu cơ cấu năm 2020 theo giới tính, nơi sinh sống. Đây là phạm vi của nhiệm vụ học tập, không phải yêu cầu tìm dân số ở thời điểm hiện tại. Nếu giáo viên giao một giai đoạn khác, hãy ghi rõ giai đoạn mới trên tất cả bảng và hình.
Bước 1: thu thập số liệu có thể đối chiếu
Bắt đầu bằng một câu hỏi cụ thể: “Dân số thay đổi thế nào trong giai đoạn được giao?” Sau đó xác định chỉ tiêu mà bảng nguồn sử dụng. Dân số trung bình năm và dân số tại một thời điểm điều tra không tự động là cùng một đại lượng. Khi lập chuỗi qua các năm, ưu tiên một bảng thống nhất thay vì ghép nhiều con số nhìn có vẻ hợp lí từ các bài viết khác nhau.
Với mỗi bảng, ghi tên cơ quan công bố, tên chỉ tiêu, khoảng thời gian, đơn vị và ngày em truy cập. Đọc cả chú thích vì dữ liệu có thể là sơ bộ, được điều chỉnh hoặc làm tròn. Khi hai nguồn khác nhau, chưa vội chọn số lớn hơn hay số mới đăng hơn; hãy so sánh định nghĩa và thời điểm tham chiếu trước. Nếu vẫn chưa xác định được, ghi vấn đề cần hỏi giáo viên.
Chỉ dùng số liệu tổng hợp công khai. Hoạt động này không cần thu thập tên, địa chỉ, tuổi hay thông tin gia đình của từng bạn trong lớp. Một khảo sát nhỏ của lớp cũng không thể thay thế dữ liệu dân số quốc gia. Giữ nguyên đường dẫn nguồn để người đọc kiểm tra được bảng gốc, thay vì ghi chung chung “theo Internet”.
Bước 2: lập bảng và kiểm tra đơn vị
Mỗi dòng của bảng theo thời gian nên chứa năm và giá trị tương ứng. Không bỏ một năm rồi vẫn vẽ các điểm cách đều như thể chuỗi liên tục đầy đủ. Nếu một năm không có số liệu, giữ ô trống hoặc ghi “chưa có dữ liệu”, không thay bằng số 0. Số 0 có nghĩa là giá trị đã biết bằng không, khác hoàn toàn với thông tin chưa tìm được.
Đơn vị phải thống nhất trước khi so sánh. Một triệu người bằng một nghìn nghìn người. Nếu bảng ghi 1,2 triệu người thì tương ứng 1 200 nghìn người, không phải 1,2 nghìn người. Em nên giữ một đơn vị cho toàn bộ bảng và ghi đơn vị ở tiêu đề cột, tránh lặp lại nhiều lần mà vẫn dễ bỏ sót ở một dòng.
Ví dụ tự luyện: vùng X giả định có dân số tại năm mốc thứ nhất, thứ hai, thứ ba và thứ tư lần lượt là 100, 104, 107 và 110 nghìn người; các mốc cách nhau một năm. Đây chỉ là bộ số để kiểm tra thao tác. Khi lập bảng chính thức về Việt Nam, em phải thay cả nhãn thời gian, số liệu và tên nguồn, không chỉ đổi tên vùng X thành Việt Nam.
Bước 3: chọn biểu đồ theo câu hỏi
Biểu đồ đoạn thẳng phù hợp để quan sát chuỗi dân số theo thời gian. Trục ngang thể hiện thời gian; trục đứng thể hiện số dân với đơn vị cụ thể. Chọn thang chia đều, đặt từng điểm theo cặp thời gian và giá trị rồi nối các điểm kế tiếp. Nhãn giá trị giúp người xem kiểm tra nhanh, nhưng không thay thế việc đặt điểm đúng độ cao.
Với chuỗi giả định trên, số dân tăng qua cả ba khoảng. Các mức tăng lần lượt là 4, 3 và 3 nghìn người; cả giai đoạn tăng 10 nghìn người. Vì các khoảng đều dài một năm, có thể so sánh trực tiếp mức tăng giữa chúng. Tuy nhiên, không được kết luận năm tiếp theo chắc chắn tăng 3 nghìn người chỉ vì hai khoảng cuối cùng cùng tăng như vậy.
Biểu đồ hình quạt tròn phù hợp để thể hiện các bộ phận của một tổng thể ở cùng một mốc thời gian. Mỗi người trong bảng phải được tính vào đúng một nhóm của tiêu chí đang xét, và các nhóm phải bao quát tổng thể. Góc ở tâm của phần chiếm p% là p × \(360^{\circ}\) / 100. Tổng tỉ lệ bằng \(100\%\) tương ứng toàn bộ hình tròn.
Phân loại theo giới tính và phân loại theo nơi sinh sống là hai tiêu chí khác nhau. Cần lập hai biểu đồ riêng, không gộp “nam, nữ, thành thị, nông thôn” vào một hình tròn: một người vừa thuộc nhóm theo giới tính, vừa thuộc nhóm theo nơi sinh sống nên cách gộp đó đếm chồng. Cũng không suy ra số nam sống ở thành thị từ hai bảng cơ cấu riêng nếu chưa có bảng kết hợp hai tiêu chí.
Bước 4: tính số lượng từ tỉ lệ và viết nhận xét
Giả sử ở một năm mốc của vùng X, tổng số dân là 120 nghìn người; tỉ lệ thành thị là \(40\%\), nông thôn là \(60\%\). Số dân thành thị được tính bằng 120 × 40 / 100 = 48 nghìn người, còn nông thôn là 120 × 60 / 100 = 72 nghìn người. Kiểm tra 48 + 72 = 120 giúp phát hiện việc nhầm phần trăm hoặc đơn vị.
Nếu số dân và tỉ lệ ban đầu đã làm tròn, kết quả nhân chỉ là giá trị xấp xỉ theo dữ liệu ấy. Không thêm nhiều chữ số thập phân để tạo cảm giác chính xác hơn nguồn. Khi tổng 120 nghìn và tỉ lệ \(40\%\) được cho chính xác trong bài toán giả định, phép tính có kết quả chính xác trong mô hình; cách diễn đạt khác với báo cáo dựa trên số liệu làm tròn.
Một nhận xét tốt có số liệu đi kèm và giới hạn rõ ràng. Chẳng hạn, “Ở năm mốc đang xét, nhóm nông thôn chiếm \(60\%\), nhiều hơn nhóm thành thị 20 điểm phần trăm.” Chênh lệch này không phải là “nhiều hơn \(20\%\) số dân thành thị”: nếu so tương đối với thành thị, phần chênh 24 nghìn chia cho 48 nghìn bằng \(50\%\).
Đừng viết nguyên nhân chỉ vì đường biểu diễn đi lên. Biểu đồ dân số tự nó không cho biết phần tăng do sinh, tử, di cư hay thay đổi phạm vi thống kê. Muốn giải thích cần nguồn dữ liệu bổ sung đúng câu hỏi. Trong báo cáo Toán 7, nhận xét đúng những gì bảng cho thấy đã có giá trị hơn một câu giải thích hấp dẫn nhưng chưa được chứng minh.
Bốn bài tự luyện có lời giải
Bài 1: đọc chuỗi theo thời gian
Dùng chuỗi giả định vùng X: bốn mốc liên tiếp có 100, 104, 107, 110 nghìn người.
a) Tính mức tăng từ mốc đầu đến mốc cuối.
b) Tính tỉ lệ tăng của cả giai đoạn so với mốc đầu.
c) Có đủ căn cứ khẳng định mốc thứ năm sẽ đạt 113 nghìn người không?
a) Mức tăng là 110 − 100 = 10 nghìn người. Đây là chênh lệch giữa hai mốc, không phải tổng dân số của bốn mốc.
b) Tỉ lệ tăng là 10 / 100 × \(100\%\) = \(10\%\). Mẫu số phải là giá trị ban đầu vì đề yêu cầu so với mốc đầu.
c) Chưa đủ căn cứ. Con số 113 nghìn chỉ xuất hiện nếu đặt thêm giả thiết tăng tiếp 3 nghìn; dữ liệu đã quan sát không bảo đảm giả thiết đó đúng.
Bài 2: cơ cấu và góc ở tâm
Một bảng giả định khác của vùng X ghi tổng 120 nghìn người, chia theo giới tính thành hai nhóm: nam \(49\%\), nữ \(51\%\).
a) Tính số dân mỗi nhóm theo bảng giả định.
b) Tính góc ở tâm của hai phần quạt.
c) Có thể kết luận nhóm nữ chiếm đúng \(51\%\) tại mọi khu vực nhỏ của X không?
a) Nhóm nam có 120 × 49 / 100 = 58,8 nghìn người; nhóm nữ có 120 × 51 / 100 = 61,2 nghìn người. Tổng hai nhóm bằng 120 nghìn.
b) Góc phần nam là 49 × \(3{,}6^{\circ}\) = \(176{,}4^{\circ}\); góc phần nữ là 51 × \(3{,}6^{\circ}\) = \(183{,}6^{\circ}\). Hai góc cộng lại bằng \(360^{\circ}\).
c) Không. Tỉ lệ chung của cả vùng không buộc mọi khu vực nhỏ có cùng cơ cấu. Muốn kết luận cho một khu vực cụ thể, cần dữ liệu riêng của khu vực đó.
Bài 3: hai tiêu chí không được trộn
Cùng năm mốc của vùng X có nam \(49\%\), nữ \(51\%\), thành thị \(40\%\), nông thôn \(60\%\).
a) Vì sao không vẽ bốn nhóm trong cùng một hình quạt tròn?
b) Tính góc phần thành thị và nông thôn trong hình tròn riêng.
c) Có được tính tỉ lệ nữ sống ở thành thị bằng \(51\%\) × \(40\%\) không?
a) Bốn nhóm thuộc hai cách phân loại, tổng các tỉ lệ là \(200\%\) và một người được tính ở cả hai tiêu chí. Mỗi hình phải biểu diễn một cách chia tổng thể.
b) Thành thị ứng với 40 × \(3{,}6^{\circ}\) = \(144^{\circ}\); nông thôn ứng với 60 × \(3{,}6^{\circ}\) = \(216^{\circ}\). Hai góc đủ một vòng tròn.
c) Không thể khẳng định từ dữ liệu này. Hai tỉ lệ riêng không xác định tỉ lệ kết hợp; phép nhân sẽ thêm một giả thiết mà đề chưa cho.
Bài 4: kiểm tra một nhận xét
Hai vùng giả định A và B có tổng dân số tương ứng 80 nghìn và 150 nghìn; tỉ lệ thành thị tương ứng \(50\%\) và \(40\%\).
a) Tính số dân thành thị của từng vùng.
b) Nhận xét “A có tỉ lệ thành thị cao hơn nên số dân thành thị nhiều hơn B” đúng không?
c) Tính tỉ lệ thành thị khi gộp hai vùng không chồng lấn này.
a) A có 80 × 50 / 100 = 40 nghìn người thành thị; B có 150 × 40 / 100 = 60 nghìn người thành thị.
b) Nhận xét sai vì 40 nghìn nhỏ hơn 60 nghìn. Tỉ lệ phải đi cùng tổng thể; một phần lớn hơn của tổng nhỏ hơn vẫn có thể có số lượng nhỏ hơn.
c) Tổng số dân là 230 nghìn, tổng số dân thành thị là 100 nghìn. Tỉ lệ cần tìm là 100 / 230 × \(100\%\), xấp xỉ \(43{,}48\%\), không phải trung bình cộng \(45\%\) của hai tỉ lệ.
Hoàn thiện sản phẩm và tự kiểm tra
Báo cáo có thể gồm câu hỏi nghiên cứu, bảng dữ liệu kèm nguồn, các biểu đồ và phần nhận xét. Trước khi nộp, đọc lại tiêu đề của mỗi hình để kiểm tra năm, phạm vi và đơn vị. Sau đó so từng điểm hoặc phần quạt với bảng gốc. Nếu dùng phần mềm bảng tính, vẫn phải kiểm tra vùng dữ liệu đã chọn; phần mềm không tự hiểu em muốn so sánh những nhóm nào.
Cuối cùng, phân biệt ba loại câu: câu đọc trực tiếp từ bảng, câu tính toán từ dữ liệu và câu chưa đủ thông tin để kết luận. Em có thể đánh dấu nháp ba loại này khi soát bài. Không cần viết một dự báo dân số để báo cáo trông hoàn chỉnh; nêu rõ điều chưa xác định được cũng là một cách sử dụng dữ liệu có trách nhiệm.
Nguồn và phạm vi
Đối chiếu tên và nhiệm vụ hoạt động tại sách điện tử Toán 7 tập một của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Các bài tự luyện, số liệu vùng X, A, B và hình minh họa trên trang này được xây dựng riêng, không chép bài tập của sách và không trình bày như dữ liệu dân số thực tế.
Phần tiếp theo trong sách: Hướng dẫn thực hành với máy tính, vẽ biểu đồ bằng Excel. Đây là phần hướng dẫn tiếp nối hoạt động, không tự đánh số thành một bài học mới.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Vẽ hình đơn giản với phần mềm GeoGebra.
Bài sau: Bài 20. Tỉ lệ thức.