Tỉ lệ thức là đẳng thức của hai tỉ số, chẳng hạn \(\frac{3}{5}\) = 9/15. Trong dạng \(\frac{a}{b}\) = c/d, hai mẫu b và d phải khác 0. Khi các tỉ số có nghĩa, ta kiểm tra đẳng thức bằng cách so sánh hai tích chéo ad và bc. Bài 20 Toán 7 Kết nối tri thức giúp em nhận biết tỉ lệ thức, lập tỉ lệ thức từ một đẳng thức tích và tìm số hạng chưa biết.
Điểm cần giữ xuyên suốt bài học là điều kiện của phép chia. Một phép nhân chéo đúng về số học chưa đủ nếu biểu thức ban đầu có mẫu bằng 0. Các ví dụ và bài tự luyện dưới đây được xây dựng riêng để em luyện cả thao tác tính và cách kiểm tra điều kiện, không chỉ nhớ một công thức rồi thay số.
Kiến thức cần có và mục tiêu bài học
Trước khi học, em nên ôn phép chia số hữu tỉ, rút gọn phân số, quy tắc dấu và đổi đơn vị độ dài. Sau bài này, em cần làm được ba việc: xác định hai tỉ số có bằng nhau không; suy ra một tỉ lệ thức hợp lệ từ tích bằng nhau; giải bài tìm số hạng rồi thử lại. Tính chất cộng các tử và cộng các mẫu thuộc bài tiếp theo, chưa cần dùng ở đây.
Tỉ số a : b cũng được viết là a/b, với b khác 0. Trong tỉ số, a và b có thể là số thập phân hoặc phân số, không chỉ là số nguyên. Chẳng hạn (\(\frac{3}{4}\)) : (\(\frac{5}{8}\)) là một tỉ số có giá trị bằng (\(\frac{3}{4}\)) × (\(\frac{8}{5}\)) = 6/5. Dấu hai chấm biểu thị phép chia, không phải một dấu trang trí giữa hai số.
Nhận biết tỉ lệ thức từ hai tỉ số
Muốn biết hai tỉ số có lập thành một tỉ lệ thức hay không, em có thể tính giá trị của từng tỉ số rồi so sánh. Ví dụ 0,6 : 1,5 = 6 : 15 = 2/5. Tỉ số (\(\frac{4}{7}\)) : (\(\frac{10}{7}\)) bằng (\(\frac{4}{7}\)) × (\(\frac{7}{10}\)) = 2/5. Hai kết quả bằng nhau nên 0,6 : 1,5 = (\(\frac{4}{7}\)) : (\(\frac{10}{7}\)) là một tỉ lệ thức.
Nhân cả hai số trong cùng một tỉ số với một số khác 0 không làm thay đổi giá trị tỉ số. Đây là lý do có thể chuyển 0,6 : 1,5 thành 6 : 15: cả hai cùng được nhân với 10. Nếu chỉ nhân một bên của dấu chia, giá trị sẽ thay đổi. Viết rõ bước chuyển giúp em tránh nhầm khi đề có nhiều chữ số sau dấu phẩy.
Với tỉ số âm, trước hết xác định dấu của thương. Tỉ số −8 : 12 bằng −2/3, còn 10 : (−15) cũng bằng \(\frac{-2}{3}\); hai tỉ số này lập thành một tỉ lệ thức. Nhưng −8 : 12 không bằng 10 : 15 vì một bên âm, một bên dương. Đọc dấu trước khi tính thường phát hiện ngay một cặp không thể bằng nhau.
Nhân chéo có nghĩa gì?
Giả sử \(\frac{a}{b}\) = \(\frac{c}{d}\) và b, d khác 0. Nhân hai vế với tích bd, ta được ad = bc. Đây là tính chất tích chéo của tỉ lệ thức. Ngược lại, nếu ad = bc và b, d khác 0, chia hai vế cho bd sẽ thu được \(\frac{a}{b}\) = c/d. Điều kiện mẫu khác 0 là phần của lập luận, không phải một ghi chú có thể bỏ qua.
Ví dụ để kiểm tra \(\frac{7}{12}\) = 14/24, tính 7 × 24 = 168 và 12 × 14 = 168. Hai mẫu 12, 24 đều khác 0, hai tích chéo bằng nhau nên đẳng thức đúng. Với \(\frac{7}{12}\) và 15/24, hai tích là 168 và 180; vì khác nhau nên không lập thành tỉ lệ thức, dù hai phân số có vẻ gần nhau về giá trị.
Không nhất thiết mọi số hạng đều khác 0 để một tỉ lệ thức ban đầu có nghĩa. Chẳng hạn \(\frac{0}{5}\) = \(\frac{0}{9}\) là đẳng thức đúng. Tuy nhiên, không thể đảo hai tỉ số đó thành \(\frac{5}{0}\) = 9/0. Khi một phép biến đổi đưa tử cũ xuống mẫu mới, em phải kiểm tra thêm tử cũ có khác 0 không. Đây là điểm phân biệt điều kiện cho một đẳng thức với điều kiện cho cả nhóm phép biến đổi.
Lập tỉ lệ thức từ đẳng thức tích
Với ad = bc và cả bốn số a, b, c, d khác 0, có thể viết \(\frac{a}{b}\) = \(\frac{c}{d}\); \(\frac{a}{c}\) = \(\frac{b}{d}\); \(\frac{d}{b}\) = \(\frac{c}{a}\); \(\frac{d}{c}\) = b/a. Mỗi cách viết đều có hai tích chéo bằng nhau và các mẫu khác 0. Em không cần học cách đổi vị trí một cách máy móc: hãy chọn hai tích chéo dự định tạo ra rồi kiểm tra lại bằng phép nhân.
Ví dụ từ 3 × 20 = 5 × 12, bốn tỉ lệ thức theo các dạng trên là \(\frac{3}{5}\) = \(\frac{12}{20}\); \(\frac{3}{12}\) = \(\frac{5}{20}\); \(\frac{20}{5}\) = \(\frac{12}{3}\); \(\frac{20}{12}\) = 5/3. Đổi bên trái và bên phải của từng đẳng thức cũng cho cách viết đúng. Khi đề yêu cầu liệt kê, nên nói rõ có tính cách đổi hai vế là một cách viết riêng hay không, tránh đếm cùng một quan hệ hai lần mà không giải thích.
Đừng suy ra \(\frac{3}{20}\) = \(\frac{5}{12}\) chỉ vì thấy các số xuất hiện trong cùng đẳng thức tích. Kiểm tra sẽ cho 3 × 12 = 36, còn 20 × 5 = 100. Cách xếp này sai vì đã ghép những số không tạo thành hai tích ban đầu. Bước thử lại ngắn hơn nhiều so với sửa cả một lời giải dựa trên tỉ lệ thức sai.
Tìm số hạng chưa biết và thử lại
Xét \(\frac{x}{8}\) = −3/4. Hai mẫu đã khác 0 nên nhân chéo được 4x = −24; chia cho 4, suy ra x = −6. Thử lại: \(\frac{-6}{8}\) rút gọn thành −3/4, đúng bằng vế phải. Giá trị x ở đây nằm trên tử nên không cần đặt điều kiện x khác 0; việc đặt điều kiện phải dựa trên vị trí thực tế của ẩn.
Với \(\frac{6}{x}\) = −9/12, điều kiện là x khác 0. Nhân chéo được −9x = 72, vì vậy x = −8. Kết quả khác 0 và \(\frac{6}{-8}\) = \(\frac{-3}{4}\) = −9/12, nên nhận. Nếu một phép biến đổi cho giá trị bị cấm, phải loại giá trị đó chứ không viết vào đáp số chỉ vì nó thỏa phương trình sau biến đổi.
Một trường hợp dễ nhận ra là \(\frac{5}{x}\) = \(\frac{0}{7}\) với x khác 0. Nhân chéo dẫn tới 35 = 0, vô lí, nên không có x thỏa mãn. Ngược lại, \(\frac{0}{x}\) = \(\frac{0}{7}\) đúng với mọi x khác 0. Hai bài trông gần giống nhau nhưng có tập giá trị thỏa mãn khác hẳn; luôn đọc toàn bộ số hạng trước khi áp dụng cách tìm x quen thuộc.
Vận dụng: giữ cùng thứ tự đại lượng
Trong bài toán giả định, một tấm bìa hình chữ nhật rộng 12 cm, dài 20 cm được phóng to sao cho giữ nguyên tỉ số chiều rộng và chiều dài. Bản mới rộng 18 cm, gọi chiều dài là x cm, x dương. Ta có \(\frac{12}{20}\) = 18/x, suy ra 12x = 360 và x = 30. Kiểm tra \(\frac{12}{20}\) = \(\frac{18}{30}\) = 3/5.
Em cũng có thể dùng tỉ số chiều dài với chiều rộng, nhưng phải đảo thứ tự ở cả hai hình. Không viết rộng/dài ở một vế rồi dài/rộng ở vế còn lại. Nếu một kích thước cho bằng mét và kích thước còn lại cho bằng xentimét trong cùng tỉ số độ dài, hãy đổi về cùng đơn vị trước khi so sánh hoặc giải thích tỉ lệ phóng to.
Một mô hình khác: giả sử 4 hộp giống nhau cần tổng cộng 10 m dây buộc và lượng dây cho mỗi hộp không đổi. Gói 14 hộp cần y mét dây, với y dương. Từ \(\frac{10}{4}\) = y/14, suy ra y = 35 m. Giả thiết “lượng dây cho mỗi hộp không đổi” rất quan trọng; nếu kích thước hộp thay đổi, không thể tự áp dụng tỉ lệ thức này.
Bốn bài tự luyện và lời giải
Bài 1: kiểm tra các cặp tỉ số
a) Hai tỉ số 0,8 : 2 và 6 : 15 có bằng nhau không?
b) Hai tỉ số −9 : 15 và 12 : (−20) có bằng nhau không?
c) Hai tỉ số (\(\frac{2}{3}\)) : (\(\frac{5}{6}\)) và 4 : 5 có bằng nhau không?
a) Có. Cả 0,8/2 và \(\frac{6}{15}\) đều bằng 2/5. Các số chia đều khác 0 nên 0,8 : 2 = 6 : 15 là tỉ lệ thức.
b) Có. Cả hai thương đều bằng \(\frac{-3}{5}\); dấu âm của thương bên phải đến từ mẫu âm.
c) Có. (\(\frac{2}{3}\)) : (\(\frac{5}{6}\)) = (\(\frac{2}{3}\)) × (\(\frac{6}{5}\)) = 4/5, bằng tỉ số còn lại. Không được chia bằng cách nhân hai phân số giữ nguyên.
Bài 2: tìm x
a) \(\frac{x}{15}\) = −4/5.
b) \(\frac{8}{x}\) = 12/(−9).
c) (x − 1)/6 = 5/3.
a) Nhân chéo được 5x = −60, suy ra x = −12. Thử \(\frac{-12}{15}\) = −4/5, đúng.
b) Điều kiện x khác 0. Ta có 12x = −72 nên x = −6, thỏa điều kiện. Thử \(\frac{8}{-6}\) = \(\frac{-4}{3}\) = 12/(−9).
c) Ta có 3(x − 1) = 30 nên x − 1 = 10, suy ra x = 11. Thử (11 − 1)/6 = \(\frac{10}{6}\) = 5/3. Dấu ngoặc bảo đảm nhân cả biểu thức x − 1.
Bài 3: đẳng thức tích và điều kiện
a) Từ 4 × 21 = 7 × 12, lập một tỉ lệ thức có tử bên trái là 4 và mẫu bên trái là 7.
b) Đẳng thức \(\frac{4}{21}\) = \(\frac{7}{12}\) có đúng không?
c) Từ 0 × 8 = 0 × 3, có được viết \(\frac{8}{0}\) = \(\frac{3}{0}\) không?
a) Tỉ lệ thức là \(\frac{4}{7}\) = 12/21. Hai tích chéo đều bằng 84, các mẫu khác 0.
b) Không đúng. Hai tích chéo là 48 và 147, không bằng nhau. Việc bốn số có mặt trong một đẳng thức tích không cho phép xếp tùy ý.
c) Không. Hai biểu thức có mẫu 0 đều không xác định. Đẳng thức tích đã cho đúng nhưng phép chia dự định thực hiện không hợp lệ.
Bài 4: mô hình giữ nguyên hình dạng
Một hình chữ nhật giả định rộng 9 cm, dài 15 cm. Bản phóng to giữ nguyên tỉ số hai kích thước và có chiều rộng 24 cm.
a) Lập tỉ lệ thức để tìm chiều dài x của bản phóng to.
b) Tính x và kiểm tra.
c) Nếu chiều rộng bản mới là 0,24 m thay vì ghi 24 cm thì kết quả có đổi không?
a) Với x tính bằng xentimét và x dương, ta có \(\frac{9}{15}\) = 24/x. Hai vế đều là tỉ số chiều rộng với chiều dài.
b) Từ 9x = 360, suy ra x = 40 cm. Kiểm tra \(\frac{9}{15}\) = \(\frac{24}{40}\) = \(\frac{3}{5}\) nên đáp số phù hợp.
c) Không đổi vì 0,24 m = 24 cm. Em có thể đổi toàn bộ kích thước sang mét để nhận chiều dài 0,4 m, bằng 40 cm.
Tự soát lời giải trước khi kết thúc
Với mỗi câu, hãy chỉ ra các mẫu hoặc số chia rồi kiểm tra chúng khác 0. Tiếp theo, đối chiếu thứ tự của bốn số hạng khi nhân chéo. Sau khi tìm x, thay vào tỉ lệ thức gốc, không chỉ thay vào phương trình đã rút gọn. Cách kiểm tra này giúp phát hiện đồng thời lỗi dấu, lỗi vị trí và giá trị bị loại bởi điều kiện.
Ở bài có lời văn, đọc lại giả thiết để chắc chắn quan hệ tỉ lệ được cho hoặc được lập luận hợp lí. Cùng tăng không có nghĩa là giữ nguyên tỉ số. Cuối lời giải cần có tên đại lượng và đơn vị, chẳng hạn “chiều dài là 40 cm”, thay vì chỉ ghi một số. Những bước này làm bài giải rõ ràng mà không cần kéo dài bằng các công thức không sử dụng.
Nguồn và phạm vi bài học
Tên và phạm vi Bài 20 được đối chiếu tại sách điện tử Toán 7 tập hai của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Các ví dụ, bài tự luyện và hình minh họa ở đây được xây dựng riêng. Bài tập tập trung vào tỉ lệ thức, không thay thế nội dung tính chất dãy tỉ số bằng nhau của Bài 21.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Dân số và cơ cấu dân số Việt Nam.