Khi biết hai số có tỉ lệ nhất định và biết tổng hoặc hiệu của chúng, ta có thể tìm từng số bằng tính chất của dãy tỉ số bằng nhau. Ý tưởng quan trọng là các tỉ số cùng có một giá trị chung. Cộng hoặc trừ các tử và các mẫu theo cùng một cách sẽ giúp tìm giá trị ấy, nhưng chỉ khi mẫu mới khác không.
Bài 21 thuộc Toán 7 tập hai Kết nối tri thức với cuộc sống, đứng sau Bài 20 Tỉ lệ thức và trước Luyện tập chung. Các ví dụ trong bài này được biên soạn mới. Nội dung tập trung vào dãy tỉ số, tổng và hiệu tương ứng, cùng bài toán chia một tổng theo tỉ lệ; chưa chuyển sang bài học về đại lượng tỉ lệ thuận hoặc tỉ lệ nghịch.
1. Đọc một dãy tỉ số bằng nhau
Viết \(\frac{a}{b}\) = \(\frac{c}{d}\) nghĩa là hai tỉ số có cùng giá trị. Điều kiện đầu tiên là b và d đều khác 0 để hai phép chia xác định. Có thể gọi giá trị chung là k, khi đó a = bk và c = dk. Chữ k không phải một số cần đoán; dữ kiện tổng hoặc hiệu trong đề sẽ giúp xác định nó.
Chẳng hạn \(\frac{8}{6}\) = \(\frac{12}{9}\) = 4/3. Tử và mẫu của mỗi tỉ số có thể khác nhau, nhưng thương vẫn bằng nhau. Dãy tỉ số không có nghĩa các tử bằng nhau hoặc các mẫu bằng nhau. Khi kiểm tra, hãy thực hiện phép chia dưới dạng phân số hoặc dùng tính chất tỉ lệ thức; không chỉ nhìn các số có vẻ tăng cùng chiều rồi kết luận.
Đối với bài chia số đồ vật, các mẫu thường biểu diễn số phần bằng nhau. Chia theo tỉ lệ 2 : 5 : 7 không phải chia đều thành ba nhóm; số phần của các nhóm là 2, 5 và 7. Muốn biết mỗi nhóm nhận bao nhiêu, cần biết giá trị một phần chung rồi nhân với số phần của từng nhóm.
2. Tính chất với tổng và hiệu
Nếu \(\frac{a}{b}\) = c/d, với b và d khác 0, thì tỉ số (a + c)/(b + d) bằng giá trị chung khi b + d khác 0. Tương tự, (a − c)/(b − d) bằng giá trị chung khi b − d khác 0. Hai điều kiện cho mẫu mới phải được kiểm tra riêng; có trường hợp dùng tổng được mà không dùng hiệu được, hoặc ngược lại.
Ta có thể hiểu bằng cách đặt a = bk, c = dk. Khi cộng, a + c = (b + d)k; nếu b + d khác 0 thì chia được cho b + d để tìm k. Khi trừ, a − c = (b − d)k; nếu b − d khác 0 thì cũng chia được. Lập luận này giải thích vì sao tử và mẫu phải cộng hoặc trừ cùng thứ tự.
Đây không phải quy tắc cộng hai phân số. Tổng \(\frac{a}{b}\) + \(\frac{c}{d}\) thường bằng 2k nếu hai tỉ số đều bằng k, còn tỉ số (a + c)/(b + d), khi xác định, bằng k. Viết hai biểu thức bằng nhau một cách tùy ý sẽ làm đổi giá trị. Hãy phân biệt dấu bằng nối các tỉ số với dấu cộng giữa hai phân số.
Đề bài 1
a) Cho \(\frac{x}{4}\) = \(\frac{y}{7}\) và x + y = 55. Tìm x, y.
b) Cho u/3 = v/8 và u − v = 20. Tìm u, v, chú ý dấu của mẫu hiệu.
c) Kiểm tra cả tỉ số lẫn tổng hoặc hiệu sau khi tìm được hai cặp số ở trên.
Lời giải bài 1
a) Mẫu tổng 4 + 7 = 11 khác 0, nên \(\frac{x}{4}\) = \(\frac{y}{7}\) = (x + y)/(4 + 7) = \(\frac{55}{11}\) = 5. Suy ra x = 20 và y = 35. Số 5 là giá trị chung của hai tỉ số, không phải đáp số cho cả x và y; phải nhân lại với mẫu tương ứng.
b) Mẫu hiệu 3 − 8 = −5 khác 0. Do đó u/3 = v/8 = (u − v)/(3 − 8) = \(\frac{20}{-5}\) = −4. Suy ra u = −12, v = −32. Hai số âm vẫn hợp lệ vì đề yêu cầu tìm số, không yêu cầu số người hoặc độ dài dương.
c) Với cặp thứ nhất, \(\frac{20}{4}\) = \(\frac{35}{7}\) = 5 và 20 + 35 = 55. Với cặp thứ hai, \(\frac{-12}{3}\) = \(\frac{-32}{8}\) = −4, đồng thời −12 − (−32) = 20. Đổi hiệu mẫu thành 8 − 3 mà không đổi hiệu tử sẽ tạo kết quả trái dấu và không còn đúng đề.
Bài có hiệu dương chưa chắc từng số dương. Ở ví dụ u, v, số −12 lớn hơn −32 nên hiệu u − v vẫn dương. Sau khi tính, kiểm tra điều kiện của ngữ cảnh trước khi kết luận; đừng loại số âm chỉ vì không quen, cũng đừng chấp nhận số âm làm số lượng đồ vật.
3. Mở rộng sang ba tỉ số
Với \(\frac{a}{b}\) = \(\frac{c}{d}\) = e/f và các mẫu b, d, f khác 0, ta có thể cộng ba tử và ba mẫu để giữ giá trị chung nếu b + d + f khác 0. Một tổ hợp như a − c + e cũng đi cùng b − d + f, với điều kiện mẫu mới khác 0. Dấu và thứ tự ở tử phải khớp với dấu và thứ tự ở mẫu.
Chọn tổng hay hiệu nên dựa vào dữ kiện đề cho, không phải cứ thấy ba tỉ số là cộng tất cả. Nếu đề cung cấp x − y + z, biểu thức tương ứng có thể giúp tìm giá trị chung trực tiếp. Tuy nhiên, trước phép chia, phải tính mẫu; không được bỏ điều kiện chỉ vì các mẫu ban đầu đều khác 0.
Đề bài 2
a) Cho \(\frac{x}{2}\) = \(\frac{y}{5}\) = z/7 và x + y + z = 84. Tìm x, y, z.
b) Với kết quả câu a, tính x − y + z và so sánh (x − y + z)/(2 − 5 + 7) với giá trị chung.
c) Có thể dùng tỉ số (x + y − z)/(2 + 5 − 7) để tìm giá trị chung không?
Lời giải bài 2
a) Tổng mẫu bằng 14 khác 0. Giá trị chung là \(\frac{84}{14}\) = 6, nên x = 12, y = 30, z = 42. Kiểm tra tổng 12 + 30 + 42 = 84 và các tỉ số 12/2, 30/5, \(\frac{42}{7}\) đều bằng 6.
b) Ta có x − y + z = 12 − 30 + 42 = 24. Mẫu tương ứng 2 − 5 + 7 = 4 khác 0, nên tỉ số mới bằng \(\frac{24}{4}\) = 6, đúng giá trị chung. Việc trừ y ở tử phải đi cùng trừ 5 ở mẫu, không được thay bằng cộng 5.
c) Không, vì 2 + 5 − 7 = 0. Tử cũng bằng 12 + 30 − 42 = 0 nhưng \(\frac{0}{0}\) không xác định. Không thể gọi \(\frac{0}{0}\) bằng 0 hoặc bằng 6 để nối tiếp dãy. Ta vẫn tìm được giá trị chung bằng tổng ở câu a; chỉ có cách dùng mẫu bằng 0 là không hợp lệ.
4. Chia một tổng theo tỉ lệ
Trong một tình huống giả định, ba nhóm nhận 84 tờ giấy theo tỉ lệ 2 : 5 : 7. Gọi số tờ của các nhóm là x, y, z theo đúng thứ tự, ta có \(\frac{x}{2}\) = \(\frac{y}{5}\) = z/7 và x + y + z = 84. Vì giấy được đếm theo tờ nguyên trong bài này, kết quả phải là các số nguyên không âm.
Hình dùng các ô bằng nhau để minh họa giá trị một phần. Nhóm cuối có nhiều ô hơn nên nhận nhiều giấy hơn; điều này đến từ tỉ lệ đã cho, không phải từ việc nhóm ấy có nhiều thành viên hơn. Nếu đề không nêu số thành viên, em không được tự thêm nguyên nhân cho cách phân chia.
Đề bài 3
a) Hãy giải thích bằng lời vì sao nhóm thứ hai nhận 30 tờ, thay vì lấy 84 chia cho 5.
b) Nếu thay tổng 84 bằng 85 và vẫn yêu cầu chia đúng tỉ lệ, không cắt tờ giấy, bài toán có thực hiện được không?
c) Nếu ba lượng cần chia là độ dài dây đo bằng mét, có nhất thiết mỗi kết quả phải là số nguyên không?
Lời giải bài 3
a) Tổng có 2 + 5 + 7 = 14 phần, nên một phần bằng 84 : 14 = 6 tờ. Nhóm thứ hai có 5 phần, nhận 5 × 6 = 30 tờ. Số 5 là số phần của riêng nhóm ấy, không phải số phần của toàn bộ lượng giấy.
b) Không thể chia thành số tờ nguyên đúng tỉ lệ đó. Giá trị một phần là 85/14, làm nhóm thứ nhất nhận \(\frac{85}{7}\) tờ, không nguyên. Không được làm tròn thành một số tờ gần nhất rồi khẳng định vẫn đúng tỉ lệ; làm tròn sẽ thay đổi điều kiện bài toán.
c) Không nhất thiết. Độ dài có thể là phân số hoặc số thập phân dương nếu việc chia dây cho phép. Cùng một phép tính có thể hợp lệ trong ngữ cảnh độ dài nhưng không hợp lệ trong ngữ cảnh đếm tờ nguyên. Vì vậy lời giải phải đọc cả đơn vị và điều kiện thực tế, không chỉ kiểm tra các phép chia.
5. Mẫu mới bằng không và trường hợp không đủ dữ kiện
Đề bài 4
a) Cho \(\frac{x}{3}\) = \(\frac{y}{-3}\) và x + y = 0. Có tìm được duy nhất x, y không?
b) Nếu thêm x − y = 18, hãy tìm x, y bằng một tỉ số có nghĩa.
c) Cho p/4 = q/4. Có dùng (p − q)/(4 − 4) để tìm giá trị chung không? Nếu biết p + q = 24 thì làm thế nào?
Lời giải bài 4
a) Không tìm được duy nhất. Đặt giá trị chung là k thì x = 3k, y = −3k, nên tổng luôn bằng 0 với mọi k. Chẳng hạn cặp 3, −3 và cặp 6, −6 đều thỏa mãn. Mẫu tổng bằng 0 nên tính chất với tổng không cho một phép chia hợp lệ để xác định k.
b) Dùng hiệu với mẫu 3 − (−3) = 6 khác 0. Giá trị chung bằng \(\frac{18}{6}\) = 3, suy ra x = 9 và y = −9. Hai tỉ số đều bằng 3, tổng bằng 0, hiệu bằng 18. Dữ kiện hiệu đã bổ sung thông tin mà dữ kiện tổng chưa cung cấp.
c) Không dùng được tỉ số hiệu vì mẫu bằng 0. Nhưng mẫu tổng 4 + 4 = 8 khác 0, nên p/4 = q/4 = \(\frac{24}{8}\) = 3. Suy ra p = q = 12. Như vậy việc một phép biến đổi không xác định không có nghĩa toàn bộ bài toán không giải được.
6. Checklist trước khi kết luận
Hãy kiểm tra các mẫu ban đầu, chọn tổ hợp đúng với tổng hoặc hiệu được cho, rồi kiểm tra mẫu mới. Khi có dấu trừ trước một số âm, đặt ngoặc để không đổi nhầm dấu. Sau khi tìm giá trị chung, nhân với từng mẫu để tìm từng số; cuối cùng thay lại cả dãy tỉ số và điều kiện tổng hoặc hiệu.
Trong bài thực tế, kết luận cần có tên đại lượng, đơn vị và điều kiện đếm hoặc đo. Nếu dữ kiện dẫn tới kết quả không phù hợp, hãy nêu rõ mâu thuẫn, không sửa số liệu hoặc làm tròn để tạo một đáp án có vẻ đẹp. Tính chất dãy tỉ số giúp tìm lời giải nhanh, nhưng điều kiện xác định và kiểm tra ngữ cảnh mới làm lời giải đầy đủ.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Bài 20. Tỉ lệ thức.
Bài sau: Luyện tập chung sau Bài 21.