Luyện tập chung sau Bài 21 Toán 7 Kết nối tri thức kết hợp tỉ lệ thức với tính chất dãy tỉ số bằng nhau. Khi giải, em cần chọn đúng tổng hoặc hiệu phù hợp với dữ kiện, kiểm tra mẫu khác 0 và thử lại toàn bộ điều kiện. Cách đặt các tỉ số cùng bằng k thường giúp nhìn rõ bản chất bài toán, nhất là khi có hệ số trước các ẩn.
Bài này gồm các ví dụ và bài thực hành tự biên soạn, không chép bài tập sách giáo khoa. Những tình huống về hộp, máy và vật liệu đều là giả định để luyện toán. Phạm vi dừng ở phối hợp kiến thức Bài 20 và Bài 21; định nghĩa và hệ thống tính chất của đại lượng tỉ lệ thuận sẽ được học ở Bài 22.
Đọc dữ kiện để chọn cách giải
Nếu đề cho một đẳng thức tích, hãy nghĩ đến việc lập tỉ lệ thức và kiểm tra các mẫu mới. Nếu đề cho tỉ số \(\frac{x}{y}\) và tổng hoặc hiệu của x, y, hãy chuyển về dãy có tử là các đại lượng cần tìm. Nếu đề cho ba số tỉ lệ cùng một biểu thức như x + 2y − z, đặt tỉ số chung thường tránh được việc cộng trừ nhầm hệ số.
Trước khi tính, ghi rõ miền giá trị. Số thực trong bài tìm số có thể âm, còn độ dài phải dương và số hộp phải là số nguyên không âm. Một bộ số thỏa phương trình đại số chưa chắc phù hợp bài có lời văn. Em cần kiểm tra cả điều kiện toán học lẫn ý nghĩa của đại lượng sau khi tìm được kết quả.
Lập tỉ lệ thức từ bốn số
Với bốn số 6, 9, 10, 15, ta nhận thấy 6 × 15 = 9 × 10 = 90. Vì cả bốn số khác 0, có thể lập \(\frac{6}{9}\) = \(\frac{10}{15}\); \(\frac{6}{10}\) = \(\frac{9}{15}\); \(\frac{15}{9}\) = \(\frac{10}{6}\); \(\frac{15}{10}\) = 9/6. Muốn tự kiểm tra mỗi cách, nhân chéo hai bên rồi so với đẳng thức tích ban đầu. Không xếp các số theo thứ tự tùy ý.
Bốn cách trên là bốn dạng thường được ghi khi không đếm riêng việc đổi hai vế. Chẳng hạn \(\frac{10}{15}\) = \(\frac{6}{9}\) diễn đạt cùng đẳng thức với cách thứ nhất nhưng đảo vị trí hai vế. Nếu đề yêu cầu liệt kê tất cả cách viết, cần nêu quy ước đang dùng. Điều quan trọng là mỗi đẳng thức được viết ra đều có nghĩa và đúng.
Với đẳng thức chứa chữ, điều kiện còn quan trọng hơn. Từ 5x = 8y và x, y khác 0, có thể suy ra \(\frac{x}{y}\) = \(\frac{8}{5}\) hoặc \(\frac{x}{8}\) = y/5. Nếu không biết y khác 0 thì không được tự viết x/y. Phép chia cho một biểu thức cần điều kiện riêng, dù đẳng thức tích trước đó không có lỗi.
Từ tỉ số sang tổng hoặc hiệu
Giả sử \(\frac{x}{y}\) = \(\frac{4}{7}\) và x + y = 33. Tỉ số đầu đòi hỏi y khác 0. Nhân chéo được 7x = 4y, nên \(\frac{x}{4}\) = y/7. Đặt hai tỉ số này cùng bằng k, ta có x = 4k và y = 7k. Từ tổng đã cho, 11k = 33 nên k = 3; do đó x = 12 và y = 21.
Có thể viết ngắn hơn bằng tính chất dãy tỉ số: \(\frac{x}{4}\) = \(\frac{y}{7}\) = (x + y)/(4 + 7) = \(\frac{33}{11}\) = 3. Mẫu mới 11 khác 0 nên bước này hợp lệ. Tuy nhiên, đặt k giúp giải thích tại sao tử và mẫu phải cộng tương ứng. Em không được giữ tử x + y mà thay mẫu thành 4 × 7.
Nếu \(\frac{x}{5}\) = \(\frac{y}{8}\) và y − x = 18, nên dùng (y − x)/(8 − 5), không dùng (y − x)/(5 − 8). Khi đó tỉ số chung bằng \(\frac{18}{3}\) = 6, suy ra x = 30 và y = 48. Thử lại \(\frac{30}{5}\) = \(\frac{48}{8}\) = 6 và 48 − 30 = 18. Thứ tự của phép trừ ở tử phải khớp với thứ tự ở mẫu.
Không suy ra x nhỏ hơn y chỉ từ mẫu 5 nhỏ hơn 8 khi chưa biết dấu của k. Với \(\frac{x}{5}\) = \(\frac{y}{8}\) và x − y = 12, ta có (5 − 8)k = 12 nên k = −4. Kết quả x = −20, y = −32, và x lớn hơn y. Dấu của tỉ số chung quyết định chiều so sánh giữa các số nhận được.
Ba số và tổ hợp có hệ số
Xét \(\frac{x}{3}\) = \(\frac{y}{4}\) = z/7 và 2x + y − z = 15. Đặt tỉ số chung bằng k, suy ra x = 3k, y = 4k, z = 7k. Thế vào điều kiện thứ hai được 6k + 4k − 7k = 15, tức 3k = 15. Vì vậy k = 5 và bộ số cần tìm là x = 15, y = 20, z = 35.
Ở cách viết dãy tỉ số, mẫu tương ứng phải là 2 × 3 + 4 − 7 = 3. Hệ số 2 trước x phải xuất hiện trước mẫu 3. Viết (2x + y − z)/(3 + 4 − 7) sẽ cho mẫu 0 và không thể dùng. Đây là lỗi ghép tử với mẫu, không phải một tính chất mới của dãy tỉ số.
Khi hệ số tổng hợp bằng 0, quay về đặt k. Ví dụ \(\frac{x}{3}\) = \(\frac{y}{4}\) = z/7 luôn cho x + y − z = 0. Nếu đề yêu cầu x + y − z = 9 thì không có bộ số thỏa mãn. Nếu yêu cầu biểu thức ấy bằng 0 thì điều kiện đó không xác định duy nhất k; có nhiều bộ số tùy miền giá trị, không được chia 0 cho 0 để chọn một giá trị.
Ứng dụng phải đi cùng điều kiện thực tế
Trong bài tập giả định, hai thùng chứa số hộp theo tỉ số 5 : 8; thùng thứ hai nhiều hơn thùng thứ nhất 12 hộp. Gọi số hộp là x, y, ta có \(\frac{x}{5}\) = \(\frac{y}{8}\) và y − x = 12. Tỉ số chung bằng 4 nên hai thùng chứa 20 và 32 hộp. Hai số đều nguyên dương và hiệu đúng bằng 12, phù hợp với tình huống.
Đối với bài công việc, phải tách phần đã hoàn thành và phần còn lại. Giả sử 6 máy giống nhau làm trong 4 giờ được nửa đơn hàng. Để hoàn thành nửa còn lại trong 2 giờ, với năng suất mỗi máy không đổi và công việc chia đều được, cần 12 máy. Lý do: nửa đơn hàng cần 6 × 4 = 24 máy-giờ; 24 chia 2 bằng 12.
Nếu hỏi cần bổ sung bao nhiêu máy thì đáp số là 12 − 6 = 6 máy, không phải 12. Mô hình này giả thiết không có thời gian chuẩn bị, không có giới hạn khiến máy phải chờ nhau, các máy hoạt động đồng thời và năng suất như nhau. Đây là mô hình tính trong bài tập, không phải khẳng định mọi dây chuyền thực tế đều làm nhanh gấp đôi khi tăng gấp đôi số máy.
Với một tam giác có ba cạnh tỉ lệ 4 : 5 : 6 và cạnh lớn nhất hơn cạnh nhỏ nhất 8 cm, đặt ba độ dài là 4k, 5k, 6k với k dương. Từ 6k − 4k = 8 được k = 4; ba cạnh là 16, 20, 24 cm. Các số dương và 16 + 20 lớn hơn 24 nên có thể tạo thành tam giác. Không phải ba số dương bất kì đều là độ dài ba cạnh tam giác.
Bốn nhóm bài tự luyện
Nhóm 1: tích bằng nhau và điều kiện
a) Từ 7 × 20 = 10 × 14, lập tỉ lệ thức có tử đầu là 7, mẫu đầu là 10.
b) Kiểm tra \(\frac{7}{20}\) = \(\frac{10}{14}\) có đúng không.
c) Cho 2x = 3y với x, y khác 0. Viết dãy hai tỉ số có tử là x và y, mẫu là hai số nguyên dương thích hợp.
a) Ta có \(\frac{7}{10}\) = 14/20. Các mẫu khác 0 và hai tích chéo đều bằng 140.
b) Không đúng vì 7 × 14 = 98 còn 20 × 10 = 200. Đẳng thức tích trong đề không cho phép ghép tùy ý.
c) Dãy cần viết là \(\frac{x}{3}\) = y/2. Nhân chéo sẽ trở lại 2x = 3y, nên cách viết giữ đúng dữ kiện.
Nhóm 2: tìm hai số
a) Tìm x, y biết \(\frac{x}{y}\) = \(\frac{3}{5}\) và x + y = 40.
b) Tìm x, y biết \(\frac{x}{4}\) = \(\frac{y}{9}\) và y − x = 25.
c) Tìm x, y biết \(\frac{x}{2}\) = \(\frac{y}{7}\) và x − y = 20.
a) Đặt x = 3k, y = 5k. Từ 8k = 40 được k = 5, nên x = 15 và y = 25. Thử tỉ số \(\frac{15}{25}\) = \(\frac{3}{5}\) và tổng bằng 40; y khác 0.
b) Từ y − x = (9 − 4)k = 25 được k = 5. Vì vậy x = 20, y = 45; hai thương đều bằng 5 và hiệu bằng 25.
c) Ta có (2 − 7)k = 20 nên k = −4. Kết quả x = −8, y = −28; kiểm tra −8 − (−28) = 20. Không loại số âm vì đề chỉ yêu cầu tìm số, không gắn với độ dài hay số lượng vật.
Nhóm 3: ba số và trường hợp mẫu 0
a) Tìm x, y, z biết \(\frac{x}{2}\) = \(\frac{y}{5}\) = z/6 và x + y + z = 52.
b) Tìm x, y, z biết \(\frac{x}{2}\) = \(\frac{y}{5}\) = z/6 và x + 2y − z = 18.
c) Với \(\frac{x}{2}\) = \(\frac{y}{5}\) = z/7, có bộ số nào thỏa x + y − z = 4 không?
a) Đặt tỉ số chung bằng k, ta có 13k = 52 nên k = 4. Suy ra x = 8, y = 20, z = 24; tổng là 52, ba thương đều bằng 4.
b) Điều kiện cho (2 + 10 − 6)k = 18, tức 6k = 18 nên k = 3. Bộ số là x = 6, y = 15, z = 18. Thử 6 + 2 × 15 − 18 = 18, đúng.
c) Không có. Đặt x = 2k, y = 5k, z = 7k luôn cho x + y − z = 0. Điều kiện bằng 4 mâu thuẫn với kết quả này; không được viết phân số4/0.
Nhóm 4: công việc giả định
Tám máy giống nhau làm trong 3 giờ được nửa một đơn hàng. Cần hoàn thành nửa còn lại trong 2 giờ. Giả sử năng suất không đổi, công việc chia đều được, các máy chạy đồng thời và không mất thời gian chuẩn bị.
a) Nửa đơn hàng còn lại cần bao nhiêu máy-giờ?
b) Cần tổng cộng bao nhiêu máy cho 2 giờ cuối?
c) Nếu 8 máy ban đầu vẫn hoạt động, cần bổ sung bao nhiêu máy?
a) Hai nửa có cùng khối lượng công việc nên phần còn lại cần 8 × 3 = 24 máy-giờ theo giả thiết năng suất.
b) Số máy cần là 24 : 2 = 12. Kiểm tra 12 × 2 = 24 máy-giờ, đúng bằng yêu cầu phần còn lại.
c) Cần bổ sung 12 − 8 = 4 máy. Đây là số thêm vào; đáp số 12 là tổng số máy chứ không trả lời câu hỏi bổ sung.
Kiểm tra đáp án bằng hai con đường
Sau mỗi bài tìm số, kiểm tra lại dãy tỉ số và điều kiện tổng hoặc hiệu riêng rẽ. Chỉ kiểm tra tổng chưa đủ: nhiều bộ số khác nhau có cùng tổng. Chỉ kiểm tra tỉ số cũng chưa đủ: mọi bộ được nhân cùng một hệ số đều có thể giữ nguyên tỉ số nhưng không đạt tổng cần tìm. Hai phép kiểm tra độc lập giúp em phát hiện lỗi sớm.
Khi dùng tính chất tổng hoặc hiệu, đọc mẫu mới thành lời trước khi chia. Nếu mẫu bằng 0, không biến nó thành một con số thuận tiện mà quay lại đặt k. Với đề có vật đếm, kiểm tra tính nguyên; với đại lượng đo, kiểm tra đơn vị và dấu. Việc thử lại nên diễn ra trên dữ kiện gốc, không chỉ trên biểu thức đã biến đổi.
Nguồn và lộ trình học
Phạm vi luyện tập được đối chiếu phần Luyện tập chung sau Bài 21 trong sách điện tử Toán 7 tập hai của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Các tình huống và số liệu trên trang này được tạo riêng để thực hành. Hãy hoàn thành cả phần giải thích điều kiện trước khi chuyển sang đại lượng tỉ lệ thuận.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Bài 21. Tính chất của dãy tỉ số bằng nhau.
Bài sau: Bài 22. Đại lượng tỉ lệ thuận.