Hai đại lượng cùng tăng chưa chắc đã tỉ lệ thuận. Điều cần tìm là một hệ số cố định liên hệ hai giá trị tương ứng. Chẳng hạn trong một mô hình mỗi hộp chứa đúng 6 thẻ, số thẻ luôn bằng 6 lần số hộp. Nếu số hộp thay đổi nhưng số thẻ mỗi hộp vẫn giữ nguyên, công thức ấy vẫn đúng. Bài học giúp em nhận ra quan hệ này và dùng nó để giải toán.
Bài 22 thuộc Toán 7 tập hai Kết nối tri thức với cuộc sống, sau Luyện tập chung của Bài 20 và Bài 21. Các ví dụ được biên soạn mới với dữ kiện giả định, không mô tả năng suất, giá bán hoặc khảo sát thực tế. Nội dung tập trung vào nhận biết, hệ số tỉ lệ, bảng giá trị và bài toán có điều kiện không đổi rõ ràng.
1. Công thức và chiều của hệ số
Nếu y liên hệ với x bằng công thức y = ax, trong đó a là một hằng số khác 0, thì y tỉ lệ thuận với x theo hệ số a. Từ “hằng số” có nghĩa a không thay đổi khi lựa chọn các giá trị x trong phạm vi mô hình. Từ “khác 0” là một phần của định nghĩa đang học, không được bỏ qua.
Với một cặp giá trị có x khác 0, ta tìm a bằng y/x. Thứ tự chia phải theo công thức đang viết. Nếu đổi chiều, muốn biểu diễn x theo y, ta có x = (\(\frac{1}{a}\))y vì a khác 0. Hệ số chiều ngược là 1/a, không phải vẫn là a trong mọi trường hợp.
Ở công thức y = ax, x bằng 0 thì y bằng 0. Nhưng tỉ số \(\frac{y}{x}\) tại cặp 0, 0 không xác định. Vì thế có thể ghi cặp 0, 0 trong bảng giá trị mà không được dùng \(\frac{0}{0}\) để tìm hệ số. Một cặp khác có x khác 0 mới cung cấp phép chia hợp lệ.
Hệ số a có thể âm trong bài toán số. Chẳng hạn y = −4x vẫn là quan hệ tỉ lệ thuận theo định nghĩa. Khi x dương tăng, y lại giảm, nên không thể giải thích từ “thuận” chỉ bằng câu hai số luôn cùng tăng. Trong các mô hình số lượng hoặc độ dài dương thường gặp, hệ số thường dương vì ý nghĩa riêng của ngữ cảnh.
2. Tìm hệ số và hoàn thành bảng
Đề bài 1
a) Biết y tỉ lệ thuận với x và khi x = 3 thì y = −12. Tìm hệ số của y đối với x và viết công thức.
b) Tính y khi x lần lượt bằng −2, 0 và 5.
c) Tìm x khi y = 10; viết công thức biểu diễn x theo y.
Lời giải bài 1
a) Vì x = 3 khác 0 nên a = \(\frac{y}{x}\) = \(\frac{-12}{3}\) = −4. Công thức là y = −4x. Dữ kiện đề đã cho hai đại lượng tỉ lệ thuận, nên một cặp có x khác 0 đủ để xác định hệ số chung; nếu chỉ có một cặp mà chưa biết loại quan hệ thì chưa thể kết luận mọi giá trị đều theo công thức này.
b) Với x = −2, ta có y = −4 × (−2) = 8. Với x = 0, y = 0. Với x = 5, y = −20. Cặp 0, 0 phù hợp công thức nhưng không tạo phép chia \(\frac{0}{0}\) có nghĩa. Các giá trị âm ở đây không bị loại vì bài chỉ nói về các số, không phải số đồ vật.
c) Từ y = −4x suy ra x = −y/4. Khi y = 10, x = \(\frac{-10}{4}\) = −5/2. Thay lại: −4 × (\(\frac{-5}{2}\)) = 10. Hệ số của x đối với y là −1/4, là số nghịch đảo của −4 chứ không phải số đối 4.
Khi trình bày bảng, em nên giữ mỗi giá trị x cùng giá trị y tương ứng trong một cột hoặc một hàng. Nếu chỉ sắp riêng một dãy, các cặp sẽ bị đổi và công thức có thể không còn đúng. Điều này cũng giải thích vì sao tính chất tỉ lệ thuận nói đến các giá trị tương ứng, không phải hai số bất kì lấy từ hai cột khác nhau.
3. Kiểm tra nhận biết, không chỉ nhìn chiều tăng
Nếu y = ax và x khác 0, mọi tỉ số \(\frac{y}{x}\) đều bằng a. Muốn kiểm tra một bảng hữu hạn, ta có thể tính các tỉ số ở những cặp có x khác 0 và kiểm tra cặp x bằng 0 nếu có. Nếu một cặp không phù hợp thì bảng không thể được mô tả hoàn toàn bằng cùng công thức tỉ lệ thuận. Nếu các cặp đều phù hợp, chỉ kết luận về dữ liệu hoặc mô hình đã cho, không tự suy ra quy luật của mọi hiện tượng ngoài bảng.
| x | Bảng A: y | Bảng B: y |
|---|---|---|
| 1 | 6 | 8 |
| 2 | 12 | 14 |
| 4 | 24 | 26 |
Đề bài 2
a) Tính các tỉ số \(\frac{y}{x}\) của bảng A và bảng B. Bảng nào phù hợp quan hệ tỉ lệ thuận?
b) Nếu thêm cặp x = 0, y = 2 vào bảng A, toàn bộ bảng mới còn phù hợp một công thức y = ax không?
c) Vì sao công thức y = 6x + 2 không phải quan hệ tỉ lệ thuận theo định nghĩa này, dù y tăng khi x tăng?
Lời giải bài 2
a) Bảng A có \(\frac{6}{1}\) = \(\frac{12}{2}\) = \(\frac{24}{4}\) = 6, phù hợp y = 6x. Bảng B có \(\frac{8}{1}\) = 8, \(\frac{14}{2}\) = 7, \(\frac{26}{4}\) = 6,5, không có cùng hệ số. Việc các giá trị đều tăng chỉ là một biểu hiện quan sát được, không thay điều kiện tỉ số không đổi.
b) Không. Với mọi a, công thức y = ax cho y = 0 khi x = 0, trong khi cặp thêm vào có y = 2. Không được bỏ qua cặp ấy chỉ vì không tính được \(\frac{y}{x}\) ở x = 0; cần kiểm tra trực tiếp bằng công thức thay vì thực hiện phép chia.
c) Số cộng thêm 2 làm tỉ số \(\frac{y}{x}\) thay đổi theo x khác 0. Chỉ cần hai cặp của bảng B có tỉ số khác nhau đã bác bỏ một hệ số chung cho toàn bộ dữ liệu ấy. Ngoài ra, tại x = 0 công thức cho y = 2, trái với dạng y = ax.
4. Tính chất giữa hai cặp giá trị
Giả sử y₁ = ax₁ và y₂ = ax₂, với a khác 0 và x₂ khác 0. Khi ấy y₂ cũng khác 0, nên y₁/y₂ = x₁/x₂. Điều kiện mẫu khác 0 cần được giữ khi dùng tỉ số. Nếu một mẫu bằng 0, hãy quay lại công thức nhân thay vì cố viết một thương không xác định.
Trong mô hình dương, tính chất này có thể diễn đạt rằng x tăng gấp bao nhiêu lần thì y tăng gấp bấy nhiêu lần. Tuy vậy phải chắc chắn hệ số không đổi trong suốt quá trình. Một quy trình làm sản phẩm có thay đổi tốc độ hoặc có thêm thời gian chuẩn bị không tự thỏa mãn giả thiết này.
Đề bài 3
a) Một mô hình máy gấp giấy giả định hoàn thành đều 9 sản phẩm mỗi phút, không tính thời gian chuẩn bị. Gọi t là thời gian chạy tính bằng phút và n là số sản phẩm theo mô hình. Viết công thức và tính n khi t = 4.
b) Với cùng điều kiện, cần bao nhiêu phút để hoàn thành 63 sản phẩm? Hệ số của t đối với n bằng bao nhiêu?
c) Nếu có thêm 2 phút chuẩn bị cho mỗi lần chạy có sản phẩm, tổng thời gian chuẩn bị và chạy còn tỉ lệ thuận với số sản phẩm không?
Lời giải bài 3
a) Theo giả thiết tốc độ không đổi, n = 9t. Khi t = 4, n = 36 sản phẩm. Hệ số 9 mang ý nghĩa 9 sản phẩm mỗi phút trong mô hình, không phải một thông số máy thật đã được đo hoặc một cam kết năng suất ngoài đời.
b) t = n/9 nên t = \(\frac{63}{9}\) = 7 phút. Hệ số chiều ngược là \(\frac{1}{9}\) phút cho mỗi sản phẩm. Có thể kiểm tra 7 phút tạo 9 × 7 = 63 sản phẩm. Cần giữ đúng đơn vị phút; nếu chuyển sang giây, giá trị số của hệ số cũng phải thay đổi tương ứng.
c) Không với mô hình có phí thời gian chuẩn bị cố định. Tổng thời gian cho 9 sản phẩm là 3 phút, cho 18 sản phẩm là 4 phút. Hai tỉ số \(\frac{3}{9}\) và \(\frac{4}{18}\) không bằng nhau, nên không có một hệ số chung. Điều kiện “không tính thời gian chuẩn bị” ở câu a là cần thiết cho mô hình n = 9t.
Ví dụ này nhắc em đọc kĩ điều kiện không đổi trước khi lập tỉ lệ. Không nên thấy số sản phẩm nhiều hơn cần nhiều thời gian hơn rồi kết luận ngay tỉ lệ thuận. Cần xem có khoản cố định, thời gian nghỉ hoặc thay đổi tốc độ nào được tính vào đại lượng đang xét hay không.
5. Vận dụng dãy tỉ số bằng nhau
Một bài chia theo quy tắc mỗi người được cùng số thẻ có thể dùng tính chất dãy tỉ số. Trong tình huống giả định, ba nhóm có 8, 11 và 13 người được chia tổng cộng 96 thẻ, với số thẻ mỗi người như nhau. Gọi số thẻ các nhóm là x, y, z theo đúng thứ tự. Khi ấy \(\frac{x}{8}\) = \(\frac{y}{11}\) = z/13 và x + y + z = 96.
Đề bài 4
a) Tìm số thẻ của từng nhóm và kiểm tra tổng.
b) Nhóm thứ ba nhiều hơn nhóm thứ nhất bao nhiêu người và bao nhiêu thẻ? Đối chiếu với hệ số chung.
c) Nếu tổng đổi thành 97 thẻ và vẫn yêu cầu mỗi người nhận cùng số thẻ nguyên, có thể chia hết theo đúng yêu cầu không?
Lời giải bài 4
a) Tổng số người là 8 + 11 + 13 = 32. Giá trị chung của dãy tỉ số là \(\frac{96}{32}\) = 3. Do đó x = 24, y = 33, z = 39. Kiểm tra 24 + 33 + 39 = 96 và mỗi số thẻ chia cho số người tương ứng đều bằng 3.
b) Nhóm thứ ba nhiều hơn 13 − 8 = 5 người và nhận nhiều hơn 39 − 24 = 15 thẻ. Vì mỗi người nhận 3 thẻ, 5 người thêm tương ứng 5 × 3 = 15 thẻ. Kết quả này kiểm tra lại phép tính mà không cần dựng thêm một quy tắc phân chia mới.
c) Không thể chia hết 97 thẻ theo điều kiện mỗi người nhận cùng số nguyên, vì \(\frac{97}{32}\) không nguyên. Có thể tồn tại cách xử lí thẻ dư nếu đề cho phép, nhưng đó là yêu cầu khác. Không được tự làm tròn hoặc cho một người thêm một thẻ rồi vẫn nói mọi người nhận như nhau.
6. Tự kiểm tra trước khi kết luận
Hãy viết rõ đại lượng nào phụ thuộc vào đại lượng nào, kiểm tra hệ số khác 0, xác định điều kiện mô hình và thống nhất đơn vị. Khi dùng tỉ số, mẫu phải khác 0; khi gặp cặp có x bằng 0, dùng công thức để kiểm tra trực tiếp. Sau khi có đáp số, thay lại dữ kiện đã cho.
Cuối cùng, phân biệt một bảng hữu hạn phù hợp công thức với một khẳng định về mọi tình huống thực tế. Dữ liệu giả định cho phép luyện tính chính xác, nhưng không tự chứng minh máy thật luôn chạy đều hoặc mọi cách chia đều thực hiện được. Một lời giải tốt nêu rõ điều kiện, kết quả và giới hạn của kết luận.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Luyện tập chung sau Bài 21.
Bài sau: Bài 23. Đại lượng tỉ lệ nghịch.