Hai đại lượng x và y tỉ lệ nghịch khi liên hệ bởi công thức y = a/x, trong đó a là hằng số khác 0 và x khác 0. Tương đương, tích xy luôn bằng a. Bài 23 Toán 7 Kết nối tri thức giúp em nhận biết quan hệ này, tìm hệ số tỉ lệ, hoàn thành bảng giá trị và giải bài toán có một tích không đổi.
Không thể chỉ dựa vào nhận xét “một đại lượng tăng, đại lượng kia giảm” để kết luận tỉ lệ nghịch. Cần kiểm tra tích các giá trị tương ứng hoặc lập được công thức từ giả thiết. Những ví dụ và bài luyện dưới đây được xây dựng riêng; các tình huống máy móc, vật liệu và giá tiền đều là giả định phục vụ học tập.
Chuẩn bị và mục tiêu học Bài 23
Em cần biết phép chia số hữu tỉ, giải tỉ lệ thức và tính chất dãy tỉ số bằng nhau. Sau bài học, hãy tự trả lời được vì sao hệ số tỉ lệ nghịch bằng tích chứ không phải thương; khi đổi vai x và y, hệ số thay đổi thế nào; một đáp số đại số có thỏa điều kiện thực tế của đề hay không.
Phân biệt hai công thức đã học: tỉ lệ thuận có dạng y = ax, còn tỉ lệ nghịch có dạng y = a/x. Với tỉ lệ thuận, thương \(\frac{y}{x}\) không đổi tại các giá trị x khác 0. Với tỉ lệ nghịch, tích xy không đổi và cả x lẫn y đều không thể bằng 0 vì a khác 0. Dấu của hệ số a không bắt buộc là dấu dương trong bài toán đại số.
Nhận biết bằng tích không đổi
Ví dụ x nhận các giá trị 2, 3, 6, 9; y tương ứng là 18, 12, 6, 4. Các tích đều bằng 36: 2 × 18 = 3 × 12 = 6 × 6 = 9 × 4. Những cặp đã cho cùng phù hợp với công thức y = 36/x. Nếu đề xác định quan hệ bằng bảng ấy, hệ số tỉ lệ nghịch cần tìm là 36.
Ngược lại, với x bằng 2, 3, 6 và y tương ứng bằng 18, 12, 5, hai tích đầu bằng 36 nhưng tích cuối bằng 30. Bảng không tuân theo cùng một hệ số tỉ lệ nghịch. Dù y giảm khi x tăng trong cả bảng, điều đó vẫn chưa đủ. Một cặp sai đã bác bỏ quy luật tích không đổi cho toàn bộ các cặp được cho.
Trong dữ liệu đo thực tế, vài cặp có tích gần nhau chỉ gợi ý một mô hình, không tự chứng minh quy luật chính xác cho mọi giá trị chưa đo. Còn trong bài học, khi đề cho rõ hai đại lượng tỉ lệ nghịch, em được dùng quy luật ấy để tính giá trị còn thiếu. Cần phân biệt giả thiết toán học với suy đoán từ một mẫu dữ liệu hữu hạn.
Tìm hệ số và đổi vai hai đại lượng
Giả sử x và y tỉ lệ nghịch, khi x = −4 thì y = 9. Hệ số là a = xy = −36, nên y = \(\frac{-36}{x}\) với x khác 0. Khi x = 6, ta có y = −6. Khi y = −12, ta có x = \(\frac{-36}{-12}\) = 3. Thử lại cả hai cặp đều có tích −36.
Từ y = \(\frac{a}{x}\) suy ra xy = a, rồi x = a/y. Vì thế khi đổi vai x và y, hệ số tỉ lệ nghịch vẫn là a, không phải 1/a. Ví dụ y = \(\frac{36}{x}\) cho x = 36/y. Đây là điểm khác với quan hệ tỉ lệ thuận: nếu y = 5x thì khi viết x theo y, hệ số trở thành 1/5.
Công thức với a = 0 không thuộc định nghĩa tỉ lệ nghịch của bài này. Nếu viết y = \(\frac{0}{x}\) trên miền x khác 0 thì y luôn bằng 0, nhưng không thể đảo thành x = \(\frac{0}{y}\) vì y bằng 0. Điều kiện a khác 0 bảo đảm phép đổi vai có nghĩa và tránh nhầm với một quan hệ hằng khác.
So sánh hai cặp giá trị đúng thứ tự
Với hai cặp tương ứng, x₁y₁ = x₂y₂ = a, suy ra y₁/y₂ = x₂/x₁. Các mẫu đều khác 0. Nếu x₂ gấp ba x₁ thì y₂ bằng một phần ba y₁. Tỉ số của hai giá trị bên này phải đi với tỉ số đảo thứ tự của hai giá trị bên kia; không chép nguyên quy tắc tỉ lệ thuận sang đây.
Chẳng hạn x tăng từ 3 lên 9 trong mô hình tích 36 thì y đổi từ 12 xuống 4. Tỉ số \(\frac{12}{4}\) bằng 9/3, cùng bằng 3. Với hệ số âm, không nên dùng câu “x tăng thì y giảm” một cách máy móc: trong y = −36/x, khi x tăng từ 3 lên 6 thì y tăng từ −12 lên −6. Quy tắc nhân hoặc chia theo cùng hệ số vẫn đúng, nhưng cách so sánh số âm phải cẩn thận.
Cùng diện tích: hai kích thước tỉ lệ nghịch
Trong một bài toán giả định, hình chữ nhật có diện tích cố định 48 cm². Gọi chiều dài là x cm, chiều rộng là y cm, cả hai dương. Vì xy = 48, ta có y = 48/x. Khi chiều dài lần lượt là 8 cm, 12 cm, 16 cm thì chiều rộng tương ứng là 6 cm, 4 cm, 3 cm.
Tích hai số đo là số đo diện tích, nên hệ số 48 gắn với đơn vị cm² đang dùng. Nếu đổi cả hai chiều sang mét, diện tích có số đo 0,0048 \(m^{2}\) và công thức tương ứng dùng hệ số 0,0048. Hệ số bằng số không tách rời đơn vị. Khi giải, hãy ghi đơn vị của đại lượng ngay lúc đặt ẩn.
Công việc cố định và điều kiện của mô hình
Giả sử 5 máy giống nhau hoàn thành một đơn hàng trong 12 giờ. Nếu mỗi máy có năng suất không đổi, các máy hoạt động đồng thời, công việc chia đều được và không có thời gian chuẩn bị, khối lượng công việc tương ứng 5 × 12 = 60 máy-giờ. Dùng n máy thì thời gian t thỏa nt = 60, nên t = 60/n.
Với 10 máy, thời gian là 6 giờ. Với 8 máy, thời gian là 7,5 giờ, tức 7 giờ 30 phút, không phải 7 giờ 5 phút. Số máy n phải là số nguyên dương, còn thời gian có thể là số thập phân dương. Trong mô hình này, em không chọn n = 2,5 máy dù công thức đại số có thể tính được thương 60/2,5.
Không áp dụng quan hệ trên cho mọi dây chuyền thực tế nếu chưa có các giả thiết. Máy có thể phải chờ nguyên liệu, thời gian chuẩn bị có thể cố định, hoặc công việc không thể chia nhỏ. Trong bài tập, cần viết rõ yếu tố giữ nguyên là khối lượng công việc và năng suất từng máy. Tên gọi “máy” hay “thợ” tự nó không bảo đảm quan hệ tỉ lệ nghịch.
Ba nhóm có tích bằng nhau
Bài toán giả định: mua tổng cộng 33 món đồ gồm ba loại có đơn giá lần lượt 6, 9, 18 nghìn đồng; số tiền dành cho mỗi loại bằng nhau. Gọi số món từng loại là x, y, z. Khi đó 6x = 9y = 18z và x + y + z = 33. Chia các tích cho 18 được \(\frac{x}{3}\) = \(\frac{y}{2}\) = z/1.
Tỉ số chung là 33/(3 + 2 + 1) = 5,5 nên x = 16,5, y = 11, z = 5,5. Đây không phải đáp số mua nguyên món hợp lệ. Bài toán giả định với tổng 33 không có nghiệm nguyên theo các điều kiện đã cho. Không được tự làm tròn vì khi đó tổng hoặc số tiền bằng nhau sẽ thay đổi.
Nếu thay tổng bằng 36 món thì tỉ số chung bằng 6, cho x = 18, y = 12, z = 6. Tổng đúng 36 và tiền mỗi loại là 108 nghìn đồng. Số lượng tỉ lệ với các nghịch đảo của đơn giá, không tỉ lệ với chính đơn giá. Ví dụ này cho thấy kiểm tra tính nguyên là bước cần thiết chứ không chỉ là hình thức trình bày.
Bốn nhóm bài tự luyện có giải thích
Nhóm 1: nhận biết
a) Bảng có các cặp (2; 15), (3; 10), (5; 6). Tìm công thức tỉ lệ nghịch phù hợp các cặp.
b) Thay cặp cuối bằng (5; 7). Còn phù hợp cùng quy luật không?
c) Công thức y = 30 − x có phải tỉ lệ nghịch với x không?
a) Các tích đều bằng 30 nên công thức phù hợp là y = 30/x, x khác 0. Đây là kiểm tra các cặp được cho.
b) Không, vì tích cuối bằng 35 còn hai tích đầu bằng 30. Không có một hệ số chung cho cả ba cặp.
c) Không. Khi x = 1 thì xy = 29; khi x = 2 thì xy = 56. Tích không cố định, dù trong hai cặp này y giảm khi x tăng.
Nhóm 2: hệ số âm
Biết y tỉ lệ nghịch với x và khi x = −3 thì y = 8.
a) Tìm hệ số và công thức.
b) Tính y khi x = 4.
c) Tính x khi y = −2 và cho biết y có thể bằng 0 không.
a) Hệ số a = (−3) × 8 = −24. Công thức là y = −24/x, với x khác 0.
b) y = \(\frac{-24}{4}\) = −6. Kiểm tra 4 × (−6) = −24.
c) x = \(\frac{-24}{-2}\) = 12. Không có giá trị x nào trong miền xác định làm y bằng 0 vì tích xy phải bằng −24 khác 0.
Nhóm 3: máy và thời gian
Một đơn hàng giả định cần 72 máy-giờ với những giả thiết năng suất và phân chia công việc như mô hình đã nêu.
a) Dùng 9 máy thì cần bao lâu?
b) Muốn hoàn thành đúng trong 6 giờ thì cần tổng cộng bao nhiêu máy?
c) Nếu đang có 9 máy, cần bổ sung bao nhiêu máy để đạt phương án ở ý trước?
a) Thời gian là 72 : 9 = 8 giờ. Tích 9 × 8 bằng 72.
b) Cần 72 : 6 = 12 máy. Đây là tổng số máy cùng hoạt động trong mô hình.
c) Cần thêm 12 − 9 = 3 máy. Không trả lời 12 máy vì đề hỏi số bổ sung, không hỏi tổng.
Nhóm 4: kết hợp hai quan hệ nghịch
Cho y = \(\frac{15}{x}\) và x = 5/z, trong đó z khác 0.
a) Viết y theo z và xác định kiểu quan hệ.
b) Tính x, y khi z = 2.
c) Có được dùng z = 0 trong hệ điều kiện ban đầu không?
a) Thế x = 5/z vào công thức đầu được y = 15/(5/z) = 3z. Vậy y tỉ lệ thuận với z theo hệ số 3 trên miền đang xét.
b) x = \(\frac{5}{2}\) = 2,5 và y = 3 × 2 = 6. Kiểm tra xy = 15, xz = 5, đúng cả hai điều kiện.
c) Không, vì x = 5/z không xác định khi z = 0. Công thức rút gọn y = 3z không làm mất điều kiện của bài gốc.
Tự kiểm tra và bước học tiếp
Mỗi lời giải nên có công thức, điều kiện, phép tính và bước thử lại. Nếu đề cho một cặp giá trị của hai đại lượng tỉ lệ nghịch, hãy nhân để tìm a. Nếu đề hỏi giá trị còn thiếu, chia a cho giá trị đã biết. Nếu có nhiều cặp, kiểm tra từng tích thay vì chỉ nhìn xu hướng tăng giảm.
Cuối bài có lời văn, kiểm tra kết quả là số lượng hay thời gian, có cần nguyên hay chỉ cần dương, và có đúng đơn vị đã đặt hay không. Đặc biệt, công thức rút gọn không cho phép mở rộng miền tùy ý. Những thói quen này sẽ hữu ích khi em luyện kết hợp tỉ lệ thuận và tỉ lệ nghịch ở phần tiếp theo.
Nguồn và phạm vi
Tên và phạm vi Bài 23 được đối chiếu tại sách điện tử Toán 7 tập hai của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Toàn bộ số liệu thực hành, lời giải và hình minh họa ở đây được xây dựng riêng; các tình huống giả định không phải dữ liệu sản xuất hoặc giá bán hiện hành.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Bài 22. Đại lượng tỉ lệ thuận.
Bài sau: Toán 7: Luyện tập chung sau Bài 23.