Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 7 · Tin giáo dục

Toán 7: Luyện tập chung sau Bài 23

Phân biệt tỉ lệ thuận và nghịch, ghép quan hệ, kiểm tra đơn vị và số lượng nguyên qua bài luyện có lời giải từng ý.

Bảng A có y/x=3,5; Bảng B có xy=36; Bảng C có tích20,27,36 và tỉ số5,3,1 nên không thuộc cả hai dạng.

Hai dạng tỉ lệ thuận và tỉ lệ nghịch thường xuất hiện trong những câu chuyện gần giống nhau. Cùng nói về thời gian làm việc, nhưng nếu giữ tốc độ cố định thì số sản phẩm thay đổi theo thời gian; nếu giữ lượng công việc cố định thì thời gian lại thay đổi theo tốc độ. Vì vậy bước quan trọng nhất là xác định đại lượng nào thay đổi và điều gì được giữ nguyên.

Phần Luyện tập chung này thuộc Toán 7 tập hai Kết nối tri thức với cuộc sống, nằm sau Bài 23 Đại lượng tỉ lệ nghịch và trước Bài tập cuối chương VI. Các nhiệm vụ được biên soạn mới nhằm luyện chọn mô hình, ghép các quan hệ và kiểm tra đơn vị. Mọi tình huống sản phẩm, nhóm hoặc vật liệu dưới đây đều là giả định học tập, không phải số liệu thực tế.

1. Hai phép kiểm tra khác nhau

Với quan hệ tỉ lệ thuận y = ax, a là hằng số khác 0, ta kiểm tra tỉ số \(\frac{y}{x}\) tại các cặp có x khác 0. Với quan hệ tỉ lệ nghịch y = a/x, a khác 0 và x khác 0, ta kiểm tra tích xy. Không tráo hai phép kiểm tra cho nhau chỉ vì bảng có một dãy tăng và một dãy giảm.

Trong bài toán số, hệ số có thể âm. Trong bài toán về số lượng, thời gian hoặc độ dài dương, cần thêm điều kiện của ngữ cảnh. Một kết quả âm có thể là lời giải của đẳng thức nhưng không là đáp số hợp lệ cho số giờ làm việc. Ngược lại, không được loại hệ số âm trong một bài đại số chỉ vì từ “thuận” gợi cảm giác cùng tăng.

Một bảng hữu hạn có thể phù hợp một công thức, nhưng không tự chứng minh mọi tình huống ngoài bảng đều theo công thức đó. Khi đề đã cho quan hệ tỉ lệ và một cặp giá trị đủ điều kiện, ta có thể xác định hệ số. Nếu đề chỉ đưa một quan sát đơn lẻ, cần tránh suy rộng thành quy luật không có giả thiết hỗ trợ.

2. Phân loại bảng bằng tỉ số hoặc tích

Ba bảng số giả định
x Bảng A Bảng B Bảng C
2 7 18 10
3 10,5 12 9
6 21 6 6

Đề bài 1

a) Kiểm tra bảng A và viết công thức liên hệ y với x phù hợp các cặp đã cho.

b) Kiểm tra bảng B và viết công thức liên hệ y với x phù hợp các cặp đã cho.

c) Bảng C có y giảm khi x tăng. Có phải vì thế mà y tỉ lệ nghịch với x không?

Lời giải bài 1

a) Các tỉ số lần lượt là \(\frac{7}{2}\) = 3,5; 10,5/3 = 3,5; \(\frac{21}{6}\) = 3,5. Vì vậy bảng A phù hợp công thức y = 3,5x. Các mẫu đều khác 0 nên phép kiểm tra có nghĩa. Nếu bảng có x bằng 0 thì cần kiểm tra cặp đó trực tiếp bằng công thức.

b) Các tích là 2 × 18 = 36; 3 × 12 = 36; 6 × 6 = 36. Bảng B phù hợp y = \(\frac{36}{x}\) với x khác 0. Hệ số tỉ lệ nghịch là 36, không phải tỉ số \(\frac{18}{2}\) của cặp đầu tiên.

c) Không. Các tích của bảng C là 20, 27 và 36, không cố định. Các tỉ số cũng là 5, 3 và 1, nên bảng không phù hợp một hệ số tỉ lệ thuận chung. Chiều giảm chỉ là quan sát ban đầu; phải dùng tích hoặc công thức để nhận biết đúng.

3. Ghép các quan hệ qua một đại lượng trung gian

Khi có ba đại lượng, đừng đoán loại quan hệ của đại lượng đầu và cuối bằng một khẩu quyết. Hãy viết hai công thức ban đầu, thay biểu thức của đại lượng trung gian rồi rút gọn. Cách này vừa xác định loại quan hệ, vừa cho đúng hệ số và điều kiện xác định.

Đề bài 2

a) Cho x = 4y và y = 3z. Viết x theo z và nêu loại quan hệ.

b) Cho x = 4y và y = 15/z, với z khác 0. Viết x theo z.

c) Cho x = \(\frac{20}{y}\) và y = 5/z, với y và z khác 0. Viết x theo z, giữ điều kiện của bài gốc.

Lời giải bài 2

a) Thay y = 3z vào x = 4y được x = 4 × 3z = 12z. Hệ số 12 khác 0, nên x tỉ lệ thuận với z theo hệ số 12. Không cộng hai hệ số 4 và 3 vì phép thế tạo ra phép nhân.

b) Ta có x = 4 × (15/z) = 60/z. Do đó x tỉ lệ nghịch với z theo hệ số 60, trên miền z khác 0. Nếu cho z bằng 0 thì công thức trung gian đã không xác định, nên không được dùng trường hợp đó để thử.

c) Thay y = 5/z vào x = \(\frac{20}{y}\) được x = 20 : (5/z) = 4z. Quan hệ sau rút gọn có dạng tỉ lệ thuận với hệ số 4, nhưng dữ kiện ban đầu vẫn yêu cầu z khác 0. Không được tự mở rộng bài gốc sang z bằng 0 vì khi ấy y = 5/z không có nghĩa.

Điều kiện trước khi rút gọn có thể quan trọng hơn vẻ đơn giản của biểu thức sau cùng. Câu c có kết quả x = 4z rất dễ tính tại z bằng 0, nhưng đó không phải một bộ giá trị hợp lệ của cả hai quan hệ ban đầu. Kiểm tra miền xác định giúp tránh kết luận vượt quá giả thiết.

4. Cùng tốc độ hay cùng lượng công việc?

Xét mô hình gấp thiệp đều, không có thời gian chuẩn bị hoặc gián đoạn. Khi tốc độ được giữ ở 6 thiệp mỗi phút, số thiệp bằng 6 lần thời gian chạy. Nhưng khi yêu cầu hoàn thành đúng 72 thiệp, tốc độ và thời gian phải có tích bằng 72. Hai cách nhìn dùng hai điều kiện cố định khác nhau.

Giữ tốc độ6 thiệp/phút: thời gian2,4,6 phút cho12,24,36 thiệp. Giữ72 thiệp: tốc độ6,9,12 thiệp/phút cho12,8,6 phút.
Một mô hình, hai câu hỏi: kiểm tra điều kiện được giữ cố định.

Đề bài 3

a) Với tốc độ 6 thiệp mỗi phút, tính số thiệp trong 2, 4 và 6 phút. Đại lượng nào tỉ lệ thuận với đại lượng nào?

b) Để hoàn thành 72 thiệp, tính thời gian theo các tốc độ 6, 9 và 12 thiệp mỗi phút. Kiểm tra tích tốc độ và thời gian.

c) Tốc độ 12 thiệp mỗi phút tương ứng bao nhiêu thiệp mỗi giờ? Nếu dùng tốc độ theo giờ, thời gian cho 72 thiệp phải ghi thế nào?

Lời giải bài 3

a) Số thiệp lần lượt là 12, 24 và 36. Trong điều kiện tốc độ không đổi, số thiệp tỉ lệ thuận với thời gian theo hệ số 6 thiệp mỗi phút. Tăng thời gian từ 2 lên 4 phút làm số thiệp tăng gấp đôi vì không có thời gian chuẩn bị được cộng thêm.

b) Các thời gian là \(\frac{72}{6}\) = 12 phút, \(\frac{72}{9}\) = 8 phút và \(\frac{72}{12}\) = 6 phút. Mọi tích đều bằng 72: 6 × 12, 9 × 8 và 12 × 6. Với lượng công việc cố định, thời gian tỉ lệ nghịch với tốc độ; tăng tốc độ gấp đôi làm thời gian còn một nửa.

c) Một giờ có 60 phút, nên tốc độ là 12 × 60 = 720 thiệp mỗi giờ. Thời gian là \(\frac{72}{720}\) = \(\frac{1}{10}\) giờ, bằng 6 phút. Không được lấy số 720 thiệp mỗi giờ nhân trực tiếp với 6 phút rồi bỏ qua sự khác nhau của hai đơn vị thời gian.

Khi viết lời giải, hãy ghi đơn vị ngay sau dữ kiện để tránh nhầm. Hệ số tỉ lệ không chỉ là một con số rời rạc; trong mô hình này nó gắn với thiệp trên phút hoặc tổng số thiệp. Đổi đơn vị không làm đổi tình huống nhưng làm đổi giá trị số của tốc độ và thời gian.

5. Chia tổng theo tỉ lệ trong một ngữ cảnh rõ ràng

Đề bài 4

a) Một hỗn hợp giấy màu giả định có tổng khối lượng 240 g, gồm ba màu với khối lượng tỉ lệ 3 : 4 : 5. Tính khối lượng mỗi màu.

b) Kiểm tra tổng và các tỉ số sau khi tìm được kết quả.

c) Có thể nói ba màu được chia thành ba khối lượng bằng nhau vì đều thuộc một hỗn hợp không?

Lời giải bài 4

a) Gọi ba khối lượng là a, b, c theo đúng thứ tự, đơn vị gam. Ta có \(\frac{a}{3}\) = \(\frac{b}{4}\) = \(\frac{c}{5}\) và a + b + c = 240. Giá trị chung là 240/(3 + 4 + 5) = 20. Suy ra a = 60 g, b = 80 g, c = 100 g.

b) Tổng 60 + 80 + 100 = 240 g. Các tỉ số 60/3, \(\frac{80}{4}\) và \(\frac{100}{5}\) đều bằng 20, đúng yêu cầu. Mẫu tổng 12 khác 0 nên phép chia dùng tính chất dãy tỉ số hợp lệ.

c) Không. Chia đều sẽ cho mỗi màu 80 g và có tỉ lệ 1 : 1 : 1, khác 3 : 4 : 5. Tổng bằng nhau không quyết định các phần bằng nhau; cần đồng thời thỏa điều kiện tỉ lệ của đề.

6. Số tiền cố định và số lượng nguyên

Tình huống tiếp theo chỉ là bài toán giả định về mua đồ dùng, không phải báo giá thật. Có 180 nghìn đồng để mua một loại bút, không có phí thêm. Gọi p là giá một chiếc tính bằng nghìn đồng và n là số chiếc nếu dùng hết tiền. Điều kiện là pn = 180, với p dương và n là số nguyên dương.

Đề bài 5

a) Nếu giá mỗi chiếc lần lượt là 6, 9 và 12 nghìn đồng, mua được bao nhiêu chiếc khi dùng hết tiền?

b) Nếu giá là 8 nghìn đồng, có thể dùng hết 180 nghìn đồng để mua số bút nguyên không? Nếu chỉ cần không vượt số tiền, mua nhiều nhất bao nhiêu chiếc?

c) Vì sao câu b không được làm tròn 22,5 lên 23 rồi kết luận vẫn đủ tiền?

Lời giải bài 5

a) Các số lượng lần lượt là \(\frac{180}{6}\) = 30, \(\frac{180}{9}\) = 20 và \(\frac{180}{12}\) = 15 chiếc. Mỗi tích giá và số lượng bằng 180 nghìn đồng. Giá tăng không làm số lượng tăng vì tổng tiền đang được giữ cố định.

b) \(\frac{180}{8}\) = 22,5 không nguyên, nên không thể mua số bút nguyên và dùng hết đúng 180 nghìn đồng theo điều kiện này. Nếu chỉ yêu cầu không vượt tiền, mua nhiều nhất 22 chiếc, hết 176 nghìn đồng và còn 4 nghìn đồng. Đây là câu hỏi khác với yêu cầu dùng hết.

c) 23 chiếc cần 23 × 8 = 184 nghìn đồng, vượt 180 nghìn đồng. Quy tắc làm tròn số thập phân không được thay cho điều kiện ngân sách và số lượng nguyên. Cần kiểm tra tích sau khi chọn số lượng để biết phương án có thực hiện được không.

7. Kết thúc bằng kiểm tra mô hình

Trước khi nộp, hãy ghi rõ em đã giữ cố định điều gì. Với tỉ lệ thuận, kiểm tra công thức nhân và hệ số; với tỉ lệ nghịch, kiểm tra tích không đổi cùng điều kiện mẫu khác 0. Khi ghép quan hệ, giữ các điều kiện gốc sau rút gọn. Khi chia tổng, thử lại cả tổng lẫn tỉ lệ.

Cuối cùng, xem đáp số là số đo liên tục hay số đồ vật nguyên. Một giá trị phân số không tự là sai trong bài khối lượng hoặc thời gian, nhưng có thể không thỏa yêu cầu đếm bút. Kết luận đầy đủ phải nói được kết quả đúng trong điều kiện nào, thay vì chỉ đưa một phép chia cuối cùng.

Bài trước và bài sau của Toán 7

Bài trước: Bài 23. Đại lượng tỉ lệ nghịch.

Bài sau: Bài tập cuối chương VI.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗