Bài tập cuối chương VI Toán 7 Kết nối tri thức nối bốn nội dung: tỉ lệ thức, dãy tỉ số bằng nhau, đại lượng tỉ lệ thuận và đại lượng tỉ lệ nghịch. Muốn giải đúng, em cần nhận ra đại lượng nào giữ nguyên và chọn công thức phù hợp, thay vì chỉ nhìn thấy các số rồi nhân chéo. Bộ luyện dưới đây giúp kiểm tra cả phương pháp, điều kiện và đáp số.
Các câu hỏi, số liệu và hình minh họa được xây dựng riêng để ôn tập, không phải đề kiểm tra chính thức hay bản chép bài tập sách giáo khoa. Tình huống về dây, máy và đơn hàng đều là bài toán giả định. Em nên tự làm trước khi xem lời giải, rồi ghi lại dòng sai đầu tiên để biết cần ôn Bài 20, 21, 22 hay 23.
Bốn câu hỏi giúp chọn công cụ
Thứ nhất, có đang so sánh hai tỉ số không? Nếu có, kiểm tra số chia khác 0 rồi dùng rút gọn hoặc tích chéo. Thứ hai, các đại lượng có tỉ lệ cho trước và một tổng hay hiệu không? Khi đó, tính chất dãy tỉ số hoặc cách đặt tỉ số chung bằng k thường hiệu quả. Không bỏ qua điều kiện mẫu của tỉ số mới.
Thứ ba, thương giữa hai đại lượng có giữ nguyên không? Đó là dấu hiệu của tỉ lệ thuận, với công thức y = ax và hệ số a khác 0. Thứ tư, tích hai đại lượng có giữ nguyên không? Đó là dấu hiệu của tỉ lệ nghịch, với công thức y = a/x, a khác 0 và x khác 0. Với dữ liệu thực nghiệm hữu hạn, các dấu hiệu này chỉ kiểm tra các cặp đã có; chưa tự chứng minh quy luật cho mọi trường hợp.
Trong bài có lời văn, hãy tìm câu mô tả điều không đổi: cùng đơn giá, cùng khối lượng công việc, cùng năng suất hoặc cùng diện tích. Nếu thiếu giả thiết, không được tự bổ sung để tạo quan hệ tỉ lệ. “Cùng tăng” chưa đủ cho tỉ lệ thuận; “một tăng, một giảm” cũng chưa đủ cho tỉ lệ nghịch.
Những điều kiện cần mang theo
Trong \(\frac{a}{b}\) = c/d, hai mẫu b và d phải khác 0. Nếu đảo tỉ số hoặc đổi vị trí số hạng, kiểm tra cả mẫu mới. Ví dụ \(\frac{0}{4}\) = \(\frac{0}{7}\) đúng nhưng không thể đảo thành \(\frac{4}{0}\) = 7/0. Tích chéo bằng nhau không chữa được phép chia cho 0 trong biểu thức ban đầu.
Trong dãy x/p = y/q = k, ta có x = pk và y = qk. Tổng x + y bằng (p + q)k; hiệu x − y bằng (p − q)k. Chỉ được chia cho p + q hoặc p − q khi chúng khác 0. Nếu hệ số bằng 0, quay về phương trình với k để xét mâu thuẫn hoặc thiếu điều kiện, không viết một thương có mẫu 0.
Miền giá trị của bài cũng cần giữ nguyên. Bài tìm số thực có thể nhận nghiệm âm; số máy phải nguyên dương; độ dài và thời gian phải dương. Với góc trong tam giác, ba số đo phải dương và có tổng \(180^{\circ}\). Kiểm tra điều kiện sau khi giải giúp phân biệt nghiệm của một phép tính với đáp số thực sự của tình huống.
Đề tự luyện tổng hợp
Bài 1: tỉ lệ thức và số chưa biết
a) Từ bốn số 0,4; 0,6; 1; 1,5, lập hai tỉ lệ thức khác nhau, không tính việc đổi hai vế là cách mới.
b) Tìm x biết x/3,6 = 5/9.
c) Một bạn từ \(\frac{0}{5}\) = \(\frac{0}{8}\) suy ra \(\frac{5}{0}\) = 8/0. Hãy chỉ ra lỗi.
Bài 2: dãy tỉ số và dấu
a) Tìm x, y biết \(\frac{x}{3}\) = \(\frac{y}{7}\) và x + y = 50.
b) Tìm x, y biết \(\frac{x}{3}\) = \(\frac{y}{7}\) và x − y = 12.
c) Tìm x, y, z biết \(\frac{x}{2}\) = \(\frac{y}{3}\) = z/5 và 2x + y − z = 8.
Bài 3: chuyển đổi đơn vị
Gọi x là số đo chiều dài một đoạn dây tính bằng xentimét, y là số đo cùng đoạn dây tính bằng milimét.
a) Viết y theo x và xác định quan hệ tỉ lệ.
b) Đoạn dây dài 12,7 cm tương ứng bao nhiêu milimét?
c) Đoạn dây dài 86 mm tương ứng bao nhiêu xentimét? Hệ số khi viết x theo y là bao nhiêu?
Bài 4: ba góc của tam giác
Ba góc A, B, C của một tam giác có số đo tỉ lệ với 2; 3; 4.
a) Lập dãy tỉ số và điều kiện tổng.
b) Tính số đo ba góc.
c) Giải thích vì sao bộ số \(20^{\circ}\), \(30^{\circ}\), \(40^{\circ}\) dù đúng tỉ lệ vẫn chưa là đáp số.
Bài 5: ba đội máy cùng khối lượng công việc
Ba đội máy giả định thực hiện ba đơn hàng có khối lượng như nhau, lần lượt xong trong 3, 4, 6 giờ. Mỗi máy có năng suất như nhau và không đổi; công việc chia đều được, máy chạy đồng thời, không mất thời gian chuẩn bị. Đội thứ nhất có nhiều hơn đội thứ hai 2 máy.
a) Gọi số máy lần lượt là x, y, z. Viết quan hệ giữa chúng và thời gian.
b) Tìm số máy mỗi đội.
c) Kiểm tra công việc quy đổi của ba đội và số máy chênh lệch.
Bài 6: chọn đúng quy luật
a) Các cặp (x; y) là (2; 6), (4; 12), (5; 15). Tìm công thức tỉ lệ thuận phù hợp.
b) Các cặp (x; y) là (2; 15), (3; 10), (5; 6). Tìm công thức tỉ lệ nghịch phù hợp.
c) Với y = 20 − x, có thể kết luận y tỉ lệ nghịch với x chỉ vì x tăng thì y giảm không?
Lời giải và cách thử lại
Bài 1: kiểm tra mẫu trước khi nhân chéo
a) Vì 0,4 × 1,5 = 0,6 × 1 = 0,6, có thể viết 0,4/0,6 = 1/1,5 và 0,4/1 = 0,6/1,5. Các mẫu khác 0. Hai tỉ lệ thức này dùng cùng đẳng thức tích nhưng ghép tử, mẫu theo hai cách hợp lệ.
b) Nhân chéo được 9x = 3,6 × 5 = 18 nên x = 2. Thử lại 2/3,6 = \(\frac{20}{36}\) = 5/9. Không lấy 3,6 nhân 9 rồi chia 5 vì đó không phải phép biến đổi của tỉ lệ thức đã cho.
c) Lỗi là đưa số 0 xuống mẫu. Đẳng thức ban đầu đúng vì các mẫu 5 và 8 khác 0; hai biểu thức sau không xác định. Điều kiện để đảo cả hai tỉ số không được thỏa mãn.
Bài 2: dùng tỉ số chung để giữ dấu
a) Đặt x = 3k và y = 7k. Từ 10k = 50 suy ra k = 5, nên x = 15, y = 35. Kiểm tra hai thương bằng 5, tổng bằng 50. Bước thử tổng và thử tỉ số cần làm riêng.
b) Từ x − y = (3 − 7)k = 12 được k = −3. Do đó x = −9 và y = −21. Thử −9 − (−21) = 12, hai thương đều bằng −3. Đề không gắn x, y với số lượng nên nghiệm âm được chấp nhận.
c) Đặt x = 2k, y = 3k, z = 5k. Khi đó 2x + y − z = (4 + 3 − 5)k = 2k = 8, nên k = 4. Bộ số là 8, 12, 20. Thử 2 × 8 + 12 − 20 = 8. Hệ số 2 trước x phải được giữ khi thay x = 2k.
Bài 3: chiều dài không đổi, số đo đổi theo đơn vị
a) Vì 1 cm = 10 mm, ta có y = 10x. Số đo bằng milimét tỉ lệ thuận với số đo bằng xentimét theo hệ số 10. Đây là hai số đo của cùng một độ dài, không phải hai đoạn dây khác nhau.
b) y = 10 × 12,7 = 127 mm. Kết quả lớn hơn về giá trị số vì milimét là đơn vị nhỏ hơn xentimét; đoạn dây không dài thêm do đổi cách ghi.
c) x = \(\frac{86}{10}\) = 8,6 cm. Công thức ngược là x = \(\frac{y}{10}\) = 0,1y, nên hệ số theo chiều viết này là 0,1, không phải 10. Tên đại lượng phụ thuộc cần rõ khi nói về hệ số.
Bài 4: tỉ lệ chưa đủ nếu thiếu tổng góc
a) Gọi số đo các góc tính bằng độ là A, B, C. Ta có A/2 = B/3 = C/4 và A + B + C = 180. Các số đo phải dương vì là góc trong tam giác.
b) Tỉ số chung bằng 180/(2 + 3 + 4) = 20. Vậy A = \(40^{\circ}\), B = \(60^{\circ}\), C = \(80^{\circ}\). Cả ba dương và tổng bằng \(180^{\circ}\), đồng thời \(\frac{40}{2}\) = \(\frac{60}{3}\) = \(\frac{80}{4}\) = 20.
c) Bộ \(20^{\circ}\), \(30^{\circ}\), \(40^{\circ}\) có đúng tỉ lệ 2 : 3 : 4 nhưng tổng chỉ \(90^{\circ}\), không phải \(180^{\circ}\). Vì vậy nó không thỏa đầy đủ giả thiết. Chỉ kiểm tra một trong hai điều kiện sẽ bỏ sót lỗi này.
Bài 5: thời gian ít hơn cần nhiều máy hơn trong mô hình
a) Cùng khối lượng và cùng năng suất từng máy nên 3x = 4y = 6z. Chia ba biểu thức cho 12 được \(\frac{x}{4}\) = \(\frac{y}{3}\) = z/2. Đồng thời x − y = 2. Số máy cần là số nguyên dương.
b) Đặt x = 4k, y = 3k, z = 2k. Từ x − y = k = 2, suy ra x = 8, y = 6, z = 4. Các số đều nguyên dương; đội hoàn thành nhanh nhất có nhiều máy nhất như mô hình yêu cầu.
c) Ba lượng công việc quy đổi là 3 × 8 = 4 × 6 = 6 × 4 = 24 máy-giờ. Hiệu số máy hai đội đầu là 8 − 6 = 2. Cả điều kiện sản lượng lẫn điều kiện chênh lệch đều được đáp ứng.
Bài 6: thương cố định hay tích cố định?
a) Các thương 6/2, 12/4, \(\frac{15}{5}\) đều bằng 3. Công thức phù hợp bảng là y = 3x. Thử từng cặp để tránh chọn quy luật chỉ khớp một dòng.
b) Các tích 2 × 15, 3 × 10, 5 × 6 đều bằng 30. Công thức phù hợp bảng là y = 30/x, với x khác 0. Khi đổi vai hai đại lượng, hệ số tỉ lệ nghịch vẫn bằng 30.
c) Không. Với x = 1, tích xy bằng 19; với x = 2, tích bằng 36. Hai tích khác nhau nên không có tích cố định trên các giá trị ấy. Xu hướng tăng giảm không thay thế định nghĩa.
Đọc kết quả để ôn lại đúng phần
Nếu sai Bài 1, hãy ôn điều kiện của tỉ số và tính chất tích chéo ở Bài 20. Nếu sai Bài 2 hoặc Bài 4, xem lại cách đặt k và ghép tử với mẫu ở Bài 21. Nếu sai Bài 3, tập viết công thức kèm đơn vị và chiều phụ thuộc ở Bài 22. Nếu sai Bài 5, ôn tích không đổi và điều kiện mô hình ở Bài 23.
Bài 6 giúp phân biệt hai kiểu quan hệ nhưng không thay thế giải thích ở bài có lời văn. Em nên viết một câu nêu lý do trước công thức, chẳng hạn “khối lượng công việc và năng suất từng máy không đổi”. Nếu không thể nêu lý do ấy từ giả thiết, cần xem lại việc lựa chọn mô hình trước khi tiếp tục tính toán.
Ở lần làm lại, đừng chỉ chép đáp số. Hãy che lời giải, viết điều kiện và giải bằng cách khác nếu có thể. Sau đó thử ngược vào đề gốc. Một lời giải ngắn nhưng giữ đủ điều kiện và kiểm tra đúng đại lượng có giá trị hơn nhiều dòng công thức mà không giải thích vì sao được dùng.
Nguồn và phạm vi ôn tập
Nội dung được đối chiếu mục Bài tập cuối chương VI trong sách điện tử Toán 7 tập hai của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Bộ luyện sử dụng đề và lời giải riêng, bao quát kiến thức Bài 20–23. Phần biểu thức đại số của chương VII sẽ bắt đầu ở bài tiếp theo, không cần đưa vào lời giải của bộ này.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Toán 7: Luyện tập chung sau Bài 23.
Bài sau: Bài 24. Biểu thức đại số.