Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 7 · Tin giáo dục

Toán 7 Kết nối tri thức Bài 24: Biểu thức đại số

Nhận biết biểu thức số, biến và biểu thức đại số; lập biểu thức, thay số âm đúng ngoặc, kiểm tra mẫu khác0. Có bài luyện và lời giải từng ý.

Thay x=-2 vào2x²−3x+1 được15

Biểu thức đại số cho phép dùng chữ để biểu diễn các số và mô tả nhiều tình huống bằng một cách viết chung. Trong Bài 24 Toán 7 Kết nối tri thức, em học nhận biết biểu thức số, biểu thức chứa chữ, các biến và cách tính giá trị của biểu thức khi biết giá trị biến. Cần thay đúng mọi vị trí của biến và giữ nguyên thứ tự phép tính.

Theo cách dùng thuật ngữ của bài học, biểu thức chỉ chứa số, chỉ chứa chữ hoặc có cả số và chữ đều được gọi chung là biểu thức đại số. Vì vậy không nên định nghĩa rằng biểu thức đại số bắt buộc phải chứa chữ. Những ví dụ và bài luyện dưới đây được tự biên soạn; các tình huống giá tiền, máy móc chỉ là giả định để học cách lập biểu thức.

Từ biểu thức số đến biểu thức chứa chữ

Biểu thức 18 + 4 × 3 chỉ chứa các số và phép toán, nên là biểu thức số. Biểu thức 18 + 4x chứa chữ x. Chữ x đại diện cho một số trong phạm vi đang xét và được gọi là biến. Nếu x thay đổi, biểu thức vẫn giữ cách viết ấy nhưng giá trị nhận được có thể thay đổi.

Ví dụ với x = 2, giá trị của 18 + 4x là 26; với x = 5, giá trị là 38. Chữ x không có một giá trị cố định cho mọi bài toán. Nó cũng không phải dấu nhân: trong 4x, ta hiểu là 4 nhân x; còn trong 4 × 3, dấu × là kí hiệu phép nhân giữa hai số.

Biểu thức có thể chứa nhiều biến. Trong 2a + 3b, các biến là a và b; hai chữ có thể nhận hai giá trị khác nhau. Nếu đề chỉ cho a mà chưa cho b và không có điều kiện khác, thường chưa tính được một giá trị số duy nhất. Không được mặc nhiên cho mọi chữ cùng bằng số vừa xuất hiện trong đề.

Cách viết gọn và cách đọc đúng

Ta thường bỏ dấu nhân giữa số và chữ hoặc giữa các chữ: 7 × x viết là 7x, a × b viết là ab. Tích có thừa số 1 có thể viết 1x = x; tích có thừa số −1 viết (−1)x = −x. Cách viết gọn không làm thay đổi phép toán. Tuy nhiên, giữa hai số, viết liền 23 có nghĩa là số hai mươi ba, không có nghĩa 2 × 3.

Phân biệt 3x với \(x^{3}\). Biểu thức 3x là ba lần x, còn \(x^{3}\) là x nhân x nhân x. Chẳng hạn khi x = 2, hai giá trị lần lượt là 6 và 8. Tương tự, x + x = 2x, còn x × x = \(x^{2}\). Chỉ một thay đổi ở dấu phép toán đã làm ý nghĩa khác hẳn.

Dấu ngoặc giúp ghi rõ đối tượng của phép nhân hoặc phép chia. “Ba lần tổng của x và 4” viết là 3(x + 4), không phải 3x + 4. “Nửa hiệu của a và b” viết là (a − b)/2, không phải a − b/2. Khi đọc đề bằng lời, hãy xác định cần thực hiện tổng hay hiệu nào trước rồi mới viết phép toán bên ngoài.

Lập biểu thức từ một tình huống

Trong bài toán giả định, một tấm bìa hình chữ nhật rộng x cm và dài hơn chiều rộng 5 cm, với x dương. Chiều dài được biểu diễn bởi x + 5 cm. Chu vi là 2[x + (x + 5)] cm; diện tích là x(x + 5) cm². Hai biểu thức dùng cùng kích thước nhưng mô tả hai đại lượng khác nhau.

Đặt x = 3, chiều dài bằng 8 cm, chu vi bằng 2(3 + 8) = 22 cm và diện tích bằng 3 × 8 = 24 cm². Số 22 không thể là đáp số diện tích chỉ vì đã tính từ kích thước hình. Đơn vị giúp phát hiện nhầm lẫn: chu vi đo bằng đơn vị độ dài, diện tích đo bằng đơn vị vuông.

Hình chữ nhật rộng x, dài x+5 với x dương; chu vi2[x+(x+5)], diện tíchx(x+5)
Hình minh họa kích thước tổng quát; không dùng độ dài trên ảnh để đo giá trị của x.

Một ví dụ khác: giả sử mỗi tấm nhãn có giá 3 nghìn đồng và một gói trang trí có giá 8 nghìn đồng. Mua n tấm nhãn cùng một gói trang trí hết 3n + 8 nghìn đồng. Biến n ở đây là số nguyên không âm nếu cho phép không mua tấm nhãn nào. Đây là bảng giá giả định, không phải giá bán hiện hành của một cửa hàng.

Không viết 3(n + 8) cho tình huống đó, vì cách viết này nhân cả số 8 với 3. Khi n = 4, biểu thức đúng cho 3 × 4 + 8 = 20 nghìn đồng; biểu thức sai cho 36. Thay một giá trị dễ tính là cách kiểm tra ý nghĩa, nhưng một phép thử đúng riêng lẻ chưa chứng minh hai biểu thức bằng nhau với mọi giá trị.

Tính giá trị theo ba bước

Bước đầu là đọc giá trị được gán cho từng biến và kiểm tra phép toán có nghĩa. Bước tiếp theo là thay số vào mọi vị trí xuất hiện của biến, dùng ngoặc khi thay số âm. Cuối cùng, thực hiện phép tính theo thứ tự: trong ngoặc trước, lũy thừa, rồi nhân chia, sau đó cộng trừ. Kết luận cần nêu giá trị tương ứng với bộ giá trị biến đã cho.

Chẳng hạn A = \(2x^{2}\) − 3x + 1 tại x = −2. Thay số được A = 2 × (−2)² − 3 × (−2) + 1. Bình phương bằng 4, tích thứ nhất bằng 8 và −3 × (−2) bằng 6, nên A = 8 + 6 + 1 = 15. Nếu bỏ ngoặc thành −\(2^{2}\), em sẽ bình phương 2 trước rồi lấy dấu âm, tạo một phép tính khác.

Với B = (2m + n)(m − n) tại m = 3 và n = −1, ta có 2m + n = 6 − 1 = 5, còn m − n = 3 − (−1) = 4. Vì vậy B = 5 × 4 = 20. Có thể tính từng ngoặc riêng để giảm nhầm dấu. Không thay m vào vị trí của n chỉ vì cả hai cùng là chữ.

Giá trị nào được phép thay?

Biểu thức C = 12/(x − 2) có phép chia. Khi x = 5, mẫu bằng 3, nên C = 4. Khi x = 2, mẫu bằng 0, biểu thức không xác định. Không ghi kết quả bằng 0 hoặc nói chỉ cần máy tính xử lí tiếp. Việc kiểm tra mẫu xuất phát từ quy tắc không chia cho 0 đã học.

Trong bài hình chữ nhật ở trên, biểu thức x(x + 5) vẫn tính được về số học khi x = −1, nhưng giá trị ấy không mô tả một hình chữ nhật có chiều rộng âm. Miền giá trị của tình huống có thể hẹp hơn miền tính toán của biểu thức. Cần đọc cả ý nghĩa biến chứ không chỉ nhìn xem phép tính có thực hiện được không.

Không phải bài tính giá trị nào cũng là bài tìm x. Nếu đề cho x = 4 và yêu cầu tính 5x − 2, chỉ cần thay số để được 18. Còn điều kiện 5x − 2 = 18 đặt ra một câu hỏi khác: tìm số x làm đẳng thức đúng. Bài học hiện tại tập trung vào lập và tính giá trị biểu thức, chưa cần mở rộng sang hệ thống giải phương trình.

Bốn nhóm bài tự luyện

Nhóm 1: nhận biết và viết biểu thức

a) Trong 7 + 2 × 5 và 7 + 2x, biểu thức nào là biểu thức số? Nêu biến của biểu thức chứa chữ.

b) Viết biểu thức biểu thị bốn lần tổng của a và b.

c) Viết biểu thức biểu thị tích của hiệu x − y với tổng x + y.

a) 7 + 2 × 5 là biểu thức số; 7 + 2x chứa biến x. Theo cách gọi chung trong bài, cả hai đều thuộc biểu thức đại số.

b) Biểu thức là 4(a + b). Ngoặc thể hiện phải lấy tổng a + b rồi nhân tổng đó với 4.

c) Biểu thức là (x − y)(x + y). Không bỏ các ngoặc thành x − yx + y vì cách viết đó mô tả các phép toán khác.

Nhóm 2: thay số âm và phân số

a) Tính P = \(x^{2}\) + 2x − 5 tại x = −3.

b) Tính Q = 6t + 1 tại t = 1/2.

c) Tính R = (a − b)² tại a = 1, b = −2.

a) P = (−3)² + 2 × (−3) − 5 = 9 − 6 − 5 = −2. Bình phương số âm cho số dương nhưng cả biểu thức vẫn có thể âm.

b) Q = 6 × (\(\frac{1}{2}\)) + 1 = 3 + 1 = 4. Thay phân số vào nguyên vị trí của t, không chỉ thay vào tử hoặc mẫu của một phép tính khác.

c) R = [1 − (−2)]² = \(3^{2}\) = 9. Phải tính hiệu trong ngoặc trước khi bình phương; không tự đổi thành \(a^{2}\) − \(b^{2}\).

Nhóm 3: điều kiện và giá trị

Cho S = 10/(u + 1).

a) Tính S tại u = 4.

b) Tính S tại u = −3.

c) Có tính được giá trị S tại u = −1 không? Giải thích.

a) Mẫu bằng 4 + 1 = 5 khác 0 nên S = \(\frac{10}{5}\) = 2.

b) Mẫu bằng −3 + 1 = −2 khác 0 nên S = \(\frac{10}{-2}\) = −5. Mẫu âm vẫn được phép, chỉ mẫu 0 bị loại.

c) Không, vì u + 1 = 0 làm phép chia không xác định. Điều kiện của biểu thức này là u khác −1.

Nhóm 4: hai biến trong tình huống giả định

Một máy đóng được đều 7 hộp mỗi phút, máy thứ hai đóng được đều 5 hộp mỗi phút. Gọi thời gian chạy của hai máy lần lượt là a và b phút; hai máy xử lí các hộp riêng, không đếm trùng.

a) Viết biểu thức biểu thị tổng số hộp theo mô hình.

b) Tính tổng khi a = 4 và b = 3.

c) Nếu máy thứ nhất chạy thêm 2 phút còn máy thứ hai giữ nguyên thời gian, tổng tăng bao nhiêu hộp?

a) Tổng là 7a + 5b hộp. Hai thời gian có thể khác nhau nên cần hai biến; không mặc nhiên viết 12a nếu chưa biết a = b.

b) Tổng bằng 7 × 4 + 5 × 3 = 28 + 15 = 43 hộp. Hai phép nhân tương ứng với sản lượng riêng từng máy.

c) Chạy thêm 2 phút ở máy thứ nhất làm tăng 7 × 2 = 14 hộp. Tổng mới là 57 hộp; kiểm tra 7 × 6 + 5 × 3 = 57. Kết luận dựa trên giả thiết năng suất đều của bài.

Những lỗi nên tự phát hiện

Lỗi thường gặp là nhầm 2x với \(x^{2}\), bỏ ngoặc khi thay số âm hoặc thay thiếu một lần xuất hiện của biến. Em có thể khoanh mọi vị trí của một biến trước khi thay, sau đó đối chiếu từng vị trí. Với nhiều biến, lập một dòng ngắn ghi a bằng bao nhiêu, b bằng bao nhiêu để tránh đổi chỗ hai giá trị.

Một lỗi khác là kết luận hai biểu thức giống nhau vì thử một giá trị thấy bằng nhau. Ví dụ 2x và \(x^{2}\) cùng bằng 4 tại x = 2, nhưng tại x = 3 thì lần lượt bằng 6 và 9. Một phản ví dụ đủ bác bỏ nhận định bằng nhau với mọi x. Trong bài lập biểu thức, nên kiểm tra bằng ý nghĩa từng phép toán, không chỉ dựa vào một lần thử số.

Sau khi tính, hãy đọc lại yêu cầu là chu vi, diện tích, số lượng hay giá trị số thuần túy. Ghi đơn vị khi đại lượng có đơn vị, và không gắn đơn vị tùy ý vào bài đại số không có bối cảnh. Nếu biểu thức không xác định tại giá trị được hỏi, lời giải đúng là giải thích phép chia không hợp lệ, không cố tạo ra đáp số.

Nguồn và phạm vi

Bài được đối chiếu về tên và phạm vi tại sách điện tử Toán 7 tập hai của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Các ví dụ, tình huống và bài tập ở đây được tạo riêng. Nội dung tập trung vào biểu thức, biến và thay số; phân loại đơn thức, bậc và nghiệm đa thức thuộc Bài 25.

Bài trước và bài sau của Toán 7

Bài trước: Bài tập cuối chương VI.

Bài sau: Bài 25. Đa thức một biến.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗