Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 7 · Tin giáo dục

Toán 7 Kết nối tri thức Bài 25: Đa thức một biến

Nhận biết đa thức một biến, thu gọn, tìm bậc và hệ số, tính giá trị và kiểm tra nghiệm. Bài luyện có lời giải riêng từng ý.

P có hai hạng tử bậc bốn triệt tiêu; thu gọn thành 5x² trừ 8x cộng 6, bậc hai, hệ số cao nhất 5 và hệ số tự do 6.

Đa thức một biến giúp viết gọn những quy tắc tính toán có cùng một đại lượng thay đổi. Muốn đọc đúng một đa thức, em cần phân biệt hệ số với số mũ, giữ dấu của từng hạng tử và thu gọn trước khi kết luận về bậc. Bài học này đi từ đơn thức đến đa thức, cách sắp xếp, tính giá trị và kiểm tra nghiệm. Các ví dụ dưới đây được biên soạn mới; tình huống thực tế là dữ liệu giả định để luyện toán, không phải kết quả khảo sát.

1. Đơn thức một biến và những trường hợp đặc biệt

Trong bài này, đơn thức một biến được viết dưới dạng một số thực nhân với lũy thừa của biến có số mũ nguyên không âm. Với biểu thức −\(7x^{3}\), số −7 là hệ số, còn số mũ 3 cho biết bậc. Không được đọc bậc là −7 chỉ vì đó là số đứng trước chữ. Khi hệ số khác không, bậc được xác định bằng số mũ của biến trong dạng đơn thức đã viết gọn.

Một số khác không là đơn thức bậc không. Chẳng hạn, số 9 không chứa biến nhưng vẫn thuộc nhóm này. Số không cũng được coi là đơn thức, song không có bậc theo quy ước của bài học. Vì thế, kết quả \(0x^{5}\) phải được hiểu là không; không thể giữ số mũ 5 rồi nói kết quả có bậc năm. Đặc biệt, không gán bậc không cho đơn thức không.

Biểu thức có biến ở mẫu như \(\frac{4}{x}\) không phải đơn thức theo dạng đang xét. Nó còn không xác định khi x bằng không. Trái lại, \(\frac{x}{4}\) viết được thành một phần tư nhân x nên là đơn thức bậc một. Điểm quyết định không phải sự xuất hiện của dấu chia trên trang giấy mà là biểu thức có thể viết thành hệ số thực nhân lũy thừa hợp lệ của biến hay không.

Khi cộng hai đơn thức cùng bậc, ta cộng các hệ số và giữ phần lũy thừa. Khi nhân hai đơn thức, ta nhân hệ số và dùng quy tắc nhân các lũy thừa cùng cơ số. Không được dùng lẫn hai quy tắc: cộng \(x^{2}\) với \(x^{2}\) không làm số mũ tăng thành bốn. Nếu các hệ số triệt tiêu trong phép cộng, kết quả không còn mang bậc của các đơn thức ban đầu.

2. Từ hạng tử đến đa thức thu gọn

Đa thức một biến là tổng các đơn thức cùng biến. Mỗi đơn thức trong tổng được gọi là một hạng tử. Một đơn thức riêng lẻ cũng là một đa thức. Trong biểu thức \(4x^{3}\) − 6x + 2, các hạng tử là \(4x^{3}\), −6x và 2. Dấu âm phải đi cùng hạng tử −6x khi ta liệt kê hoặc chuyển vị trí; nếu bỏ dấu âm, ta đã đổi biểu thức ban đầu.

Thu gọn nghĩa là nhóm và cộng những hạng tử có cùng bậc. Các hạng tử khác bậc vẫn được giữ riêng. Chẳng hạn, xét P(x) = \(5x^{4}\) − \(5x^{4}\) + \(3x^{2}\) − 8x + \(2x^{2}\) + 6. Hai hạng tử bậc bốn triệt tiêu, hai hạng tử bậc hai cho \(5x^{2}\), nên P(x) = \(5x^{2}\) − 8x + 6. Không thể gộp tiếp \(5x^{2}\) với −8x thành −\(3x^{2}\) vì phần biến khác nhau.

Sắp xếp theo lũy thừa giảm giúp đọc đa thức từ bậc cao xuống thấp. Có thể viết theo chiều tăng nếu yêu cầu như vậy, nhưng phải giữ nguyên từng hệ số và dấu. Một bậc bị khuyết có hệ số bằng không; không được tự điền hệ số một. Việc thêm \(0x^{3}\) chỉ để ghi rõ vị trí khuyết, không làm thay đổi giá trị hay bậc của đa thức.

3. Bậc và hệ số: không đọc vội từ biểu thức ban đầu

Với một đa thức khác không đã thu gọn, bậc là bậc cao nhất trong những hạng tử còn lại có hệ số khác không. Hệ số của hạng tử đó là hệ số cao nhất. Hệ số tự do là số hạng không chứa biến, hoặc bằng không nếu số hạng ấy bị khuyết. Với P vừa xét, bậc là hai, hệ số cao nhất là 5 và hệ số tự do là 6, dù bản viết ban đầu từng xuất hiện \(x^{4}\).

Đa thức hằng khác không có bậc không. Đa thức không thì không có bậc, nên không có hạng tử bậc cao nhất để đọc hệ số cao nhất theo định nghĩa dành cho đa thức khác không. Khi một phép thu gọn cho kết quả không, hãy ghi rõ trường hợp đặc biệt này thay vì cố áp dụng máy móc ba mục của đa thức thông thường. Đây là cách tránh nhầm giữa số không và bậc không.

4. Giá trị của đa thức và nghiệm

Kí hiệu F(a) là giá trị nhận được khi thay mọi chỗ có biến trong F(x) bằng cùng số a. Nếu a âm, phải đặt a trong ngoặc trước khi nâng lên lũy thừa. Ví dụ, với F(x) = \(2x^{2}\) − 5x − 3, ta có F(−1) = 2·(−1)² − 5·(−1) − 3 = 4. Dòng tính này đồng thời kiểm tra cả bình phương của số âm và phép trừ một tích âm.

Một số a là nghiệm của đa thức khi F(a) bằng không. Số a là giá trị của biến, còn không là giá trị của đa thức tại đó; không được đánh tráo hai đối tượng. Với F trên, F(3) bằng không và F(\(\frac{-1}{2}\)) cũng bằng không, nên cả hai số này đều là nghiệm. Việc kiểm tra vài số theo đề không có nghĩa là đã chứng minh không còn nghiệm khác nếu chưa có lập luận đầy đủ.

Một đa thức có thể không có nghiệm thực. Với \(x^{2}\) + 4, bình phương của mọi số thực đều không âm, nên giá trị luôn ít nhất bằng bốn và không thể bằng không. Nếu đa thức có hệ số tự do bằng không thì thay x bằng không cho giá trị không. Tuy vậy, điều đó không nói rằng không là nghiệm duy nhất. Cần đọc đúng phạm vi kết luận mà phép thế số cho phép.

Với F(x)=2x²−5x−3: F(−1)=4, F(−1/2)=0, F(0)=−3, F(3)=0. Hai giá trị được xác nhận là nghiệm là −1/2 và 3.
Bảng kiểm tra nghiệm, không phải đồ thị. Số ở hàng giá trị phải được tính bằng phép thế.

5. Bài luyện nhận biết và phép tính đơn thức

Đề bài

a) Xác định hệ số và bậc của −\(3x^{5}\), 11 và 0.

b) Trong \(\frac{x}{5}\) và 5/x, biểu thức nào là đơn thức theo dạng đã học? Nêu lí do.

c) Tính \(7x^{3}\) − \(2x^{3}\) và (−\(2x^{2}\))·(\(3x^{4}\)). Phân biệt quy tắc cộng với quy tắc nhân.

Lời giải

a) Đơn thức −\(3x^{5}\) có hệ số −3 và bậc năm. Số 11 có hệ số 11 và bậc không. Số không là đơn thức không có bậc. Cách viết câu cuối khác hai câu đầu vì quy ước đặc biệt của số không, chứ không phải vì thiếu thông tin.

b) Ta viết \(\frac{x}{5}\) = (\(\frac{1}{5}\))x, nên đây là đơn thức bậc một. Biểu thức \(\frac{5}{x}\) có biến ở mẫu và không thuộc dạng đơn thức đang xét; tại x bằng không nó còn không xác định. Việc cả hai cùng có dấu chia không làm chúng có cùng bản chất.

c) Phép trừ cho (7 − 2)\(x^{3}\) = \(5x^{3}\). Phép nhân cho (−2·3)\(x^{2}\)⁺⁴ = −\(6x^{6}\). Trong phép trừ ta giữ số mũ ba; trong phép nhân ta cộng các số mũ hai và bốn. Viết rõ bước giữa sẽ giúp phát hiện lỗi áp dụng nhầm quy tắc.

6. Bài luyện thu gọn và đọc hệ số

Đề bài

a) Thu gọn A(x) = \(4x^{3}\) − 9x + 7 − \(4x^{3}\) + 2x, rồi xác định bậc và các hệ số đặc biệt.

b) Thu gọn B(x) = \(6x^{2}\) − \(6x^{2}\) + 8 − 8. Có thể nói B có bậc hai không?

c) Viết đa thức C có bậc ba, hệ số cao nhất −2, hệ số của \(x^{2}\) bằng không, hệ số của x bằng 5 và hệ số tự do −1.

Lời giải

a) Hai hạng tử bậc ba triệt tiêu; −9x + 2x = −7x. Do đó A(x) = −7x + 7, bậc một, hệ số cao nhất −7, hệ số tự do 7. Lấy số mũ ba ở dòng đầu làm bậc là sai vì những hạng tử đó không còn sau khi thu gọn.

b) Cả nhóm bậc hai và nhóm hằng đều triệt tiêu nên B(x) = 0. Đây là đa thức không, không có bậc theo quy ước. Không thể nói bậc hai, cũng không thể thay kết luận ấy bằng bậc không. Cần nêu đúng tên trường hợp đặc biệt.

c) Đa thức cần viết là C(x) = −\(2x^{3}\) + 5x − 1. Có thể chèn \(0x^{2}\) để thấy rõ hệ số bị khuyết. Vì hệ số −2 khác không nên bậc ba được bảo đảm. Mỗi dữ kiện của đề đã có một vị trí tương ứng, không cần thêm hạng tử khác.

7. Bài luyện giá trị và nghiệm

Đề bài

a) Với F(x) = \(2x^{2}\) − 5x − 3, tính F(0), F(3) và F(\(\frac{-1}{2}\)). Những số nào vừa kiểm tra là nghiệm?

b) Giải thích tại sao D(x) = \(x^{2}\) + 4 không có nghiệm thực, thay vì chỉ thử vài số.

c) Với E(x) = 4x, kiểm tra x bằng không và x bằng hai. Phân biệt giá trị biến với giá trị đa thức.

Lời giải

a) F(0) = −3; F(3) = 18 − 15 − 3 = 0; F(\(\frac{-1}{2}\)) = \(\frac{1}{2}\) + \(\frac{5}{2}\) − 3 = 0. Trong ba số vừa kiểm tra, 3 và \(\frac{-1}{2}\) là nghiệm, còn không không phải nghiệm. Khi thay phân số âm, bình phương cho một phần tư trước khi nhân với hai.

b) Với mọi x thực, \(x^{2}\) không âm, nên D(x) ít nhất bằng bốn. Vì vậy D(x) không thể bằng không. Lập luận này xét tất cả các giá trị thực, mạnh hơn việc thử một danh sách hữu hạn rồi đoán kết luận cho những số chưa thử.

c) E(0) = 0 nên không là nghiệm. E(2) = 8 nên hai không là nghiệm. Trong phép tính thứ hai, hai là đầu vào còn tám là kết quả. Không được ghi tám là nghiệm chỉ vì số ấy xuất hiện cuối dòng tính.

8. Vận dụng với điều kiện thực tế

Một hoạt động giả định chuẩn bị 75 tấm thẻ. Ban tổ chức dùng trước 15 tấm và phát cho mỗi nhóm 6 tấm. Gọi x là số nhóm đã nhận thẻ. Số thẻ còn lại được mô tả bởi R(x) = 60 − 6x. Trong ngữ cảnh này x là số nguyên từ không đến mười; đa thức vẫn tính được ở những số thực khác, nhưng không phải mọi đầu vào đại số đều đại diện cho một số nhóm hợp lệ.

Đề bài

a) Xác định bậc, hệ số cao nhất và hệ số tự do của R.

b) Tính số thẻ còn sau khi năm nhóm nhận và kiểm tra x bằng mười có phải nghiệm không.

c) Vì sao không diễn giải R(11) hoặc R(\(\frac{1}{2}\)) thành số thẻ còn lại trong hoạt động đã nêu?

Lời giải

a) Viết theo chiều giảm là R(x) = −6x + 60. Đa thức có bậc một, hệ số cao nhất −6 và hệ số tự do 60. Số 60 là lượng thẻ còn sau bước dùng trước, không phải toàn bộ 75 tấm ban đầu.

b) R(5) = 60 − 30 = 30 tấm. R(10) = 60 − 60 = 0 nên mười là nghiệm; mười nhóm nhận hết phần thẻ còn để phát. Kiểm tra ngược: 15 tấm dùng trước cộng 10·6 tấm đã phát đúng bằng 75.

c) R(11) = −6 phản ánh việc yêu cầu vượt lượng thẻ sẵn có, không phải tồn kho âm thật trong mô hình. R(\(\frac{1}{2}\)) = 57 tính đúng về đại số nhưng nửa nhóm không thuộc tập số nhóm đã quy định. Điều kiện thực tế phải được kiểm tra bên cạnh kết quả số.

9. Tự kiểm trước khi chuyển bài

Em hãy kiểm tra lần lượt: hạng tử đã mang đủ dấu chưa, các hạng tử cùng bậc đã được gom chưa, hệ số cao nhất còn khác không không, và phép thay số âm đã có ngoặc chưa. Khi kết luận một số là nghiệm, luôn kèm giá trị đa thức bằng không. Bài tiếp theo học phép cộng và phép trừ hai đa thức một biến; việc đọc hệ số và thu gọn chính xác ở đây là nền tảng cho các phép tính ấy.

Bài trước và bài sau của Toán 7

Bài trước: Bài 24. Biểu thức đại số.

Bài sau: Bài 26. Phép cộng và phép trừ đa thức một biến.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗