Muốn cộng hoặc trừ hai đa thức một biến, em nhóm các hạng tử cùng bậc rồi cộng hoặc trừ các hệ số tương ứng. Với phép trừ, phải đổi dấu mọi hạng tử của đa thức bị trừ khi bỏ ngoặc. Bài 26 Toán 7 Kết nối tri thức hướng dẫn hai cách trình bày: theo hàng ngang và theo cột, đồng thời vận dụng để tìm đa thức chưa biết.
Điều cần tránh là cộng nhầm các hạng tử khác bậc hoặc chỉ đổi dấu hạng tử đầu tiên sau dấu trừ. Các ví dụ và bài tập trong bài này được xây dựng riêng để kiểm tra cả hai lỗi ấy. Sau khi thu gọn, em mới xác định bậc, hệ số cao nhất và hệ số tự do của kết quả; những hạng tử bậc cao có thể đã triệt tiêu.
Chuẩn bị trước khi thực hiện phép tính
Em cần nhận biết đa thức một biến, hạng tử, hệ số và bậc từ Bài 25. Hai hạng tử cùng bậc trong một biến có cùng lũy thừa của biến ấy: \(4x^{2}\) và −\(7x^{2}\) cùng bậc hai; \(4x^{2}\) và 4x thì không cùng bậc. Khi cộng hai hạng tử cùng bậc, chỉ cộng hệ số và giữ nguyên lũy thừa.
Ví dụ \(4x^{2}\) − \(7x^{2}\) = −\(3x^{2}\), không phải −\(3x^{4}\). Còn \(4x^{2}\) + 4x chưa thể gộp thành một hạng tử theo cách cộng hệ số này. Nếu đa thức ban đầu chưa thu gọn, nên thu gọn riêng từng đa thức trước hoặc nhóm rõ ngay trong phép tính. Viết theo thứ tự số mũ giảm dần giúp theo dõi các cột dễ hơn.
Cộng hai đa thức theo hàng ngang
Cho P(x) = \(2x^{3}\) − 5x + 4 và Q(x) = −\(x^{3}\) + \(3x^{2}\) + 2x − 7. Để tính P + Q, viết đầy đủ hai đa thức trong ngoặc: (\(2x^{3}\) − 5x + 4) + (−\(x^{3}\) + \(3x^{2}\) + 2x − 7). Vì trước ngoặc là dấu cộng, bỏ ngoặc mà giữ nguyên dấu từng hạng tử.
Nhóm theo bậc, ta có (\(2x^{3}\) − \(x^{3}\)) + \(3x^{2}\) + (−5x + 2x) + (4 − 7). Kết quả là \(x^{3}\) + \(3x^{2}\) − 3x − 3. Hệ số của \(x^{3}\) bằng 1, hệ số của \(x^{2}\) bằng 3, hệ số của x bằng −3 và hệ số tự do bằng −3. Không bỏ dấu âm khi đọc một hệ số.
Cách hàng ngang thuận tiện khi đa thức ngắn hoặc có những hạng tử triệt tiêu dễ nhìn. Em có thể đánh dấu hạng tử đã đưa vào nhóm để không tính hai lần. Mỗi dòng nên giữ tất cả phần chưa xử lí; nếu làm mất một hằng số ở dòng trung gian, đáp số có thể sai dù các nhóm còn lại đều tính đúng.
Cộng theo cột và giữ vị trí hạng tử khuyết
Vẫn với P và Q, lập các cột tương ứng \(x^{3}\), \(x^{2}\), x, rồi hằng số. Hàng hệ số của P là 2, 0, −5, 4; hàng của Q là −1, 3, 2, −7. Cộng từng cột được 1, 3, −3, −3, đúng với kết quả theo hàng ngang. Số 0 ở cột \(x^{2}\) của P chỉ giúp giữ chỗ, không thêm một hạng tử làm thay đổi giá trị.
Nếu bỏ cột \(x^{2}\) và đặt −5x ngay dưới \(3x^{2}\), em sẽ cộng hai loại hạng tử khác nhau. Bảng hệ số là một cách nhìn gọn của phép đặt tính, nhưng mỗi cột vẫn phải có nhãn bậc. Khi trình bày bằng kí hiệu thông thường, có thể để khoảng trống ở hạng tử khuyết hoặc viết \(0x^{2}\) trong dòng nháp để căn thẳng cột.
Trừ đa thức: đổi dấu toàn bộ ngoặc
Hiệu P − Q bằng (\(2x^{3}\) − 5x + 4) − (−\(x^{3}\) + \(3x^{2}\) + 2x − 7). Khi bỏ ngoặc thứ hai, bốn hạng tử lần lượt đổi thành +\(x^{3}\), −\(3x^{2}\), −2x, +7. Sau đó nhóm được \(3x^{3}\) − \(3x^{2}\) − 7x + 11. Dấu trừ trước ngoặc tác động lên cả đa thức Q, không chỉ hạng tử −\(x^{3}\).
Nếu đặt tính theo cột, trừ từng hệ số tương ứng: 2 − (−1) = 3; 0 − 3 = −3; −5 − 2 = −7; 4 − (−7) = 11. Cách ghi dấu ngoặc quanh hệ số âm giúp tránh biến phép trừ số âm thành phép trừ số dương. Kết quả phải khớp với cách bỏ ngoặc theo hàng ngang.
Phép trừ không giao hoán. Với hai đa thức này, Q − P = −\(3x^{3}\) + \(3x^{2}\) + 7x − 11, là đa thức đối của P − Q. Không được đổi vị trí P, Q vì thấy cách đặt tính kia thuận mắt hơn. Nếu đề có A − B − C, cần đọc là (A − B) − C, khác với A − (B − C).
Tính chất của phép cộng và tìm đa thức chưa biết
Phép cộng đa thức có tính chất giao hoán, kết hợp và cộng với đa thức không: A + B = B + A; (A + B) + C = A + (B + C); A + 0 = A. Các tính chất này cho phép đổi thứ tự hoặc nhóm những hạng tử thuận tiện. Tuy nhiên, khi di chuyển hạng tử, phải mang theo dấu của nó.
Ví dụ cộng \(2x^{2}\) − x + 3, −\(2x^{2}\) + 4 và x − 7, các hạng tử bậc hai triệt tiêu, các hạng tử bậc một triệt tiêu, hằng số cũng bằng 0. Tổng là đa thức không. Đa thức không không có bậc theo quy ước đang học, không gọi là đa thức bậc 0. Một hằng số khác 0, chẳng hạn 5, mới là đa thức bậc 0.
Muốn tìm B sao cho A + B = T, lấy B = T − A. Muốn tìm C sao cho A − C = T, lấy C = A − T. Hai công thức khác nhau vì vị trí đa thức chưa biết khác nhau. Sau khi tính, hãy thay kết quả vào đẳng thức ban đầu để kiểm tra, thay vì chỉ nhớ một câu “chuyển vế đổi dấu” mà không đọc vai trò từng đa thức.
Chẳng hạn A = \(x^{2}\) − 2x + 5, T = \(3x^{2}\) + x − 1. Với A + B = T, ta có B = \(2x^{2}\) + 3x − 6. Với A − C = T, ta có C = −\(2x^{2}\) − 3x + 6. Kiểm tra A + B và A − C đều trở lại T. Hai đa thức B, C trong ví dụ này đối nhau, không bằng nhau.
Vận dụng trong tình huống có đơn vị
Bài toán giả định: một bộ dụng cụ gồm x hộp loại nhỏ, mỗi hộp giá 4 nghìn đồng, và x + 3 hộp loại lớn, mỗi hộp giá 7 nghìn đồng. Số x là số nguyên không âm. Tiền từng loại lần lượt là 4x và 7(x + 3) = 7x + 21 nghìn đồng. Tổng tiền là 11x + 21 nghìn đồng.
Khi x = 5, tiền loại nhỏ là 20 nghìn, loại lớn là 56 nghìn, tổng là 76 nghìn đồng. Thử bằng đa thức tổng cũng được 11 × 5 + 21 = 76. Đây là giá giả định, không phải thông tin bán hàng thực tế. Nếu đề hỏi chênh lệch tiền hai loại, phải lấy hiệu 7x + 21 − 4x = 3x + 21, không dùng đa thức tổng.
Bốn nhóm bài tự luyện
Nhóm 1: cộng, trừ và bậc sau thu gọn
Cho A = \(3x^{2}\) − 2x + 5, B = −\(3x^{2}\) + 4x − 1.
a) Tính A + B.
b) Tính A − B.
c) Nêu bậc, hệ số cao nhất và hệ số tự do của hai kết quả.
a) A + B = (3 − 3)\(x^{2}\) + (−2 + 4)x + 5 − 1 = 2x + 4.
b) A − B = \(3x^{2}\) − 2x + 5 + \(3x^{2}\) − 4x + 1 = \(6x^{2}\) − 6x + 6.
c) Tổng có bậc 1, hệ số cao nhất 2, hệ số tự do 4. Hiệu có bậc 2, hệ số cao nhất 6, hệ số tự do 6. Hai hạng tử bậc hai trong tổng đã triệt tiêu nên không giữ bậc 2.
Nhóm 2: hạng tử khuyết
Cho M = \(x^{4}\) + 2x − 3, N = −\(x^{4}\) + \(5x^{2}\) + 3.
a) Tính M + N bằng cách giữ đúng cột bậc.
b) Tính M − N.
c) Tính giá trị hai kết quả tại x = −1.
a) Theo các cột \(x^{4}\), \(x^{3}\), \(x^{2}\), x, hằng số, tổng có hệ số 0, 0, 5, 2, 0. Vậy M + N = \(5x^{2}\) + 2x.
b) Đổi dấu N rồi cộng: M − N = \(x^{4}\) + 2x − 3 + \(x^{4}\) − \(5x^{2}\) − 3 = \(2x^{4}\) − \(5x^{2}\) + 2x − 6.
c) Tổng tại −1 bằng 5 × 1 + 2 × (−1) = 3. Hiệu tại −1 bằng 2 × 1 − 5 × 1 − 2 − 6 = −11. Kiểm tra riêng M(−1) = −4, N(−1) = 7 nên tổng 3 và hiệu −11.
Nhóm 3: tìm đa thức chưa biết
Cho P = \(2x^{2}\) + x − 4 và T = \(x^{2}\) − 3x + 2.
a) Tìm Q sao cho P + Q = T.
b) Tìm R sao cho P − R = T.
c) Tính Q + R và nêu bậc của kết quả theo quy ước bài học.
a) Q = T − P = \(x^{2}\) − 3x + 2 − \(2x^{2}\) − x + 4 = −\(x^{2}\) − 4x + 6.
b) R = P − T = \(2x^{2}\) + x − 4 − \(x^{2}\) + 3x − 2 = \(x^{2}\) + 4x − 6.
c) Các hạng tử tương ứng triệt tiêu nên Q + R = 0. Đây là đa thức không, không có bậc; không gọi hệ số cao nhất của nó là 0.
Nhóm 4: diện tích giả định
Một tấm bìa hình chữ nhật dài 10 cm, rộng x cm, trong đó x ít nhất bằng 2. Cắt bỏ một hình chữ nhật dài 4 cm, rộng 2 cm nằm hoàn toàn trong tấm bìa, không có phần cắt chồng lấn.
a) Viết đa thức diện tích tấm bìa và diện tích phần bỏ đi.
b) Viết đa thức diện tích còn lại.
c) Tính diện tích còn lại khi x = 3.
a) Diện tích tấm bìa là 10x cm². Phần bỏ đi có diện tích 4 × 2 = 8 cm², là đa thức hằng khác 0.
b) Diện tích còn lại là 10x − 8 cm². Điều kiện x ít nhất bằng 2 bảo đảm kích thước phần cắt đã nêu có thể nằm trong tấm bìa theo cách đặt phù hợp.
c) Khi x = 3, diện tích còn lại là 10 × 3 − 8 = 22 cm². Kiểm tra diện tích ban đầu 30 cm², trừ 8 cm² còn 22 cm², không âm và nhỏ hơn diện tích ban đầu.
Ba bước kiểm tra đáp số
Trước tiên, nhìn dấu ngoặc: nếu có dấu trừ trước một đa thức, đã đổi dấu tất cả hạng tử chưa? Tiếp theo, so từng cột bậc để phát hiện hạng tử khuyết hoặc hệ số bị bỏ sót. Cuối cùng, thu gọn hoàn toàn rồi mới đọc bậc. Số mũ lớn nhất xuất hiện trong đề chưa chắc là bậc của đáp số.
Em có thể thử một vài giá trị, chẳng hạn x = 0 hoặc x = −1, để phát hiện lỗi số học. Nếu hai cách cho kết quả khác nhau tại một giá trị, chắc chắn có lỗi. Nhưng một vài phép thử trùng nhau không thay thế phép biến đổi đúng theo hệ số để chứng minh hai đa thức bằng nhau. Dùng phép thử như bước kiểm tra bổ sung, không làm lời giải duy nhất.
Nguồn và phạm vi
Tên, thứ tự và phạm vi bài được đối chiếu tại sách điện tử Toán 7 tập hai của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Các ví dụ và bài luyện trên trang được tạo riêng. Nội dung tập trung vào cộng, trừ, tính chất phép cộng và tìm đa thức; phép nhân hai đa thức thuộc bài sau phần Luyện tập chung.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Bài 25. Đa thức một biến.
Bài sau: Luyện tập chung sau Bài 26.