Phần Luyện tập chung này nằm sau bài Phép cộng và phép trừ đa thức một biến, trước bài Phép nhân đa thức một biến trong Toán 7 tập hai. Mục tiêu là nối các kĩ năng: lập biểu thức, thu gọn, cộng trừ, đọc hệ số, tính giá trị và kiểm tra nghiệm. Những bài tập dưới đây được biên soạn mới, không chép bài trong sách. Các ngữ cảnh lượng hàng, chuyển động và kích thước đều giả định để học toán.
1. Chuẩn bị một quy trình có thể kiểm tra
Trước khi thực hiện phép cộng hoặc trừ, hãy viết mỗi đa thức theo cùng thứ tự lũy thừa. Không bắt buộc phải ghi các hạng tử có hệ số không, nhưng cần hiểu rằng những vị trí khuyết vẫn tồn tại khi đặt tính theo cột. Một cột dành cho \(x^{3}\) không thể ghép với cột \(x^{2}\) chỉ vì chúng đứng gần nhau trên giấy. Mỗi phép tính phải nối các hạng tử cùng bậc.
Trong phép cộng, hệ số của mỗi bậc là tổng các hệ số tương ứng. Trong phép trừ, phải đổi dấu mọi hạng tử của đa thức bị trừ, rồi mới cộng các hệ số. Đổi dấu chỉ hạng tử đầu là lỗi dễ gặp nhất. Nếu bỏ ngoặc bằng một dòng riêng trước khi thu gọn, em sẽ nhìn thấy ngay một dấu trừ chưa được xử lí, thay vì giấu lỗi trong đáp số cuối.
Đừng xác định bậc của tổng hoặc hiệu từ bậc của hai đa thức ban đầu. Các hạng tử cao nhất có thể triệt tiêu. Sau khi thu gọn, hạng tử có bậc cao nhất còn hệ số khác không mới quyết định bậc. Nếu mọi hạng tử cùng triệt tiêu, kết quả là đa thức không và không có bậc theo quy ước đang học. Đây không phải đa thức bậc không; đa thức hằng khác không mới có bậc không.
Có hai cách kiểm tra bổ sung cho nhau. Kiểm tra hệ số từng bậc xác nhận phép biến đổi đại số. Thay một số cụ thể vào biểu thức ban đầu và biểu thức kết quả có thể nhanh chóng phát hiện sai dấu. Tuy nhiên, một hay vài lần thay số cho kết quả trùng nhau không đủ chứng minh hai đa thức luôn bằng nhau. Khi lời giải yêu cầu thu gọn, các bước đại số vẫn phải được trình bày.
2. Nhóm A: tổng và hiệu có bậc khác nhau
Cho P(x) = \(3x^{4}\) − \(2x^{2}\) + 5x − 7 và Q(x) = −\(3x^{4}\) + \(6x^{2}\) − x + 7. Hai đa thức đều có bậc bốn, nhưng điều này chưa cho biết bậc của tổng và hiệu. Trước khi xem lời giải, em nên lập riêng một dòng tính hệ số cho mỗi bậc xuất hiện, kể cả hệ số tự do.
Đề bài
a) Tính S(x) = P(x) + Q(x), rồi xác định bậc, hệ số cao nhất và hệ số tự do của S.
b) Tính D(x) = P(x) − Q(x). Giải thích vì sao bậc của D khác bậc của S.
c) Tính S(1), S(−1), D(1), D(−1). Trong S và D, đa thức nào nhận số 0 làm nghiệm?
Lời giải
a) Cộng các hệ số cùng bậc được S(x) = (3 − 3)\(x^{4}\) + (−2 + 6)\(x^{2}\) + (5 − 1)x + (−7 + 7) = \(4x^{2}\) + 4x. S có bậc hai, hệ số cao nhất 4 và hệ số tự do 0. Hai hạng tử bậc bốn đã triệt tiêu nên không được giữ bậc bốn cho tổng.
b) Bỏ ngoặc có dấu trừ được D(x) = \(3x^{4}\) − \(2x^{2}\) + 5x − 7 + \(3x^{4}\) − \(6x^{2}\) + x − 7. Thu gọn thành D(x) = \(6x^{4}\) − \(8x^{2}\) + 6x − 14. Bậc bốn vẫn còn vì hệ số 6 khác không; hệ số tự do là −14 chứ không phải 0.
c) S(1) = 8, S(−1) = 0; D(1) = −10, D(−1) = −22. Thay số 0 cho S(0) = 0 và D(0) = −14, nên chỉ S nhận số 0 làm nghiệm. Khi tính tại −1, các lũy thừa chẵn bằng một, còn hạng tử bậc một đổi dấu theo giá trị biến.
3. Nhóm B: tìm lỗi và dựng lại đa thức
Chữa một lời giải không chỉ là viết đáp số đúng bên cạnh đáp số sai. Em cần tìm bước đầu tiên làm đổi giá trị biểu thức, giải thích quy tắc bị vi phạm, rồi tính lại từ dòng còn đúng. Với phép trừ đa thức, hãy đặc biệt quan sát dấu của hạng tử nằm cuối ngoặc, vì hạng tử đó cũng phải đổi dấu như hạng tử đầu.
Đề bài
a) Một bạn viết (\(2x^{2}\) − 3x + 1) − (−\(x^{2}\) + 4x − 5) = \(3x^{2}\) + x − 4. Hãy sửa dòng bỏ ngoặc và kết quả.
b) Tìm M(x) biết M(x) + (\(x^{2}\) − 2x + 3) = \(4x^{2}\) + x − 1. Kiểm tra bằng phép cộng ngược.
c) Một bạn nói R(x) = \(7x^{3}\) − \(7x^{3}\) có bậc ba, còn T(x) = R(x) + 9 có bậc ba. Đánh giá cả hai kết luận.
Lời giải
a) Dòng đúng là \(2x^{2}\) − 3x + 1 + \(x^{2}\) − 4x + 5. Kết quả bằng \(3x^{2}\) − 7x + 6. Bạn đã không đổi đúng dấu của 4x và −5 trong đa thức bị trừ. Tại x bằng 0, biểu thức gốc bằng 1 − (−5) = 6, còn kết quả sai cho −4, nên chỉ phép thử này cũng phát hiện được lỗi.
b) M(x) = (\(4x^{2}\) + x − 1) − (\(x^{2}\) − 2x + 3) = \(3x^{2}\) + 3x − 4. Cộng ngược: (\(3x^{2}\) + 3x − 4) + (\(x^{2}\) − 2x + 3) = \(4x^{2}\) + x − 1, đúng vế đã cho. Cách kiểm tra này làm rõ vì sao ta lấy tổng trừ số hạng đã biết.
c) R(x) thu gọn thành đa thức không nên không có bậc. T(x) thu gọn thành 9, là đa thức hằng khác không nên có bậc không. Cả hai kết luận bậc ba đều sai. Không thể suy bậc chỉ từ số mũ xuất hiện trước khi các hệ số triệt tiêu.
4. Nhóm C: kiểm tra nghiệm trong một tập số
Cho H(x) = \(x^{3}\) − \(2x^{2}\) − x + 2. Bài này chỉ yêu cầu kiểm tra các số trong tập đã cho, không yêu cầu dùng phép chia đa thức hoặc công thức giải phương trình bậc ba. Việc lập bảng theo từng giá trị của biến giúp tránh trộn số ở các cột. Mọi chỗ xuất hiện x trong một cột phải được thay bằng cùng một số.
Đề bài
a) Tính H(x) tại các giá trị −2, −1, 0, 1, 2 và 3.
b) Trong các số vừa kiểm tra, số nào là nghiệm? Có được gọi giá trị H(3) là nghiệm chỉ vì nó là đáp số cuối dòng không?
c) Kiểm tra nhận định: chỉ cần thấy H(0) khác 0 là có thể kết luận H không có nghiệm.
Lời giải
a) Lần lượt nhận được H(−2) = −12, H(−1) = 0, H(0) = 2, H(1) = 0, H(2) = 0 và H(3) = 8. Chẳng hạn H(−2) = −8 − 8 + 2 + 2 = −12. Dòng này cần phân biệt lũy thừa bậc ba âm với bình phương dương trước khi nhân hệ số −2.
b) Các số −1, 1 và 2 trong tập đã cho là nghiệm vì giá trị H tại chúng bằng không. H(3) = 8 chỉ cho biết đầu vào 3 tạo ra kết quả 8; nó không xác nhận số 8 là nghiệm. Muốn kiểm tra một số khác có phải nghiệm, phải thay chính số đó vào đa thức.
c) Nhận định sai. H(0) khác 0 chỉ loại số 0 khỏi danh sách nghiệm. Các phép tính ở trên đã xác nhận ba số khác là nghiệm. Phạm vi kết luận cần tương ứng với điều đã kiểm tra, không mở rộng một phép thử riêng lẻ thành khẳng định về mọi số thực.
5. Nhóm D: lập hiệu quãng đường đúng mốc thời gian
Trong mô hình giả định, hai xe đồ chơi đi cùng chiều trên một đường thẳng, xuất phát từ cùng một điểm và chạy đều, không dừng. Xe A chạy 12 mét mỗi phút, bắt đầu trước xe B nửa phút. Xe B chạy 18 mét mỗi phút. Gọi x là số phút kể từ lúc B bắt đầu, với x không âm. Đây là mô hình toán học, không mô tả thử nghiệm thực tế.
Đề bài
a) Viết đa thức biểu thị quãng đường của mỗi xe tại thời điểm đang xét.
b) Lập hiệu quãng đường A trừ B. Kiểm tra x bằng một có phải nghiệm của hiệu không và giải thích ý nghĩa.
c) Tính hiệu tại x bằng 0 và x bằng 2. Dấu âm của hiệu ở thời điểm sau nói lên điều gì?
Lời giải
a) Xe A đã chạy x + \(\frac{1}{2}\) phút nên A(x) = 12(x + \(\frac{1}{2}\)) = 12x + 6 mét. Xe B chạy x phút nên B(x) = 18x mét. Viết A(x) = 12x sẽ bỏ mất sáu mét mà A đi trước. Hai biểu thức chỉ so sánh được khi cùng một thời điểm và cùng đơn vị.
b) Hiệu là K(x) = A(x) − B(x) = 6 − 6x. K(1) = 0 nên sau một phút kể từ lúc B bắt đầu, hai xe có cùng quãng đường tính từ điểm xuất phát. Vì cùng đi trên đường thẳng cùng chiều, chúng ở cùng vị trí: mỗi xe đã đi 18 mét.
c) K(0) = 6 mét và K(2) = −6 mét. Lúc đầu A ở trước B sáu mét; sau hai phút, B ở trước A sáu mét. Dấu âm biểu thị thứ tự trong hiệu A trừ B, không có nghĩa quãng đường xe A tự nó âm. Thực tế mô hình cho A(2) = 30 và B(2) = 36 mét.
6. Nhóm E: hình hộp và lượng cần bổ sung
Một hộp chữ nhật giả định có chiều cao x đềximét, chiều rộng 2x đềximét và chiều dài 4x đềximét. Trong hộp đã có 3 lít nước. Dùng quan hệ một đềximét khối bằng một lít, ta muốn viết lượng nước cần thêm. Phép nhân các đơn thức để tính thể tích đã thuộc kĩ năng cơ bản; bài này chưa yêu cầu thuật toán nhân hai đa thức nhiều hạng tử.
Đề bài
a) Viết đa thức biểu thị thể tích hộp và lượng nước cần thêm để đầy.
b) Tính lượng cần thêm khi x bằng 1 và chỉ rõ điều kiện để mô hình ba lít nước có sẵn là hợp lệ.
c) Nếu x bằng một phần hai, có thể diễn giải kết quả âm là lượng nước phải bơm thêm không?
Lời giải
a) Thể tích bằng x·2x·4x = \(8x^{3}\) đềximét khối. Lượng cần thêm là N(x) = \(8x^{3}\) − 3 lít. Đây là đa thức bậc ba với hệ số cao nhất 8 và hệ số tự do −3. Hệ số tự do âm xuất phát từ việc trừ lượng nước đã có.
b) N(1) = 8 − 3 = 5 lít. Mô hình đòi hỏi x dương và \(8x^{3}\) ít nhất bằng 3, vì hộp phải đủ chứa ba lít ban đầu. Không cần giải bất đẳng thức bằng căn bậc ba để nêu điều kiện này. Khi lấy một giá trị cụ thể, hãy kiểm tra sức chứa trước.
c) Với x bằng một phần hai, thể tích chỉ là 8·(\(\frac{1}{2}\))³ = 1 lít, nhỏ hơn lượng đã giả định có trong hộp. N(\(\frac{1}{2}\)) = −2 là kết quả đại số nhưng đầu vào không phù hợp với bối cảnh. Vì thế không được nói cần bơm thêm âm hai lít để đầy một hộp đang chứa ba lít.
7. Bảng tự kiểm cuối buổi luyện
Khi chữa bài, em nên đánh dấu riêng lỗi mô hình, lỗi bỏ ngoặc, lỗi cộng hệ số và lỗi kết luận. Nếu chọn sai mốc thời gian, tính đúng các hệ số vẫn chưa giải đúng bài toán. Nếu mô hình đúng nhưng quên đổi dấu hạng tử cuối, cần sửa phép trừ chứ không thay dữ kiện. Nếu chỉ kiểm tra nghiệm trong một tập số, lời kết nên nói rõ phạm vi ấy.
Trước khi chuyển sang phép nhân đa thức một biến, hãy tự làm lại một phép trừ không nhìn lời giải, một bài có hạng tử cao nhất triệt tiêu và một bài giải thích nghiệm trong bối cảnh. Mỗi đáp án nên kèm ít nhất một bước kiểm tra độc lập. Mục tiêu không phải nhớ các con số trên trang này mà là đọc đúng cấu trúc và áp dụng đúng quy tắc với dữ kiện mới.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Bài 26. Phép cộng và phép trừ đa thức một biến.
Bài sau: Bài 27. Phép nhân đa thức một biến.