Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 7 · Tin giáo dục

Toán 7 Kết nối tri thức Bài 27: Phép nhân đa thức một biến

Học nhân đơn thức với đa thức, nhân hai đa thức và kiểm tra dấu, bậc, điều kiện. Bài luyện mới có lời giải riêng từng ý.

Bảng sáu tích: hàng 2x cho 2x³, 6x², −4x; hàng −1 cho −x², −3x, 2. Tổng thu gọn là 2x³ + 5x² − 7x + 2.

Nhân đa thức một biến không phải là nhân các hạng tử ở cùng vị trí rồi dừng lại. Mỗi hạng tử của thừa số thứ nhất phải được nhân với từng hạng tử của thừa số thứ hai. Sau đó mới cộng các tích và thu gọn. Bài học này trình bày quy tắc qua những ví dụ mới, cách kiểm tra dấu, các tính chất và bài toán kích thước. Những hình và tình huống thực hành được biên soạn riêng, không phải bản chụp bài tập trong sách.

1. Nhân đơn thức với đa thức

Quy tắc xuất phát từ tính chất phân phối của phép nhân đối với phép cộng. Khi một đơn thức đứng trước một ngoặc, nó nhân với tất cả các hạng tử trong ngoặc, bao gồm cả hạng tử không chứa biến. Nếu chỉ nhân với hạng tử đầu, kết quả không còn bằng biểu thức đã cho. Hãy coi mỗi dấu cộng hoặc dấu trừ trong ngoặc là một ranh giới cần đi qua đủ một lần.

Xét tích −\(3x^{2}\)·(\(2x^{3}\) − x + 4). Tích với hạng tử thứ nhất là −\(6x^{5}\); tích với hạng tử thứ hai là \(3x^{3}\); tích với hạng tử cuối là −\(12x^{2}\). Vì thế kết quả bằng −\(6x^{5}\) + \(3x^{3}\) − \(12x^{2}\). Dấu dương ở hạng tử giữa đến từ tích hai số âm. Trong mỗi tích đơn thức, ta nhân hệ số và cộng số mũ của cùng biến, không cộng hệ số và không nhân các số mũ.

Các hạng tử trong kết quả trên có bậc khác nhau nên không gộp tiếp. Khi đa thức ban đầu có các hạng tử cùng bậc, em có thể thu gọn trước rồi mới nhân để giảm số thao tác. Dù chọn thứ tự nào, phải giữ nguyên dấu và toàn bộ các hạng tử. Sắp xếp theo lũy thừa giảm là một cách trình bày thuận tiện, không phải một phép thay đổi giá trị.

2. Nhân hai đa thức: lập đủ các tích thành phần

Với (2x − 1)(\(x^{2}\) + 3x − 2), trước hết nhân 2x với cả ngoặc thứ hai, được \(2x^{3}\) + \(6x^{2}\) − 4x. Tiếp theo nhân −1 với cùng ngoặc, được −\(x^{2}\) − 3x + 2. Cộng hai dòng và thu gọn cho kết quả \(2x^{3}\) + \(5x^{2}\) − 7x + 2. Viết hai dòng riêng giúp bảo đảm không bỏ sót một tích hoặc đổi sai dấu khi nhân với −1.

Thừa số thứ nhất có hai hạng tử, thừa số thứ hai có ba hạng tử, nên ở bước khai triển ban đầu có sáu tích thành phần. Sau khi thu gọn, số hạng còn lại có thể ít hơn sáu. Không được đếm số hạng của kết quả rồi suy ngược rằng mình chỉ cần thực hiện từng ấy phép nhân. Một số tích có cùng bậc sẽ được cộng lại, nhưng chúng vẫn phải xuất hiện trong quá trình tính.

Nếu đặt tính theo cột, mỗi hạng tử của thừa số dưới tạo ra một dòng tích riêng. Khi cộng các dòng, cần đặt các hạng tử cùng bậc thẳng cột, không căn theo vị trí chữ trên màn hình. Đa thức khuyết bậc nào thì để chỗ trống hoặc ghi hệ số không cho bậc ấy. Cách dùng bảng tích và cách đặt cột đều thực hiện cùng quy tắc phân phối, không phải hai phép toán khác nhau.

3. Tính chất và những điều không được suy diễn

Phép nhân đa thức có tính giao hoán và kết hợp: đổi chỗ hai thừa số hoặc thay cách nhóm ba thừa số không làm đổi tích. Tính phân phối cho phép nhân một đa thức với một tổng bằng cách nhân với từng số hạng của tổng rồi cộng lại. Khi dùng tính chất theo chiều ngược để tính gọn, cần nhận ra đúng cùng một thừa số, không chỉ hai biểu thức trông gần giống nhau.

Chẳng hạn, (x + 4)(x − 2) + (x + 4)·2 = (x + 4)[(x − 2) + 2] = (x + 4)x = \(x^{2}\) + 4x. Đây là sử dụng tính phân phối, không phải bỏ tùy ý hai số 2 ở những vị trí khác nhau. Viết ngoặc trung gian cho thấy các số ấy thật sự được cộng trong cùng một biểu thức. Cách này tiết kiệm thao tác nhưng vẫn có lí do rõ ràng.

Một tổng hoặc hiệu của các tích có thể giảm bậc do triệt tiêu. Điều đó không có nghĩa hạng tử cao nhất của một tích hai đa thức khác không tự biến mất. Với hai đa thức đã thu gọn, hạng tử cao nhất của tích nhận hệ số là tích hai hệ số cao nhất; hai hệ số thực khác không cho tích khác không. Vì thế bậc của tích bằng tổng hai bậc trong trường hợp này. Đây là kiểm tra bổ sung từ quy tắc nhân, không thay thế việc khai triển.

Điều kiện khác không là cần thiết. Nếu một thừa số là đa thức không, tích là đa thức không và không có bậc theo quy ước đang học. Cũng phải phân biệt đa thức không với một đa thức khác không có giá trị bằng không tại một số cụ thể. Ví dụ x − 2 không phải đa thức không, dù khi thay x bằng hai thì giá trị của nó bằng không. Việc thay số làm tích bằng không không thay đổi bậc của biểu thức đa thức.

4. Bài luyện A: nhân đúng từng hạng tử

Đề bài

a) Tính \(4x^{2}\)·(\(x^{3}\) − 2x + 5). Liệt kê ba tích trước khi viết kết quả.

b) Tính (\(\frac{-1}{2}\))x·(\(6x^{2}\) − 4x + 8). Chú ý dấu và hệ số phân số.

c) Một bạn viết 2x(\(x^{2}\) + 3) = \(2x^{3}\) + 3. Hãy chỉ ra lỗi và kiểm tra bằng cách thay x bằng hai.

Lời giải

a) Ba tích là \(4x^{5}\), −\(8x^{3}\) và \(20x^{2}\). Kết quả bằng \(4x^{5}\) − \(8x^{3}\) + \(20x^{2}\). Hạng tử 5 vẫn phải nhân với cả \(4x^{2}\), nên cho \(20x^{2}\) chứ không phải 20 hay 5. Các bậc năm, ba và hai khác nhau nên không gộp thêm.

b) Lần lượt nhân được −\(3x^{3}\), \(2x^{2}\) và −4x. Do đó kết quả bằng −\(3x^{3}\) + \(2x^{2}\) − 4x. Tích của \(\frac{-1}{2}\) và −4 bằng 2, nên hạng tử giữa mang dấu dương. Phần biến x nhân x tạo ra \(x^{2}\), không phải x.

c) Bạn đã quên nhân 3 với 2x. Kết quả đúng là \(2x^{3}\) + 6x. Tại x bằng hai, biểu thức gốc cho 4·(4 + 3) = 28; kết quả đúng cho 16 + 12 = 28, còn biểu thức sai cho 19. Phép thử phát hiện lỗi nhưng lời sửa vẫn phải nêu quy tắc phân phối.

5. Bài luyện B: bảng tích và thu gọn

Đề bài

a) Khai triển (x − 4)(2x + 3). Đọc riêng hai tích tạo thành hạng tử bậc một.

b) Tính (\(x^{2}\) + 2x − 1)(x − 3), trình bày theo hai dòng tích rồi cộng.

c) Dùng kết quả câu b để suy ra (\(x^{2}\) + 2x − 1)(3 − x), không cần nhân lại từ đầu.

Lời giải

a) Bốn tích là \(2x^{2}\), 3x, −8x và −12. Cộng lại được \(2x^{2}\) − 5x − 12. Hạng tử bậc một đến từ 3x và −8x, không phải chỉ một trong hai tích. Nhân hai hạng tử đầu và hai hạng tử cuối rồi bỏ hai tích chéo là cách làm thiếu.

b) Nhân với x được \(x^{3}\) + \(2x^{2}\) − x. Nhân với −3 được −\(3x^{2}\) − 6x + 3. Cộng theo từng bậc thu được \(x^{3}\) − \(x^{2}\) − 7x + 3. Khi đặt cột, số 3 thuộc cột hằng, không đặt dưới hạng tử −x rồi cộng thành 2x.

c) Vì 3 − x = −(x − 3), tích cần tìm là số đối của kết quả câu b: −\(x^{3}\) + \(x^{2}\) + 7x − 3. Dấu trừ tác động đến tất cả các hạng tử. Có thể thay x bằng không để kiểm tra hệ số tự do: (−1)·3 = −3, phù hợp với kết quả.

6. Bài luyện C: triệt tiêu xảy ra ở bước nào?

Đề bài

a) Rút gọn U(x) = x(\(x^{2}\) + 2x − 3) − \(x^{2}\)(x + 2). Xác định bậc sau khi rút gọn.

b) Rút gọn V(x) = (x + 4)(x − 2) + 2(x + 4), rồi tính V(−1).

c) So sánh bậc của (x − 2)(x + 2) với tích 0·(x + 2). Vì sao không được gọi cả hai tích là bậc hai?

Lời giải

a) Hai tích lần lượt là \(x^{3}\) + \(2x^{2}\) − 3x và \(x^{3}\) + \(2x^{2}\). Lấy hiệu được U(x) = −3x, có bậc một. Sự triệt tiêu xảy ra khi trừ hai đa thức đã nhân, không phải do quy tắc nhân các hạng tử cao nhất bị sai.

b) Dùng tính phân phối được V(x) = (x + 4)[x − 2 + 2] = \(x^{2}\) + 4x. Tại x bằng −1, V(−1) = 1 − 4 = −3. Kiểm tra từ biểu thức ban đầu: 3·(−3) + 2·3 = −9 + 6 = −3, hai cách cho cùng kết quả.

c) Tích thứ nhất khai triển thành \(x^{2}\) − 4, bậc hai vì hệ số của \(x^{2}\) bằng một. Tích thứ hai là đa thức không, không có bậc. Không thể cộng bậc của số không với bậc của x + 2 vì số không không có bậc theo quy ước này.

7. Bài luyện D: mô hình diện tích và thể tích

Một tấm bìa chữ nhật giả định có hai cạnh x + 2 và x + 5 centimét, với x dương. Một hộp chữ nhật khác có ba kích thước x, x + 2 và x − 1 centimét, với x lớn hơn một. Các điều kiện này được cho để mọi kích thước đều dương; hình minh họa chỉ giải thích cấu trúc tích, không dùng đo trực tiếp để lấy dữ kiện.

Đề bài

a) Viết đa thức biểu thị diện tích tấm bìa và tính khi x bằng ba.

b) Viết đa thức biểu thị thể tích hộp và tính khi x bằng hai.

c) Có thể thay x bằng một vào công thức thể tích rồi gọi kết quả là thể tích của hộp đã mô tả không?

Lời giải

a) Diện tích là (x + 2)(x + 5) = \(x^{2}\) + 5x + 2x + 10 = \(x^{2}\) + 7x + 10 centimét vuông. Với x bằng ba, diện tích bằng 9 + 21 + 10 = 40 centimét vuông. Kiểm tra trực tiếp hai cạnh là 5 và 8 centimét, tích bằng 40.

b) Nhân hai ngoặc được (x + 2)(x − 1) = \(x^{2}\) + x − 2. Nhân tiếp với x cho thể tích \(x^{3}\) + \(x^{2}\) − 2x centimét khối. Với x bằng hai, kết quả là 8 + 4 − 4 = 8 centimét khối, đúng bằng tích ba kích thước 2, 4 và 1.

c) Công thức đa thức tính được tại x bằng một và cho giá trị không. Tuy nhiên, đầu vào này vi phạm điều kiện x lớn hơn một: kích thước x − 1 bằng không, không tạo thành hộp chữ nhật có ba kích thước dương. Cần phân biệt tính được về đại số với phù hợp tình huống hình học.

Tấm bìa cạnh x cộng 2 và x cộng 5 chia thành bốn phần x², 5x, 2x và 10; tổng diện tích x² + 7x + 10, điều kiện x dương.
Sơ đồ chia diện tích, không theo tỉ lệ một giá trị x cố định. Các kích thước được cho bằng biểu thức.

8. Tự kiểm để không bỏ sót tích

Trước khi thu gọn, hãy đếm số cặp hạng tử cần nhân và kiểm tra dấu của từng tích. Sau khi thu gọn, so hệ số cao nhất và hệ số tự do với cấu trúc hai thừa số để phát hiện bất thường. Nếu thử giá trị, nên chọn cả một số khác không; chỉ thử số không có thể bỏ sót mọi lỗi ở hạng tử chứa biến. Các phép thử là công cụ phát hiện lỗi, không phải bằng chứng thay cho khai triển.

Khi gặp một biểu thức có nhiều tích và dấu trừ, hãy hoàn thành từng tích trong ngoặc riêng rồi mới trừ. Nếu muốn dùng tính phân phối để làm ngắn, ghi rõ thừa số chung và tổng còn lại. Bài tiếp theo học phép chia đa thức một biến, nhưng nền tảng trước mắt vẫn là nhân đủ các cặp, cộng đúng các hạng tử cùng bậc và đọc điều kiện của tình huống.

Bài trước và bài sau của Toán 7

Bài trước: Luyện tập chung sau Bài 26.

Bài sau: Bài 28. Phép chia đa thức một biến.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗