Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 7 · Tin giáo dục

Toán 7 Kết nối tri thức Bài 28: Phép chia đa thức một biến

Hướng dẫn chia đơn thức, đặt tính chia đa thức, tìm thương và dư; kiểm tra điều kiện bậc, dấu trừ và phép chia hết qua bài luyện có lời giải.

Phép chia đa thức A=BQ+R và điều kiện của dư

Phép chia đa thức một biến giúp tìm một đa thức chưa biết trong một tích, đồng thời cho biết phần còn lại khi không chia hết. Muốn làm chắc Bài 28 Toán 7 Kết nối tri thức, em cần giữ đúng ba việc: sắp xếp các hạng tử, trừ cả tích vừa tạo và kiểm tra lại bằng phép nhân. Một thương có vẻ hợp lí vẫn chưa đủ nếu phần dư chưa thỏa điều kiện dừng.

Bài học này dùng các ví dụ tự biên soạn để luyện cách chia, không chép bài tập trong sách giáo khoa. Trước khi bắt đầu, em nên biết thu gọn đa thức, xác định bậc và nhân hai đa thức một biến. Sau bài học, em có thể tìm thương, dư, giải thích vì sao dừng phép chia và phân biệt phép chia đa thức với phép chia các giá trị số.

1. Hiểu đúng đa thức bị chia, đa thức chia và thương

Gọi A là đa thức bị chia, B là đa thức chia. Ta luôn yêu cầu B không phải đa thức không. Nếu tìm được đa thức Q sao cho A = BQ, ta nói A chia hết cho B và Q là thương. Cách kiểm tra đáng tin cậy là nhân B với Q, thu gọn rồi so sánh từng hệ số với A.

Chẳng hạn, \(12x^{4}\) chia hết cho \(3x^{2}\) với thương \(4x^{2}\), vì \(3x^{2}\) nhân \(4x^{2}\) đúng bằng \(12x^{4}\). Đây là một đẳng thức đa thức. Khi diễn giải thành phép chia số tại một giá trị cụ thể của x, ta còn phải kiểm tra giá trị của đa thức chia có khác không hay không.

Điểm này đặc biệt quan trọng ở x = 0. Đẳng thức \(12x^{4}\) = \(3x^{2}\) · \(4x^{2}\) vẫn đúng khi x bằng không. Nhưng biểu thức số \(12x^{4}\)/(\(3x^{2}\)) không xác định tại đó. Đừng vì đa thức thương có thể nhận giá trị tại không mà kết luận phép chia số ban đầu cũng làm được tại không.

2. Chia đơn thức và kiểm tra số mũ

Với hai đơn thức có hệ số khác không, muốn chia hết axᵐ cho bxⁿ trong phạm vi đa thức, ta cần m ≥ n. Thương nhận hệ số \(\frac{a}{b}\) và số mũ m − n. Các số mũ ban đầu là số nguyên không âm; hệ số b phải khác không. Khi hai số mũ bằng nhau, thương là một hằng số.

Ví dụ, (−\(15x^{5}\)) : (\(3x^{2}\)) có thương −\(5x^{3}\). Hệ số âm xuất hiện vì âm chia dương cho âm; số mũ bằng 5 − 2 = 3, không phải 5 : 2. Với \(8x^{3}\) chia cho −\(4x^{3}\), thương là −2. Nhân ngược lại ở cả hai ví dụ đều khôi phục đúng đa thức bị chia.

Nếu \(6x^{2}\) chia cho \(2x^{4}\), không được ghi thương đa thức là 3x⁻². Biểu thức đó không phải đa thức theo định nghĩa đã học. Trong phép chia đa thức, ta sẽ có thương không và dư \(6x^{2}\), bởi đa thức bị chia đã có bậc nhỏ hơn đa thức chia. Trường hợp đa thức bị chia bằng không thì thương và dư đều bằng không, với mọi đa thức chia khác không.

3. Chia đa thức cho đơn thức

Khi mỗi hạng tử của đa thức bị chia đều chia hết cho đơn thức chia, có thể chia từng hạng tử rồi cộng các thương. Ví dụ, lấy \(8x^{4}\) − \(12x^{3}\) + \(4x^{2}\) chia cho \(4x^{2}\). Ba thương lần lượt là \(2x^{2}\), −3x và 1, nên thương của cả phép chia là \(2x^{2}\) − 3x + 1.

Hãy giữ dấu của từng hạng tử trong lúc chia. Số 1 cuối kết quả đến từ \(4x^{2}\) chia cho \(4x^{2}\), không phải từ việc \(x^{2}\) biến mất một cách tùy ý. Ta kiểm tra bằng cách nhân \(4x^{2}\) với cả ba hạng tử của thương, nhận lại \(8x^{4}\) − \(12x^{3}\) + \(4x^{2}\).

Nếu xuất hiện một hạng tử bậc thấp hơn đơn thức chia, cần xem xét phần dư thay vì cố viết số mũ âm. Chẳng hạn, \(6x^{3}\) + 5x + 2 chia cho \(3x^{2}\) có thương 2x và dư 5x + 2. Đẳng thức kiểm tra là \(6x^{3}\) + 5x + 2 = \(3x^{2}\) · 2x + 5x + 2.

4. Đặt tính chia hết: làm rõ từng lần trừ

Xét A = \(2x^{3}\) − \(3x^{2}\) − 8x + 12 và B = x − 2. Ta sắp xếp theo số mũ giảm dần. Hạng tử đầu của thương là \(2x^{3}\) chia x, bằng \(2x^{2}\). Nhân B với \(2x^{2}\) được \(2x^{3}\) − \(4x^{2}\). Lấy A trừ toàn bộ tích này, phần còn lại là \(x^{2}\) − 8x + 12.

Tiếp theo, \(x^{2}\) chia x được x. Nhân x − 2 với x được \(x^{2}\) − 2x. Trừ tích vừa tìm khỏi phần còn lại, ta được −6x + 12. Cuối cùng, −6x chia x bằng −6; tích (x − 2)(−6) bằng −6x + 12. Trừ lần nữa cho kết quả không.

Vậy thương là \(2x^{2}\) + x − 6 và phép chia là chia hết. Bậc thương bằng hai, phù hợp với bậc ba của A và bậc một của B. Tuy nhiên, nhận xét về bậc chỉ giúp phát hiện sai sót sơ bộ, không thay được việc kiểm tra các hệ số trong kết quả.

Để kiểm tra đầy đủ, nhân (x − 2)(\(2x^{2}\) + x − 6). Các tích cho \(2x^{3}\) + \(x^{2}\) − 6x − \(4x^{2}\) − 2x + 12. Thu gọn thành \(2x^{3}\) − \(3x^{2}\) − 8x + 12, đúng bằng A. Tại x = 2, đẳng thức tích vẫn đúng, nhưng phân thức A/B không xác định.

5. Chia có dư và điều kiện dừng

Phép chia đa thức được ghi dưới dạng A = BQ + R. Trong đó B khác đa thức không, Q là thương và R là dư. Dư phải bằng không hoặc có bậc nhỏ hơn bậc của B. Không được chỉ kiểm tra đẳng thức mà bỏ qua yêu cầu về bậc, bởi có nhiều cách viết một đa thức thành tích cộng một phần còn lại.

Ví dụ, chia \(2x^{3}\) + \(x^{2}\) − 3x + 4 cho \(x^{2}\) + 1. Lấy \(2x^{3}\) chia \(x^{2}\) được 2x. Tích cần trừ là \(2x^{3}\) + 2x; viết nó thẳng cột bậc ba và bậc một. Sau phép trừ, phần còn lại là \(x^{2}\) − 5x + 4.

Lấy \(x^{2}\) chia \(x^{2}\) được 1, rồi trừ \(x^{2}\) + 1. Ta nhận dư −5x + 3. Vì dư có bậc một nhỏ hơn bậc hai của đa thức chia, phải dừng. Thương là 2x + 1 và dư là −5x + 3. Nhân và cộng lại cho đúng \(2x^{3}\) + \(x^{2}\) − 3x + 4.

Hai lần trừ khi chia 2x³+x²−3x+4 cho x²+1
Chia hạng tử đầu, nhân lại, trừ cả tích rồi kiểm tra bậc của phần còn lại.

Không phải cứ dư khác không là có thể tiếp tục chia để tìm một đa thức thương dài hơn. Nếu lấy −5x chia \(x^{2}\) sẽ xuất hiện số mũ âm, ra ngoài phạm vi đa thức. Điều kiện về bậc chính là tín hiệu dừng, tương tự vai trò của điều kiện về số dư trong phép chia số tự nhiên, nhưng không phải điều kiện dư phải dương.

Dư đa thức có thể có hệ số âm. Chẳng hạn −5x + 3 hoàn toàn là dư hợp lệ trong ví dụ trên. Nếu dư bằng không, không cần gán bậc cho đa thức không để so sánh: ta dùng riêng nhánh điều kiện R = 0. Nếu B là một hằng số khác không, mọi đa thức A đều chia hết cho B bằng cách chia từng hệ số.

6. Những lỗi dễ mắc và cách tự sửa

Lỗi phổ biến nhất là trừ không hết các hạng tử của tích. Khi trừ \(2x^{3}\) + 2x, ta phải đổi dấu cả \(2x^{3}\) lẫn 2x. Nếu chỉ đổi dấu hạng tử đầu thì phần dư bị sai, dù hạng tử bậc cao nhất vẫn triệt tiêu. Hãy đặt ngoặc quanh cả tích trước khi thực hiện phép trừ.

Lỗi tiếp theo là đặt lệch cột khi thiếu hạng tử. Một đa thức như \(x^{3}\) − 8 có thể viết thành \(x^{3}\) + \(0x^{2}\) + 0x − 8 để chia. Những số không không làm thay đổi đa thức, nhưng giúp em không đặt hạng tử bậc nhất vào cột bậc hai. Sau khi tính xong, có thể bỏ các hạng tử hệ số không.

Một lỗi tinh tế hơn là coi phần còn lại tạm thời là dư cuối. Với A = \(x^{2}\) + 1 và B = x + 1, cách viết A = B · 0 + A đúng về đẳng thức, nhưng A chưa phải dư hợp lệ vì bậc hai không nhỏ hơn bậc một. Thực hiện chia tiếp cho thương x − 1 và dư 2.

Thử thay một vài giá trị của x chỉ là kiểm tra phụ. Hai biểu thức khác nhau vẫn có thể trùng tại một số giá trị. Muốn xác nhận lời giải, hãy khai triển BQ + R rồi đối chiếu toàn bộ hệ số với A, đồng thời kiểm tra bậc dư. Hai bước này phối hợp mới kiểm soát được cả kết quả lẫn điều kiện của phép chia.

7. Bài tập tự luyện

Các bài dưới đây được biên soạn riêng để luyện dấu, hạng tử khuyết và điều kiện dừng. Hãy làm trên giấy trước khi xem đáp án. Mỗi phép chia đều được hiểu là phép chia đa thức; nếu viết dưới dạng thương các giá trị số, cần loại những giá trị làm đa thức chia bằng không.

Bài 1. Chia cho đơn thức

a) Tìm thương của (−\(18x^{6}\)) : (\(6x^{2}\)).

b) Tìm thương của (\(12x^{4}\) − \(8x^{3}\) + \(4x^{2}\)) : (\(4x^{2}\)).

c) Tìm thương và dư của (\(4x^{3}\) + 7x − 1) : (\(2x^{2}\)).

Bài 2. Đặt tính chia và kiểm tra

a) Chia \(x^{2}\) + 5x + 6 cho x + 2.

b) Chia \(x^{2}\) + 5x + 7 cho x + 2.

c) Chia 3x + 1 cho \(x^{2}\) + 2.

Bài 3. Xét các kết luận

a) Bạn An nói: “Dư của phép chia cho \(x^{2}\) + 1 luôn là hằng số”. Kết luận này có đúng không?

b) Bạn Bình viết \(x^{2}\) + 1 = (x + 1) · 0 + (\(x^{2}\) + 1), rồi nhận dư là \(x^{2}\) + 1. Hãy sửa lời giải.

c) Bạn Chi chia đa thức không cho 5x − 2. Hãy nêu thương và dư.

Bài 4. Tìm điều kiện chia hết

a) Tìm thương và dư khi chia \(x^{2}\) + 3x + m cho x + 1, với m là số.

b) Tìm m để phép chia ở ý a là chia hết.

c) Với giá trị m vừa tìm, giải thích vì sao không được tính phân thức tại x = −1 bằng cách chia hai số ban đầu.

8. Đáp án và lời giải

Bài 1

a) Chia hệ số −18 cho 6 được −3; trừ số mũ 6 − 2 được 4. Thương là −\(3x^{4}\). Nhân lại \(6x^{2}\) · (−\(3x^{4}\)) bằng −\(18x^{6}\) nên đây là phép chia hết.

b) Chia từng hạng tử cho \(4x^{2}\) được \(3x^{2}\), −2x và 1. Thương là \(3x^{2}\) − 2x + 1. Tích của thương với \(4x^{2}\) trả lại đúng ba hạng tử của đa thức bị chia.

c) Hạng tử \(4x^{3}\) chia \(2x^{2}\) được 2x. Trừ tích \(4x^{3}\), còn 7x − 1. Dư này có bậc một nhỏ hơn hai nên thương là 2x và dư là 7x − 1.

Bài 2

a) Thương là x + 3, dư bằng không. Kiểm tra (x + 2)(x + 3) = \(x^{2}\) + 5x + 6. Phép chia đa thức là chia hết.

b) Thương vẫn là x + 3 nhưng dư là 1. Bởi (x + 2)(x + 3) + 1 = \(x^{2}\) + 5x + 7. Dư là hằng số khác không, có bậc bằng 0, nhỏ hơn bậc 1 của đa thức chia.

c) Thương bằng không và dư bằng 3x + 1. Không cần bắt đầu đặt tính vì bậc của đa thức bị chia đã nhỏ hơn bậc của đa thức chia. Kiểm tra A = B · 0 + A.

Bài 3

a) Kết luận sai. Dư có thể là đa thức bậc một, hằng số hoặc đa thức không. Ví dụ đã giải trong bài có dư −5x + 3 khi chia cho \(x^{2}\) + 1, đủ bác bỏ chữ “luôn”.

b) Đẳng thức bạn viết đúng nhưng điều kiện bậc dư chưa đạt. Kết quả đúng là thương x − 1, dư 2, vì (x + 1)(x − 1) + 2 = \(x^{2}\) + 1.

c) Thương và dư đều là đa thức không. Đa thức chia 5x − 2 không phải đa thức không nên phép chia đa thức hợp lệ. Không gán bậc cho dư bằng không.

Bài 4

a) Chia theo hạng tử đầu lần lượt được x và 2. Tích (x + 1)(x + 2) = \(x^{2}\) + 3x + 2. Do đó thương là x + 2 và dư là m − 2.

b) Phép chia hết khi và chỉ khi dư bằng không. Điều này tương đương m − 2 = 0, nên m = 2. Khi đó đẳng thức tích đúng với mọi giá trị của x.

c) Tại x = −1, đa thức chia x + 1 bằng không. Phân thức ban đầu không xác định ở giá trị này, dù đa thức thương x + 2 vẫn nhận giá trị 1. Hai phát biểu nói về hai đối tượng khác nhau nên không mâu thuẫn.

9. Câu hỏi thường gặp

Dư có nhất thiết nhỏ hơn đa thức chia ở mọi x không?

Không. Điều kiện cần xét là bậc của dư, không phải so sánh giá trị số ở từng x. Một dư hằng số rất lớn vẫn hợp lệ khi chia cho đa thức bậc một. Chỉ cần đẳng thức kiểm tra đúng và dư bằng không hoặc có bậc thấp hơn đa thức chia.

Có được chia cho đa thức không không?

Không. Đa thức chia phải khác đa thức không. Tuy nhiên, một đa thức khác không vẫn có thể nhận giá trị không ở một vài điểm. Cần phân biệt điều kiện của phép chia đa thức với điều kiện để tính một phân thức tại một giá trị cụ thể.

Bài trước và bài sau của Toán 7

Bài trước: Bài 27. Phép nhân đa thức một biến.

Bài sau: Luyện tập chung sau Bài 28.

Đối chiếu phạm vi và thứ tự bài học: Toán 7 tập hai, Kết nối tri thức với cuộc sống, nguồn sách điện tử NXBGDVN. Ví dụ và bài luyện trong bài viết được biên soạn độc lập.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗