Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 7 · Tin giáo dục

Toán 7 Kết nối tri thức: Luyện tập chung sau Bài 28

Luyện nhân chia đa thức, kiểm tra thương dư, giữ điều kiện khi rút gọn và tính diện tích, thể tích. Bài mới có lời giải từng ý.

Chia A cho x−2: phần còn lại lần lượt x²+4x+5, 6x+5, 17. Thương 2x²+x+6, dư 17 có bậc 0 nhỏ hơn 1.

Phần Luyện tập chung này nằm sau Phép chia đa thức một biến và trước Bài tập cuối chương VII. Bài luyện kết hợp nhân, chia, thu gọn, tìm giá trị của biến và lập công thức hình học. Điều quan trọng không chỉ là có một thương đúng, mà còn phải kiểm tra số chia, số dư và điều kiện của biểu thức trước khi thay số. Các câu hỏi, số liệu và hình minh họa dưới đây được biên soạn mới.

1. Phân biệt phép chia đa thức với thay số vào phép chia

Trong phép chia đa thức, số chia phải là một đa thức khác đa thức không. Kết quả được kiểm tra bằng đẳng thức: đa thức bị chia bằng đa thức chia nhân đa thức thương rồi cộng đa thức dư. Số dư phải bằng không hoặc có bậc nhỏ hơn bậc của số chia. Chỉ có một đẳng thức nhân cộng đúng mà chưa kiểm tra điều kiện bậc của dư thì chưa đủ để kết luận đó là thương và dư cuối cùng.

Đa thức x − 3 là một số chia hợp lệ vì nó không phải đa thức không. Nhưng khi xét phép chia số A(x) : (x − 3), giá trị x bằng ba làm mẫu số bằng không nên không được thay vào thương dạng phân thức. Đẳng thức đa thức A(x) = (x − 3)Q(x) + R(x) vẫn có thể được kiểm tra tại x bằng ba. Hai thao tác này khác nhau, dù cùng xuất phát từ một phép chia.

Nếu phép chia hết và thương là một đa thức, biểu thức thương đó có thể tính ở mọi số thực. Tuy nhiên, khi em đang rút gọn một biểu thức có dấu chia với mẫu chứa biến, không được bỏ mất các giá trị bị loại từ biểu thức ban đầu. Một công thức rút gọn có miền tính rộng hơn không tự động mở rộng miền xác định của biểu thức gốc. Hãy ghi điều kiện ngay trước dòng biến đổi để không quên khi kết luận.

2. Tổ chức phép tính trước khi bắt đầu

Hãy thu gọn và sắp xếp các đa thức theo lũy thừa giảm. Khi đặt tính chia, ghi rõ những bậc bị khuyết để trừ đúng cột. Sau mỗi lượt lấy hạng tử đầu chia cho hạng tử đầu, nhân ngược số chia với hạng tử thương vừa tìm, rồi trừ toàn bộ tích đó. Dấu trừ tác động tới tất cả các hạng tử, không chỉ hạng tử đứng đầu dòng.

Khi biểu thức gồm nhiều tích và thương, thực hiện nhân chia trước khi cộng trừ, nhưng vẫn tôn trọng các dấu ngoặc. Có thể dùng tính phân phối để rút gọn nhanh nếu nhận ra một thừa số chung thật sự. Dù cách trình bày ngắn hay dài, kết quả phải kiểm tra được bằng phép nhân ngược hoặc một chuỗi đẳng thức. Không nên chỉ ghi thương rồi chốt rằng phép chia hết mà không cho thấy số dư.

3. Nhóm A: rút gọn nhưng giữ điều kiện

Đề bài

a) Rút gọn E(x) = (\(8x^{3}\) − \(4x^{2}\)) : (\(4x^{2}\)) + (\(3x^{4}\) + 9x) : (3x) − \(x^{3}\). Nêu điều kiện khi xem đây là biểu thức có phép chia số.

b) Tính E(−2) và E(3) bằng kết quả rút gọn, rồi kiểm tra ít nhất một giá trị từ biểu thức gốc.

c) Có được dùng kết quả rút gọn để nói E(0) bằng hai không? Giải thích rõ điểm khác nhau giữa hai biểu thức.

Lời giải

a) Điều kiện là x khác không để cả \(4x^{2}\) và 3x đều khác không. Hai thương lần lượt là 2x − 1 và \(x^{3}\) + 3. Do đó E(x) = 2x − 1 + \(x^{3}\) + 3 − \(x^{3}\) = 2x + 2, với x khác không. Các hạng tử bậc ba triệt tiêu ở bước cộng trừ sau khi chia.

b) E(−2) = −2 và E(3) = 8. Kiểm tra tại x bằng −2: thương thứ nhất là (−64 − 16) : 16 = −5; thương thứ hai là (48 − 18) : (−6) = −5. Trừ \(x^{3}\) tức trừ −8, nên tổng là −5 − 5 + 8 = −2, đúng như kết quả rút gọn.

c) Không được. Đa thức 2x + 2 nhận giá trị hai tại x bằng không, nhưng biểu thức E ban đầu có hai số chia bằng không ở đó nên không xác định. Đẳng thức rút gọn chỉ được khẳng định trên điều kiện x khác không. Viết thêm một giá trị mới cho E sẽ làm thay đổi bài toán.

4. Nhóm B: tìm thương, dư và kiểm tra điểm dừng

Cho A(x) = \(2x^{3}\) − \(3x^{2}\) + 4x + 5 và B(x) = x − 2. Ta sẽ chia bằng từng bước hạ bậc rồi kiểm tra theo đẳng thức nhân ngược. Cách này không cần đoán nghiệm, không dùng máy tính giải phương trình và không mặc định rằng số dư luôn bằng không.

Đề bài

a) Thực hiện phép chia A cho B, chỉ rõ thương Q và dư R.

b) Kiểm tra bằng phép nhân ngược và giải thích vì sao phải dừng ở dư tìm được.

c) Một bạn viết A = (x − 2)(\(2x^{2}\)) + (\(x^{2}\) + 4x + 5) rồi nhận phần cuối là dư. Đẳng thức đó sai hay kết luận đó sai?

Lời giải

a) Lấy \(2x^{3}\) chia x được \(2x^{2}\); trừ (x − 2)·\(2x^{2}\) còn \(x^{2}\) + 4x + 5. Lấy \(x^{2}\) chia x được x; trừ (x − 2)x còn 6x + 5. Lấy 6x chia x được 6; trừ (x − 2)·6 còn 17. Vậy Q(x) = \(2x^{2}\) + x + 6 và R(x) = 17.

b) Nhân (x − 2)(\(2x^{2}\) + x + 6) được \(2x^{3}\) − \(3x^{2}\) + 4x − 12; cộng 17 được đúng A. Số dư 17 là đa thức bậc không, nhỏ hơn bậc một của số chia nên phép chia dừng. Dư khác không cho biết đây không phải phép chia hết.

c) Đẳng thức bạn viết đúng, nhưng kết luận về dư cuối cùng sai. Phần \(x^{2}\) + 4x + 5 còn có bậc hai, không nhỏ hơn bậc một của x − 2, nên phải chia tiếp. Một dòng trung gian đúng không tự động trở thành kết quả cuối cùng của thuật toán.

5. Nhóm C: chọn hệ số để chia hết

Xét P(x) = \(x^{3}\) + \(x^{2}\) − 2x + m, trong đó m là một số thực cố định và x là biến. Khi chia theo biến x, m được giữ như một hệ số hằng, không coi là biến thứ hai cần sắp xếp theo lũy thừa. Ta cần tìm m sao cho P chia hết cho x + 2.

Đề bài

a) Thực hiện phép chia để tìm thương và dư dưới dạng có chứa m.

b) Trong hai giá trị m bằng không và m bằng ba, giá trị nào cho phép chia hết? Có giá trị m nào khác cho phép chia hết không?

c) Với giá trị đã chọn để chia hết, nhân ngược kiểm tra. Có thể nói phép chia số P(−2) : (−2 + 2) bằng giá trị thương tại −2 không?

Lời giải

a) Chia \(x^{3}\) cho x được \(x^{2}\); trừ \(x^{2}\)(x + 2) còn −\(x^{2}\) − 2x + m. Chia −\(x^{2}\) cho x được −x; trừ −x(x + 2) còn m. Vậy P(x) = (x + 2)(\(x^{2}\) − x) + m. Dư là đa thức hằng m; nếu m bằng không thì dư là đa thức không.

b) Chia hết khi và chỉ khi dư m bằng không. Trong hai giá trị cho sẵn, chỉ m bằng không phù hợp; m bằng ba cho dư ba. Vì biểu thức dư đúng bằng m, không có số thực m khác không nào làm dư bằng không trong bài này.

c) Với m bằng không, nhân (x + 2)(\(x^{2}\) − x) = \(x^{3}\) + \(x^{2}\) − 2x, đúng P. Nhưng tại x bằng −2, phép chia số có số chia không nên không xác định. Đa thức thương \(x^{2}\) − x tính được giá trị sáu tại −2; đó không phải giá trị của phép chia 0 : 0.

6. Nhóm D: triệt tiêu trước khi tìm biến

Đề bài

a) Rút gọn F(x) = 3x(x + 4) − \(3x^{2}\), rồi tìm x để F(x) bằng 60.

b) Rút gọn G(x) = 2x(\(3x^{2}\) − x + 4) − x(\(6x^{2}\) − 2x + 3), rồi tìm x để G(x) bằng −15.

c) Kiểm tra mỗi giá trị vừa tìm bằng cách thay vào biểu thức ban đầu, không chỉ vào kết quả thu gọn.

Lời giải

a) Khai triển được F(x) = \(3x^{2}\) + 12x − \(3x^{2}\) = 12x. Do đó 12x = 60, suy ra x bằng năm. Không cần giải phương trình bậc hai vì các hạng tử bậc hai đã triệt tiêu. Cần thu gọn trước để nhận ra dạng bài đơn giản hơn.

b) Hai tích lần lượt là \(6x^{3}\) − \(2x^{2}\) + 8x và \(6x^{3}\) − \(2x^{2}\) + 3x. Lấy hiệu được G(x) = 5x. Điều kiện G(x) = −15 cho x bằng −3. Dấu trừ trước tích thứ hai phải được giữ đến khi trừ đủ cả ba hạng tử.

c) Với x bằng năm, F cho 3·5·9 − 3·25 = 135 − 75 = 60. Với x bằng −3, ngoặc thứ nhất của G bằng 34, ngoặc thứ hai bằng 63; kết quả là (−6)·34 − (−3)·63 = −204 + 189 = −15. Cả hai đều thỏa mãn biểu thức gốc.

7. Nhóm E: thể tích khác diện tích toàn phần

Một hộp chữ nhật giả định có các kích thước x, x + 2 và x + 3 centimét, với x dương. Hộp có sáu mặt, gồm ba cặp mặt đối diện bằng nhau. Thể tích là tích ba kích thước; diện tích toàn phần là tổng diện tích sáu mặt. Hai đại lượng có đơn vị khác nhau nên không được cộng chúng hoặc dùng một công thức thay cho công thức kia.

Đề bài

a) Tìm đa thức V(x) biểu thị thể tích và xác định bậc.

b) Tìm đa thức S(x) biểu thị diện tích toàn phần và xác định bậc.

c) Tính V và S khi x bằng hai; kiểm tra trực tiếp bằng các kích thước cụ thể.

Lời giải

a) V(x) = x(x + 2)(x + 3) = x(\(x^{2}\) + 5x + 6) = \(x^{3}\) + \(5x^{2}\) + 6x, đơn vị centimét khối. Đa thức có bậc ba vì hệ số của \(x^{3}\) bằng một, khác không. Điều kiện x dương bảo đảm cả ba kích thước đều dương.

b) S(x) = 2[x(x + 2) + x(x + 3) + (x + 2)(x + 3)]. Trong ngoặc là \(3x^{2}\) + 10x + 6, nên S(x) = \(6x^{2}\) + 20x + 12 centimét vuông, có bậc hai. Hệ số hai đếm đủ hai mặt cho mỗi cặp, không phải chỉ ba mặt nhìn thấy trên hình.

c) V(2) = 8 + 20 + 12 = 40 centimét khối; S(2) = 24 + 40 + 12 = 76 centimét vuông. Ba kích thước là 2, 4 và 5, nên tích bằng 40; tổng diện tích sáu mặt là 2·(8 + 10 + 20) = 76, đúng kết quả đa thức.

Ba cặp mặt hộp có diện tích mỗi mặt x(x+2), x(x+3), (x+2)(x+3); tại x=2 lần lượt 8, 10, 20 cm² và tổng sáu mặt 76 cm².
Bảng kiểm đếm các cặp mặt, không phải bản vẽ triển khai theo tỉ lệ.

8. Tổng kết cách tự chữa

Nếu kết quả chia sai, hãy nhân ngược trước khi làm lại toàn bộ. Nếu nhân ngược đúng mà phần dư còn bậc quá lớn, em chưa chia xong. Nếu kết quả thu gọn đúng nhưng phép thay số không hợp lệ, kiểm tra lại điều kiện của mẫu số. Nếu bài hình học sai đơn vị, xác định rõ đề đang hỏi diện tích hay thể tích trước khi sửa công thức.

Một lời giải tốt cần nêu được vì sao được phép thực hiện mỗi bước và vì sao dừng ở kết quả ấy. Sau bài luyện, em có thể tự chọn một phép chia có dư, một biểu thức triệt tiêu và một bài hình học để giải lại không nhìn đáp án. Phần tiếp theo là bài tập cuối chương VII, có phạm vi tổng hợp rộng hơn; không cần biến bài luyện này thành danh sách công thức nâng cao ngoài nội dung đã học.

Bài trước và bài sau của Toán 7

Bài trước: Bài 28. Phép chia đa thức một biến.

Bài sau: Bài tập cuối chương VII.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗